Geneza „Hamleta”: skąd Szekspir wziął historię
„Hamlet” powstał około 1600 roku, a pierwsza wzmianka o nim pochodzi z lipca 1602 roku. Historia księcia, który mści ojca na stryju, jest dużo starsza: pochodzi ze średniowiecznej kroniki Saxo Grammaticusa, została rozbudowana przez Belleforesta, a przed Szekspirem opracował ją prawdopodobnie Thomas Kyd w zaginionym dramacie. Do dziś zachowały się trzy wcześniejsze wersje tekstu, różniące się długością i jakością.
Pierwsze wzmianki i wydania
Pierwsza wzmianka na temat Szekspirowskiego Hamleta pojawiła się 26 lipca 1602 roku w tak zwanym Stationers’ Register, jako sztuka zatytułowana The Revenge of Hamlet Prince [of] Denmark (Zemsta Hamleta Księcia Danii). W artykule autor zawarł informację, iż dramat był wówczas nowością, graną przez Trupę Lorda Szambelana.
Większość badaczy literatury jest zdania, iż Szekspir opublikował Hamleta po 1601 roku i przed 1603 rokiem. Artysta napisał swoje największe tragedie w latach 1601 – 1606, a Hamlet był pierwszą z nich. Wkrótce po tym dziele ukazały się Otello, Król Lir oraz Makbet. Znaczna część bardologów (nazywa się tak badaczy twórczości Szekspira, nazywanego Bardem Avonu) uważa, iż Hamlet jest wręcz idealną sztuką, szczytem możliwości wielkiego artysty.
Według badaczy literatury znana nam dziś treść Hamleta oparta jest na trzech wcześniejszych wersjach. Pierwsze dwie powstały za życia Szekspira, a trzecia w siedem lat po jego śmierci. Hamlet w Pierwszym Quarto z roku 1603 (nazwane tak, ponieważ sztuka została wydrukowana na papierze złożonym na cztery części) jest bardzo trudny do rozczytania. Jest za to znacznie krótszy od późniejszych wydań: brakuje w nim około tysiąca wersów, które zawiera Pierwsze Folio (zbiór dzieł Szekspira, opublikowany siedem lat po śmierci artysty).
Stało się tak dlatego, iż pierwsza edycja prawdopodobnie powstała z tekstu odtworzonego z pamięci, a nie z rękopisu autora. W niektórych momentach Pierwszego Quarto tekst wydaje się być niedopracowany, a nawet amatorski. Według naukowców, przyczyną tych błędów był fakt, iż wersja dzieła przeznaczona była wyłącznie dla aktorów, którzy zapewne odtwarzali tekst z pamięci i nanosili na niego swoje poprawki, nie zawsze profesjonalne.
Hamlet w wersji znanej z Drugiego Quarto, opublikowanego w 1604 roku, był znacznie lepszy. Poprawione zostały błędy i niedociągnięcia pierwszej wersji dzieła. John Heminge i Henry Condell, towarzysze Szekspira, którzy skompletowali Pierwsze Folio, prawdopodobnie oparli tekst Hamleta w wielkiej mierze na wersji znanej z Drugiego Quarto, dodając do niego niewielkie modyfikacje.
Skąd pochodzi fabuła
Historia księcia, który planuje zemstę na stryju, aktualnym królu, który zabił jego ojca, poprzedniego władcę należy do bardzo starych. Wiele z elementów tej historii (takich jak: szaleństwo młodego następcy tronu, szybkie małżeństwo wdowy po zamordowanym z jego oprawcą, zabicie przez bohatera szpiega, podsłuchującego jego rozmowę z matką, zsyłka do Anglii) pochodzi ze średniowiecznej opowieści napisanej przez Saxo Grammaticusa, zatytułowanej Vita Amlethi (stanowi ona część dzieła Gesta Danorum), napisanej około roku 1200.
Postać głównego bohatera, Amletha, prawdopodobnie znana była dużo wcześniej ludom skandynawskim, a sam Gramaticus jedynie spisał tę opowiadana z pokolenia na pokolenie historię, nieco ją modyfikując. Naukowcy odkryli, że dzieło Szekspira odnosiło się do pewnej islandzkiej legendy, w której oszalały główny bohater przypadkowo zabija królewskiego szambelana w sypialni swojej matki, a następnie krwawo rozprawia się ze swoim stryjem, ówczesnym władcą.
Dwiema najpopularniejszymi inspiracjami dla Saxo Grammaticusa były anonimowa skandynawska Saga Hrolf Kraki oraz rzymska legenda o Brutusie. W pierwszej historii bohaterami byli dwaj synowie zamordowanego króla: Hroar i Helgi, którzy dla niepoznaki zmienili swoje imiona na Ham i Hrán. Bracia większość czasu opowieści ukrywają się, a nie walczą z szaleństwem. Druga legenda opowiada o Luciusie, który zmienia swoje imię na Brutus i pozoruje obłęd, aby uniknąć losu swojego ojca i braci. Ostatecznie udaje mu się zgładzić mordercę członków swojej rodziny, Króla Tarquinusa. Grammaticus dodał do swojej historii, pisanej po łacinie, klasyczne dla literatury rzymskiej koncepcje heroizmu i siły. Opowieść duńskiego kronikarza została przetłumaczona na język francuski w roku 1570 przez François de Belleforest’a i znalazła miejsce w dziele Histoires Tragiques (Historie tragiczne). Belleforest znacznie wzbogacił dzieło Grammaticusa, niemal podwajając jego długość. Wersja Francuza zawierała liczne opisy melancholii głównego bohatera.
Zaginiony „Ur-Hamlet” Thomasa Kyda
Główną inspiracją dla Szekspira najprawdopodobniej była sztuka Thomasa Kyda zatytułowana Ur-Hamlet, która nie zachowała się do dziś. Uważa się, iż Trupa Szambelana odkupiła dzieło, a po naniesieniu na nie poprawek Szekspira wystawiała spektakl w swojej wersji. Ponieważ żadna z kopii Ur-Hamleta nie przetrwała, niemożliwym jest porównanie dwóch dramatów. Co więciej, nie ma nawet pewności, czy Kyd faktycznie napisał taką sztukę. Podobnie, nie ma również dowodów, iż dzieło wyszło spod ręki Szekspira. Badacze nie są w stanie stwierdzić z zupełną pewnością ile najwybitniejszy dramaturg w historii zaczerpnął z dzieła Kyda, ile od Belleforesta i Grammaticusa czy innych dzieł (wymienia się również Tragedię Hiszpańską, autorstwa Kyda).
Co dodał Szekspir
Wiadomo jedynie, że niektóre z elementów są autorstwa Szekspira. W odróżnieniu od dzieł Belleforesta i Grammaticusa, Hamlet nie posiada wszechwiedzącego narratora, dzięki czemu odbiorcy mogli sami snuć domysły o intencjach bohaterów i motywach ich postępowania. Kolejną różnicą jest czas trwania akcji, u dwóch wcześniej wspomnianych autorów wynosił on po kilka lat, a u Szekspira zaledwie kilka miesięcy. Bohater u Belleforesta posiadał dokładny plan zemsty, podczas gdy znany nam Hamlet takowego nie miał. Szekspir dodał fakty, dzięki którym akcja przeniosła się z czasów pogańskich do piętnastowiecznej Danii. Innymi wprowadzonymi przez Anglika elementami, których nie można doszukać się w średniowiecznych dziełach Grammaticusa i Belleforesta, były: tajemnica wokół morderstwa poprzedniego króla, postaci Ducha, Laertesa i Fortynbrasa, wystawienie sztuki na zamku w Elzynorze przez trupę aktorską oraz tragiczna śmierć Hamleta w momencie, gdy wreszcie dokonał zemsty.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy powstał „Hamlet”?
Około 1600 roku. Pierwsza wzmianka o dramacie pochodzi z 26 lipca 1602 roku, z rejestru londyńskich wydawców (Stationers’ Register).
Skąd Szekspir wziął fabułę?
Z duńskiej kroniki Saxo Grammaticusa, opowieści o księciu Amlethie, w wersji francuskiego pisarza Belleforesta. Prawdopodobnie znał też zaginiony dramat Kyda o Hamlecie.
Czym różnią się wersje tekstu?
Pierwsze Quarto (1603) jest krótkie i niedopracowane, Drugie Quarto (1604) znacznie lepsze, a Pierwsze Folio (1623) to wersja przygotowana przez współpracowników Szekspira. Współczesne wydania łączą kilka wersji.
Co zmienił Szekspir w starej opowieści?
Dodał tajemnicę wokół zabójstwa ojca, postać Ducha, Laertesa i Fortynbrasa, przedstawienie aktorów na zamku i śmierć Hamleta w chwili, gdy pomścił ojca.
Szybki test
Szekspir nazywany był:
Poprawna odpowiedź: c) Bardem Avonu
Ze znanych opowieści o Hamlecie nie posiada wszechwiedzącego narratora dzieło:
Poprawna odpowiedź: b) Szekspira
Pierwowzór <i>Hamleta</i> pochodzi ze średniowiecznej opowieści napisanej przez Saxo Grammaticusa, zatytułowanej <i>Vita Amlethi</i> napisanej około roku:
Poprawna odpowiedź: c) 1200