Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie „Makbeta” Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Makbecie” człowiek współdecyduje o swoim losie: przepowiednia otwiera przed Makbetem możliwość, ale zbrodnię wybiera on sam, a po jej popełnieniu jego wybory coraz bardziej się zawężają. Odpowiedź pokazuje, gdzie kończy się wolność Makbeta i jak dwuznaczne wróżby wymykają się jego kontroli. Kontekst to filozoficzny spór o determinizm i wolną wolę.
Teza
Los w „Makbecie” składa się z tego, co zapowiedziano, i z tego, co człowiek z tym robi. Wiedźmy wiedzą, co się stanie, ale nie każą Makbetowi zabijać. Gdy Makbet raz wybierze zbrodnię, każda następna decyzja jest coraz mniej swobodna. Człowiek nie ma więc pełnej władzy nad losem, ale ma odpowiedzialność za swoje wybory.
Argument pierwszy: Makbet sam wybiera zbrodnię
Po spotkaniu z wiedźmami Makbet najpierw liczy na przeznaczenie: Jeśli chce los mój, abym królem został, Bez mej pomocy los zrobi mnie królem
. Zmienia zdanie dopiero wtedy, gdy Dunkan wyznacza następcą Malkolma. Wtedy mówi: Ten kamień, który zawala mi drogę, Przeskoczyć muszę, jeśli upaść nie chcę
. Przepowiednia nie mówi, że ma zabić króla, ale on sam widzi w niej przyzwolenie.
Wybór potwierdza Banko, który słyszał te same wiedźmy i wolał zachować sumienie. Potwierdza go też Lady Makbet, która zarzuca mężowi tchórzostwo i prosi o czyn. Mimo jej nacisku Makbet mówi: Postanowiłem. Do strasznego czynu Przywołam wszystkie duszy mej potęgi
. Los dał mu okazję, a o tym, co z nią zrobi, zdecydował on sam.
Argument drugi: po pierwszej zbrodni wolność się zawęża
Zabójstwo Dunkana zmienia sytuację Makbeta. Jako król musi bronić tronu przed każdym, kto może go zagrozić. Mówi: Być królem jest niczym, Jeśli nie mogę być królem bezpiecznie
. Dlatego zabija Banka, a potem rozkazuje napaść na zamek Makdufa. Sam to widzi: Tak już głęboko we krwi ludzkiej brodzę, Że równie ciężko w tył kroki odwodzić, Jak już do brzegu drugiego przebrodzić
.
Wolność więc nie znika, ale każda kolejna zbrodnia sprawia, że odwrót jest trudniejszy. Do tego Makbet traci sen i zaufanie ludzi, więc nawet gdyby chciał zmienić drogę, zostaje sam przeciw wszystkim. To jest koszt pierwszego wyboru, nie wyrok losu.
Argument trzeci: przepowiednia wymyka się człowiekowi
Makbet próbuje zabezpieczyć swój los. Zabija Banka, żeby jego potomkowie nie zasiedli na tronie, ale Fleance ucieka, a zjawa pokazuje mu ośmiu królów z rodu Banka. Rozkazuje wymordować rodzinę Makdufa, żeby zlikwidować zagrożenie, a to tylko umacnia Makdufa w postanowieniu zemsty. Wiedźmy zapewniają Makbeta, że nie zabije go nikt zrodzony z kobiety i że nie przegra, póki las Birnam nie pójdzie na Dunsinane. Obie wróżby spełniają się w sposób, którego nie przewidział: żołnierze niosą gałęzie, a Makduf został przed czasem wydarty z łona matki.
Makbet mówi w końcu: Niechaj nikt piekła szalbierstwom nie wierzy, Co nas dwuznaczną mową oszukuje
. Nawet wtedy nie traci wyboru, jak ma przyjąć koniec. Odpowiada: Jak mąż w przyłbicy i z orężem zginę!
i walczy do końca. Los wyznacza więc ramy, ale sposób, w jaki człowiek w nich postępuje, zależy od niego.
Kontekst filozoficzny: determinizm i wolna wola
Determinizm to pogląd, że wszystko, także ludzkie decyzje, jest z góry przesądzone. Zwolennicy wolnej woli uważają, że człowiek sam wybiera, co zrobi. Spór ten trwa od starożytności. Stoicy, których szkoła powstała około III wieku p.n.e., uczyli, że człowiek nie wybiera zdarzeń, które go spotykają, ale wybiera swoją postawę wobec nich.
Widzowie Szekspira mocno wierzyli w czary i przepowiednie, a sam król Jakub I napisał dzieło o rozpoznawaniu czarownic. Wiedźmy z „Makbeta” były więc dla nich groźne naprawdę. Szekspir łączy oba poglądy: wiedźmy zapowiadają przyszłość, ale nie zdejmują z człowieka odpowiedzialności za wybór.
Podsumowanie
W „Makbecie” człowiek nie decyduje o losie w pełni, bo przepowiednie wskazują drogę, a zbrodnie ograniczają wybór. Decyduje jednak o tym, czy ruszy w stronę zbrodni, i o tym, jak przyjmie koniec. Banko, który wybrał inaczej, i Makbet, który walczy do końca, są dowodem, że nawet pod presją losu człowiek zachowuje wolność wyboru.
Pytania i odpowiedzi
Czy wiedźmy kierują losem Makbeta?
Wiedzą, co się stanie, ale nie każą mu zabijać. Wywołują zjawy i zapowiadają przyszłość, a o zbrodniach decyduje Makbet. Jednocześnie ich dwuznaczne zapowiedzi sprawiają, że Makbet źle ocenia swoje szanse.
Czy Makbet mógł postąpić inaczej?
Mógł, bo Banko usłyszał podobną przepowiednię i nikogo nie zabił. Makbet sam mówi, że ma kilka powodów, żeby nie zabijać Dunkana, a mimo to wybiera zbrodnię.
Dlaczego po pierwszej zbrodni Makbet nie może zawrócić?
Bo każdy rywal staje się zagrożeniem dla tronu, a poddani przestają mu ufać. Sam mówi, że zabrnął w krew tak daleko, że powrót jest równie trudny jak przejście na drugi brzeg.
Co znaczy, że wróżby są dwuznaczne?
Zjawy mówią prawdę, ale tak, że Makbet rozumie ją inaczej. „Człowiek zrodzony z kobiety” wydaje mu się każdym człowiekiem, a „las idący na zamek” czymś niemożliwym. Obie zapowiedzi spełniają się w sposób, którego nie przewidział.
Co kontekst kulturowy wnosi do odpowiedzi o losie?
Pokazuje, że widzowie Szekspira traktowali wiedźmy poważnie, bo wierzyli w czary i przepowiednie. Dzięki niemu widać, że Makbet naprawdę miał się czego bać, a mimo to odpowiada za własny wybór. Warto wyjaśnić, jak ta wiara zmienia ocenę jego decyzji.