Wiedźmy i przepowiednie w „Makbecie”: przeznaczenie czy wolny wybór
Trzy wiedźmy spotykają Makbeta i Banka na wrzosowisku i przepowiadają, że Makbet zostanie tanem Kawdoru i królem, a Banko ojcem królów. Przepowiednie wprawiają w ruch całą akcję, ale nie zmuszają Makbeta do zbrodni: pokazują mu możliwość, a decyzję podejmuje on sam.
Kim są wiedźmy
W tragedii pojawiają się trzy wiedźmy, które nazywają siebie siostrami przeznaczeń. Występują w pierwszej scenie, w scenie trzeciej aktu I i w pierwszej scenie aktu IV. Zawsze towarzyszą im grzmoty i błyskawice. Banko widzi je i mówi: Co to za wyschłe i dziwne stworzenia? Nie wyglądają na mieszkańców ziemi, Chociaż są na niej
. Dodaje, że mają kobiecą postać, ale brody każą mu myśleć inaczej.
Mówią rymowanymi wierszykami, a ich rymy brzmią jak zaklęcia. W pierwszej scenie ogłaszają: Brzydnieje uroda, brzydota pięknieje
, czyli dobro i zło w ich świecie zamieniają się miejscami. W scenie trzeciej jedna z nich opowiada, jak chce się zemścić na żonie majtka, która ją przepędziła, i pokazuje palec marynarza, który zginął w drodze do domu. Widać z tego, że wiedźmy lubią zadawać cierpienie.
Trzy przepowiednie z aktu I
Gdy Makbet pyta, kim są, pierwsza wiedźma mówi: Witaj, Makbecie, witaj, tanie Glamis!
, druga: Witaj, Makbecie, witaj, tanie Kawdor!
, a trzecia: Witaj, Makbecie, przyszły witaj królu!
Bankowi mówią krótko: Ty królów spłodzisz, choć nie jesteś królem
. Makbet jest już tanem Glamis, ale o tytule Kawdoru jeszcze nie wie.
Zaraz potem przychodzą Rosse i Angus i ogłaszają go tanem Kawdoru. Pierwsza przepowiednia sprawdza się więc po kilku minutach. Banko od razu widzi w tym pułapkę: Nieraz ciemności narzędzia, Żeby do naszej pociągnąć nas zguby, Prawdę nam mówią
.
Jak reaguje Makbet
Makbet nie dziękuje wiedźmom, tylko zaczyna się bać własnych myśli. Mówi sobie, że ich podszepty nie mogą być ani złe, ani dobre. Z początku wierzy w przeznaczenie: Jeśli chce los mój, abym królem został, Bez mej pomocy los zrobi mnie królem
. Dopiero gdy Dunkan wyznacza następcą Malkolma, jego nastawienie się zmienia. Mówi: Ten kamień, który zawala mi drogę, Przeskoczyć muszę, jeśli upaść nie chcę
. Od tej chwili widzi w przepowiedni cel, a nie wyrocznię.
Banko usłyszał przepowiednię o swoich potomkach, a mimo to nikogo nie zabił. Ta różnica pokazuje, że przepowiednia sama niczego nie rozstrzyga.
Zjawy z aktu IV
Po koronacji Makbet idzie do pieczary wiedźm i prosi, żeby odpowiedziały na jego pytania. Wiedźmy wywołują trzy zjawy i ośmiu królów.
- Głowa w hełmie ostrzega go:
Strzeż tana Fife'u!
- Zakrwawione dziecko mówi, że Makbeta nie zabije
Człowiek, którego rodziła kobieta
. - Dziecko w koronie z drzewem w ręku zapowiada, że Makbet nie przegra, póki las Birnam nie pójdzie na zamek Dunsinane.
- Ośmiu królów, a za nimi duch Banka, pokazuje, że potomkowie Banka będą rządzić długo.
Makbet uważa te zapowiedzi za gwarancję bezpieczeństwa, bo wydają mu się niemożliwe do spełnienia. Rozkazuje jednak zaatakować zamek Makdufa, żeby zabezpieczyć się jeszcze mocniej.
Dwuznaczne przepowiednie spełniają się
W ostatnim akcie żołnierze Malkolma ścinają gałęzie w lesie Birnam i niosą je przed sobą, więc posłaniec widzi las, który idzie na zamek. Makbet mówi wtedy, że zaczyna się chwiać w postanowieniu i dwuznaczników diabła się domyślać
. W pojedynku Makduf mówi mu, że został przed czasem wydarty z łona matki, więc nie jest zrodzony w zwykły sposób. Makbet odpowiada: Niechaj nikt piekła szalbierstwom nie wierzy, Co nas dwuznaczną mową oszukuje
. Wiedźmy mówiły prawdę, ale tak, że Makbet źle ją zrozumiał.
Przeznaczenie czy wolna wola
Czy wiedźmy kierują losem Makbeta? Na pewno wiedzą, co się stanie, ale nigdzie nie każą mu zabijać. W akcie I mówią tylko, co go czeka. O zamordowaniu Dunkana decyduje sam Makbet, którego do czynu namawia żona. Gdy ostatecznie się decyduje, mówi: Postanowiłem. Do strasznego czynu Przywołam wszystkie duszy mej potęgi
. Kolejne zbrodnie, w tym zabójstwo Banka i rodziny Makdufa, także są jego decyzjami.
Z drugiej strony po zabójstwie Dunkana Makbet nie ma już wyboru. Mówi o sobie: Tak już głęboko we krwi ludzkiej brodzę, Że równie ciężko w tył kroki odwodzić, Jak już do brzegu drugiego przebrodzić
. Przepowiednia otwiera więc drogę, a pierwsza zbrodnia zamyka odwrót. Pełną odpowiedź na to pytanie zawiera artykuł Czy człowiek decyduje o własnym losie?.
Pozostali bohaterowie · Filozofia w Makbecie · Problem zła
Pytania i odpowiedzi
Ile wiedźm występuje w „Makbecie”?
Trzy. Pojawiają się w pierwszej scenie, w scenie trzeciej aktu I i w pierwszej scenie aktu IV. W scenie piątej aktu III towarzyszy im Hekate, bogini czarów.
Co przepowiadają wiedźmy Bankowi?
Że nie będzie królem, ale spłodzi królów. W akcie IV Makbet widzi ośmiu królów z rodu Banka, a za nimi ducha Banka. Szekspir nie pokazuje, jak się spełni, ale widz widzi te zjawy w akcie IV.
Czy wiedźmy kłamią?
Mówią prawdę, ale dwuznacznie. Zjawy zapewniają, że Makbet jest bezpieczny, ale nie wyjaśniają, że las może przyjść pod zamek jako gałęzie ścięte przez żołnierzy, a człowiek niezrodzony z kobiety to Makduf, wydarty z łona matki.
Dlaczego Banko nie robi nic po przepowiedni?
Nie ufa wiedźmom i uważa, że ciemne siły potrafią mówić prawdę, żeby człowieka zgubić. Chce zachować czyste sumienie, więc czeka, co się stanie.