Sumienie, sen i szaleństwo w „Makbecie”
W „Makbecie” sumienie odzywa się w snach, widzeniach i bezsenności: po zabójstwie Dunkana Makbet słyszy głos, który mówi, że zabił sen, na uczcie widzi ducha Banka, a Lady Makbet lunatykuje i bez końca myje ręce. Szekspir pokazuje, że zbrodnia, której nikt nie wykrył, i tak karze sprawcę od środka.
Po zabójstwie Dunkana
Po zabójstwie Makbet wraca do żony przerażony. Mówi, że słyszał głos: Makbet sen zabił, zabił sen niewinny
, a potem, że Makbet już nigdy nie zaśnie. Nie mógł też wypowiedzieć „amen”, gdy słyszał modlitwę strażników. Lady Makbet uspokaja go i mówi, że takie myśli doprowadzą ich do szaleństwa.
Kiedy ktoś puka do bramy, Makbet patrzy na swoje ręce i pyta, czy cały ocean zmyje z nich krew. Lady Makbet jest wtedy pewna siebie: Czyn nasz omyje kilka wody kropli
. Po kilku aktach ta pewność zniknie.
Duch Banka na uczcie
Na uczcie po zabójstwie Banka Makbet widzi go na swoim miejscu i traci panowanie nad sobą. Mówi do ducha: Nie możesz mówić, że ja to zrobiłem
. Gdy duch znika, Makbet wraca do rozsądku: Tak! Ledwo zniknął, mężem znowu jestem
. Lady Makbet pyta go: Jestżeś ty mężem?
i tłumaczy gościom, że to tylko choroba.
Przed ucztą Makbet mówił żonie, że lepiej leżeć w grobie niż żyć w takim lęku. Po uczcie przyznaje, że zabrnął w krew tak daleko, że nie ma odwrotu. W jego głowie sumienie przyjmuje postać widzenia, którego nikt inny nie widzi.
Sen Lady Makbet
W pierwszej scenie ostatniego aktu lekarz i dama dworu obserwują królową, która wstaje we śnie, bierze świecę i trze ręce, jakby je myła. Mówi: Precz stąd, przeklęta plamo! Precz!
, a potem: Tan Fife'u miał żonę; a gdzie ona teraz? Jak to? Nigdyż te ręce nie będą czyste?
i wreszcie: Czuć tu zawsze krwi zapach. Wszystkie kadzidła Arabii nie uwonnią tej małej ręki
.
Dama dworu mówi lekarzowi, że królowa każe zostawiać przy sobie lampę, która pali się bez przerwy. Lekarz stwierdza, że nie potrafi jej pomóc: Ale jej trzeba raczej spowiednika
. Mówi też, że chora myśl wyznaje swoje sekrety poduszce: Myśl chora wyzna głuchemu wezgłowiu Serc tajemnice
.
Makbet, który przestaje czuć strach
W ostatnim akcie Makbet jest zupełnie inny niż na początku. Gdy słyszy krzyki kobiet w zamku, mówi: Prawiem zapomniał, jak smakuje trwoga
, i dodaje: Lecz nasyciłem się okropnościami, A strach tak z moją pobratał się myślą, Że nic nie może drżenia we mnie zbudzić
. Dopiero gdy Seyton mówi mu, że królowa umarła, zaczyna się nad życiem zastanawiać, ale nawet wtedy mówi o nim jak o cieniu i opowieści bez znaczenia.
Wcześniej Makbet pytał lekarza o chorobę królowej i prosił, żeby ją wyleczył. Lekarz odpowiedział, że królowa jest Nie tyle chora, królu, co znękana Ciągiem natrętnych widzeń
. Makbet nie potrafi jej pomóc, tak jak nie umie pozbyć się własnej winy.
Co to znaczy dla sensu tragedii
Nikt nie podejrzewa Makbeta i Lady Makbet, dopóki sami się nie zdradzą, a mimo to oboje cierpią. Sumienie pełni więc w tragedii rolę sądu, który nie potrzebuje świadków. Dla Makbeta jest to bezsenność i widzenia, a dla Lady Makbet lunatykowanie. Obydwoje próbują zagłuszyć je kolejnymi działaniami albo pozorną pewnością siebie, ale to się nie udaje. Szerzej o psychice bohaterów pisze artykuł Psychologia w „Makbecie”.
Pytania i odpowiedzi
Co oznacza zdanie „Makbet sen zabił”?
Makbet po zabójstwie śpiącego Dunkana traci spokój, bo zabił człowieka we śnie i sam nie będzie mógł już zasnąć. Głos, który słyszy, zapowiada mu bezsenność i niepokój do końca życia.
Dlaczego Lady Makbet myje ręce?
Bo widzi na nich krew. We śnie powtarza słowa o plamie, o krwi i o żonie Makdufa, więc wraca myślami do zbrodni, o których na jawie nie mówiła.
Kto jeszcze zauważa szaleństwo Lady Makbet?
Lekarz i dama dworu. Lekarz mówi, że jej choroba jest ponad jego możliwości, i radzi, żeby ktoś pilnował, by sobie nie zrobiła krzywdy.
Czy sumienie Makbeta znika?
W ostatnim akcie sumienie Makbeta staje się odrętwieniem. Makbet mówi, że przestał się bać i że nic nie budzi w nim drżenia. Nadal jednak nie umie odpowiedzieć na pytanie o sens życia.