Streszczenie „Konrada Wallenroda” w pigułce

Od stu lat zakon krzyżacki podbija pogańskie ludy nad Bałtykiem. Prusowie już ulegli, a Krzyżacy doszli do granic Litwy. Oba narody rozdziela Niemen: na jednym brzegu stoi litewska młodzież z łukami, na drugim Niemiec w zbroi, który „nabija strzelbę i liczy różaniec”. Rzeki nikt nie może przekroczyć bezkarnie. Narrator zapowiada, że nienawiść narodów rozerwie wszystko, ale serca kochanków połączą się w pieśniach wajdeloty.

Do Maryjenburga (Malborka), stolicy zakonu, zjeżdżają komturowie, żeby wybrać nowego wielkiego mistrza. Większość popiera Konrada Wallenroda. Jest cudzoziemcem, którego w Prusach nikt nie zna, ale wsławił się w walkach z Maurami i Turkami oraz na turniejach. Bracia cenią też jego ubóstwo i skromność. Konrad unika zabaw i kobiet, a posępnieje na dźwięk słów „ojczyzna”, „powinność” i „kochanka”. Ma jednego przyjaciela, siwego mnicha Halbana. Zdarza się, że w samotności pije wino i śpiewa pieśni w obcym języku, a wtedy uspokaja go samo spojrzenie Halbana.

Zakonnicy modlą się w kaplicy i śpiewają hymn do Ducha Świętego. Nocą arcykomtur, Halban i kilku braci naradzają się podczas spaceru nad jeziorem. O świcie przechodzą obok narożnej wieży, w której przed dziesięciu laty kazała się zamurować nieznana pustelnica. Słyszą jej okrzyk: „Tyś Konrad, przebóg! spełnione wyroki, Ty masz być mistrzem, abyś ich zabijał!”. Pod wieżą miga cień rycerza. Halban tłumaczy te słowa jako proroctwo z nieba, a bracia wracają do zamku z okrzykiem na cześć Konrada. Halban nuci po drodze pieśń o Wilii, która rzuca rodzinną dolinę dla Niemna i ginie z nim w morzu, tak jak Litwinka, która pokochała obcego młodzieńca.

W dzień patrona zakonu Konrad wydaje ucztę. Wśród gości siedzi litewski książę Witold, który szuka u Krzyżaków pomocy przeciw Jagielle. Mistrza nudzą śpiewy włoskiego śpiewaka i trubadura, więc każe zaśpiewać staremu wajdelocie. Ten najpierw sławi w „Pieśni” wieść gminną, która przechowuje pamięć narodu. Potem w „Powieści” opowiada o litewskim chłopcu porwanym przez Krzyżaków i ochrzczonym jako Walter Alf. Chłopiec wychował się u mistrza Winrycha, ale stary wajdelota, też jeniec, nauczył go kochać Litwę. Podczas jednej z bitew obaj przeszli do Litwinów. W Kownie Walter ożenił się z Aldoną, córką księcia Kiejstuta. Widząc, że Litwa przegrywa, postanowił zniszczyć zakon podstępem i opuścił żonę, a ona wstąpiła do klasztoru. Wzburzony i pijany Konrad śpiewa balladę „Alpuhara” o Almanzorze, wodzu Maurów, który poddał się Hiszpanom i zaraził ich dżumą. Potem przewraca stół i zasypia.

Witold po uczcie zrywa sojusz, a wracając na Litwę, podstępem zajmuje i niszczy krzyżackie zamki. Zakon ogłasza wyprawę krzyżową. Konrad prowadzi wojsko pod Wilno, lecz oblega je długo i bezczynnie: jeździ na łowy, zamyka się w namiocie i nie dopuszcza wodzów do narady. Przychodzi zima, żołnierze umierają z głodu i mrozu, a Witold rozbija obóz. Wielki mistrz pierwszy ucieka z pola bitwy i przyprowadza do Maryjenburga niedobitki. Nocą w podziemnym lochu zbiera się tajny trybunał dwunastu zamaskowanych sędziów. Oskarżyciel mówi, że mistrz nie jest prawdziwym Wallenrodem, tylko jego dawnym giermkiem, że spotykał się potajemnie z Witoldem, a z pustelnicą rozmawiał po litewsku. Sędziowie wołają „biada” i skazują Konrada na śmierć.