Streszczenie szczegółowe „Konrada Wallenroda” Adama Mickiewicza

Przemowa i Wstęp: Litwa, Krzyżacy i Niemen

Minęło sto lat od momentu, gdy Zakon Krzyżacki „nawracał” ludy północy, czyli Prusów – ludzi, którzy tylko pozornie poddawali się Niemcom („Już Prusak szyję uchylił w okowy / Lub ziemię oddał, a z duszą uchodził; / Niemiec za zbiegiem rozpuścił gonitwy, / Więził, mordował, aż do granic Litwy”). Wrogów oddziela od siebie rzeka Niemen. Po jednej jej stronie „błyszczą świątyń szczyty / I szumią lasy, pomieszkania bogów; (…)”, natomiast po drugiej stronie stoi na wysokim pagórku godło Niemców – krzyż, który „czoło kryje w niebie, / Groźne ku Litwie wyciąga ramiona, / Jak gdyby wszystkie ziemie Palemona / Chciał z góry objąć i garnąć pod siebie”.

Narrator opisuje mieszkańców dwóch różnych ziem – z jednej strony tłumy litewskiej młodzieży, odzianej w nierzucające się w oczy okrycia, z łukami na plecach, z dłońmi pełnymi grotów, śledzącej Niemców, a z drugiej owych German, „w szyszaku i zbroi, (…) na koniu nieruchomy stoi; / Oczy utkwiwszy w nieprzyjaciół szaniec, / Nabija strzelbę i liczy różaniec”.

Zarówno Niemcy, jak i Litwini, pilnowali Niemna i jego brzegów tak, by wróg nie przedostał się na ich stronę. Rzeka, która dawniej łączyła dzierżawy zaprzyjaźnionych narodów, teraz stała się: „progiem wieczności;”, nikt, kto nie był gotów poświęcić swego życia lub swobody „Nie mógł przestąpić zakazanej wody”.

Narrator barwnie opisuje gałązkę litewskiego chmielu, której jako jedynej udaje się bezkarnie przemykać na obcy brzeg:

„Wdziękami pruskiej topoli nęcona, / Pnąc się po wierzbach i, po wodnym zielu, / Śmiałe, jak dawniej, wyciąga ramiona / I rzekę kraśnym przeskakując wiankiem, Na obcym brzegu łączy się z kochankiem. / Tylko słowiki kowieńskiej dąbrowy / Z bracią swoimi zapuszczańskiej góry / Wiodą, jak dawniej, litewskie rozmowy / Lub, swobodnymi wymknąwszy się pióry, / Latają w gości na spólne ostrowy”.

Po tej dygresji powraca do stosunków międzyludzkich, które opierają się na ciągłych niesnaskach. To, co niegdyś łączyło Prusów i Litwinów (dwa zaprzyjaźnione narody), w obliczu nowej wojny poszło w niepamięć. W swych dywagacjach podmiot mówiący zaczyna wspominać dwójkę ludzi z wrogich narodów, których zbliżyła do siebie wzajemna miłość.

Część I, „Obiór”: wybór mistrza i portret Konrada

Narrator zastanawia się nad przyczynami takiego postępowania: „Czy był nieczułym, dumnym z przyrodzenia, / Czy stał się z wiekiem - bo choć jeszcze młody”, lecz jednoznaczna odpowiedź była trudna.

Wallenrodowi zdarzały się przecież chwile, podczas których bawił się razem z młodzieżą, a nawet niewieścich rozmów słuchał mile, „Na żarty dworzan żartami odstrzelał / I sypał damom grzecznych słówek krocie, / Z zimnym uśmiechem, jak dzieciom łakocie”, lecz były to momenty rzadkie. Z takich krótkotrwałych chwil zapomnienia w zabawie potrafiło go wyrwać jedno słówko, które dla innych obojętne, dla niego było zapalnikiem budzącym „wzruszenia namiętne”. Taką funkcję miały słowa: ojczyzna, powinność, kochanka. Wzmianka o krucjatach i o Litwie potrafiła zgasić w nim całą wesołość. Słysząc nazwę kraju, odwracał twarz i w jednej chwili ponownie stawał się nieczuły, pogrążając się „w dumy tajemnicze”.

Narrator przypuszcza, że takie zmiany nastrojów wywoływało u Konrada nagłe przypominanie o świętości swej misji… Ten tajemniczy i dziwny mężczyzna miał jednego przyjaciela, „Świętego cnotą i pobożnym stanem”, siwego mnicha Halbana. To on podzielał samotność bohatera, był spowiednikiem jego duszy i powiernikiem tajemnic serca. Zakonnicy obradowali na temat przymiotów Konrada. Zdawali sobie sprawę z jednej wady zacnego młodzieńca - nie lubił, w przeciwieństwie do nich, biesiad i „światowej (…) pustoty”.

Czasem jednak, zamknięty w samotnym pokoju, dręczony nudą lub zgryzotą, „Szukał pociechy w gorącym napoju”. Wówczas zdawało się, że staje się kimś innym, jego bladą i surową twarz pokrywał rumieniec, a źrenice ciskały, jak dawniej, błyskawice. Narrator opisuje taki stan bohatera słowami: „Z piersi żałosne westchnienie ucieka / I łzą perłową nabrzmiewa powieka, / Dłoń lutni szuka, usta pieśni leją, / Pieśni nucone cudzoziemską mową”. Na jego twarzy widać było w takich chwilach wysiłek, co sugerowały podniesione brwi, pochyłe spojrzenie „Chcące z głębiny ziemnej coś wydostać”. Na pytanie: „Jakiż być może pieśni jego wątek?” narrator snuje przypuszczalne warianty odpowiedzi. Jedną z nich jest przekonanie, że Konrad: „Zapewne myślą, w obłędnych pogoniach, / Ściga swą młodość na przeszłości toniach”. W momentach gry na lutni, nie zdarzyło się jeszcze, by Wallenrod zagrał weselsze tony. Słuchacze dzielili z nim wszystkie uczucia, jakie wywoływał gra, prócz jednego – uczucia nadziei.

Niejednokrotnie w takich chwilach odwiedzali go niespodziewanie bracia zakonni, czym wywoływali jego gniew: „Porzucał lutnię i pieśni nie śpiewał; / Wymawiał głośno bezbożne wyrazy, / Coś Halbanowi szeptał po kryjomu, / Krzyczał na wojska, wydawał rozkazy” - groził nie wiadomo komu. Zatrwożeni bracia nie wiedzieli, co powodowało takie wybuchy, a Halban tylko siadał i uporczywie wpatrywał się w Konrada. Narratorowi zdawało się wtedy, że starzec coś wspominał, a może doradzał. Prawdopodobne było także, że spojrzeniem starał się wzbudzić trwogę w sercu przyjaciela…

Nie wiadomo dokładnie, jakie przesłanie towarzyszyło bacznemu spojrzeniu, lecz najważniejsze był jego skutek: wzrok Halbana natychmiast wypogadzał chmurne czoło Wallenroda: „oczy przygasza i oblicze studzi”.

Część II: hymn, głos Pustelnicy i pieśń o Wilii

Z Maryjenburskiej wieży rozbrzmiały dzwony, po czym z sali obrad wyszli: komtur, wielcy urzędnicy, kapłani, bracia zakonni oraz grono rycerzy i udali się do kaplicy. Tam słuchali modłów i śpiewali hymny do Świętego Ducha.

HYMN

Z kaplicy rozchodził się śpiewany przez zakonników hymn, w którym prosili Świętego Ducha o roztoczenie opieki nad „syjońską bracią”. Obiecali przy tym, że będą posłuszni „Temu, nad kim spoczywa Twych skrzydeł opieka”, czekając na wytypowanie najgodniejszego spośród ich grona, który miał dawać dowody wiary, nawracając pogan na chrześcijaństwo. Po wszystkich modlitwach opuścili świątynię, a wówczas arcykomtur zlecił, by wrócili i dalej błagali Boga o oświecenie.

Gdy nastała noc – zakonnicy wyszli, by się orzeźwić. Część z nich zajęła zamkowy krużganek, inni przechodzili gaje i ogrody. Majowy krajobraz był cichy i spokojny, o czym świadczy liryczny opis narratora: „Noc była cicha; majowej pogody; / Z dala niepewny wyglądał poranek; / Księżyc, obiegłszy błonie safirowe, / Z odmiennym licem, z różnym blaskiem w oku, / Drzemiąc· to w ciemnym, to w srebrnym obłoku, / Zniżał swą cichą i samotną głowę; / Jak dumający w pustyni kochanek, / Obiegłszy myślą całe życia koło, / Wszystkie nadzieje, słodycze, cierpienia, / To łzy wylewa, to spójrzy wesoło, / Wreście ku piersiom zmordowane czoło / Skłania - i wpada w letarg zamyślenia”.

Podczas gdy rycerze umilali sobie wolne chwile spacerem, arcykomtur nie tracił żadnej sekundy. Wezwał do siebie Halbana i „celniejszych braci”, po czym wziął ich na stronę, „Aby z daleka od ciekawej rzeszy / Zasięgnąć rady, udzielić przestrogi”. Wyszli z zamku na równinę, na której zabłądzili, ponieważ, oddając się rozmowie, nie pilnowali drogi. Gdy nastał ranek i czas powrotu do zamku, usłyszeli głos z narożnej wieży, zajmowanej od dziesięciu lat przez Pustelnicę. Słyszeli, że ta nieznana, pobożna niewiasta kilka lat temu, przybywszy z dala „do Maryi - miasta”, zamknęła się właśnie w tej wieży. Nikt nie znał powodu jej decyzji: „Czy ją natchnęło niebo w przedsięwzięciu, / Czy skażonego sumienia wyrzuty / Pragnąc ukoić balsamem pokuty - / Pustelniczego szukała ukrycia / I tu znalazła grobowiec za życia”.

Choć kapłani długo nie chcieli zezwolić na zamknięcie dziewczyny, to wreszcie, „stałością prośby przełamani / Dali jej w wieży samotne schronienie”. I tak, od dziesięciu już lat, została sama z myślami i Bogiem, przysypana cegłami i kamieniami. Pożywienie pobożny lud dostarczał jej przez małe, zakratowane okienko, a „wietrzyk i dzienne promienie” było darem nieba. Narrator w pewnej chwili opowieści o Pustelnicy zwraca się do niej słowami „Biedna grzesznico”, pytając, czy to nienawiść świata pomieszała jej młody umysł tak, że bała się słońca i pogody… Nikt nie widział jej przy okienku od momentu, gdy przestąpiła próg wieży… Wiedziano tylko, że żyła, ponieważ nieraz, gdy jakiś pielgrzym zabłądził przy wieży, słyszał dźwięk „zapewne pobożnej piosenki”, a dzieci z pruskich wiosek, bawiąc się w cieniu pobliskiej dąbrowy, widziały czasem, iż: „(…) z okna cóś białego świeci, / Jak gdyby promyk wschodzącej jutrzenki: / Czy to jej włosa pukiel bursztynowy, / Czyli to połysk drobnej, śnieżnej ręki, / Błogosławiącej niewiniątek głowy?”.

Właśnie wtedy, gdy spacerowicze wracali do zamku, komtur skierował się w stronę wieży, a za nim rycerze. Wszyscy usłyszeli wtedy głos pustelnicy: „Tyś Konrad, przebóg! spełnione wyroki, / Ty masz być mistrzem, abyś ich zabijał! / Czyż nie poznają? - ukrywasz daremnie, / Chociażbyś, jak wąż, inne przybrał ciało, / Jeszcze by w twojej duszy pozostało / Wiele dawnego, - wszak zostało we mnie! / Chociażbyś wrócił, po twoim pogrzebie / Jeszcze Krzyżacy poznaliby ciebie”. Gdy zdziwieni spojrzeli na kratę, odkryli, że w oknie stała Pustelnica. Trochę pochylona, wyciągała ramiona ku ziemi tak, jakby z kimś rozmawiała. Jeszcze większe zdziwienie w obserwatorach wywołał fakt, iż nie ujrzeli w dole nikogo. Po dokładniejszym przyjrzeniu się dostrzegli z daleka jakiś blask: „Na kształt płomyka stalowej przyłbicy” i cień na ziemi: „(…) czy to płaszcz rycerza? / Już znikło - pewnie złudzenie źrenicy, / Pewnie jutrzenki błysnął wzrok rumiany, Po ziemi ranne przemknęły tumany”.

Halban, chcąc szybko nadać temu wydarzeniu jakiś boski pierwiastek, powiedział, że powinni dziękować niebiosom, ponieważ to one przywiodły ich pod wieżę Pustelnicy, autorki przepowiedni o Konradzie. Zauważył zaraz, że przecież to imię nosił dzielny Wallenrod, z czego wywnioskował, iż to pewnie on zostanie nowym mistrzem. Wszyscy zaakceptowali interpretację słów Pustelnicy i wszyscy jednym głosem krzyknęli: „Zgoda”, wykrzykując radośnie w powrotnej drodze do zamku pochwały na cześć Wallenroda: „Konrad niech żyje, Wielki Mistrz niech żyje! / Niech żyje Zakon! niech pogaństwo zginie!”. Nie zauważyli przy tym zamyślenia i pogardliwego wzroku Halbana, który spojrzał ku wieży i, odchodząc, po cichu zanucił piosenkę.

[PIESŃ]

Liryczny utwór opowiadał o pięknej Litwie: „Wilija, naszych strumieni rodzica, / Dno ma złociste i niebieskie lica” i jej mieszkance, która czerpie wodę ze źródła…

Część III: bezczynność nowego mistrza

Krzyżacy wybrali na swego mistrza Konrada Wallenroda, który, gdy odebrał od komtura znamiona swej potęgi (miecz i wielki krzyż) - wzniósł dumnie czoło. Uważny narrator zauważył na jego twarzy troskę, która nie ustąpiła miejsca przelotnemu i słabemu uśmiechowi. Nowy mistrz swym zapałem i groźnym obliczem napełniał serca zakonników otuchą i nadzieją. Oczyma wyobraźni widzieli wygrane bitwy i zdobycze zabrane Litwinom: „Drżyjcie, Litwini! już się chwila zbliża, / Gdy z murów Wilna błyśnie znamię krzyża”. Wszystko to jednak nie miało się spełnić…

Zakonnicy czekali na rozkazy nowego mistrza już długi czas. Mijały dni, tygodnie, a w rok po objęciu przez Konrada roli przywódcy Litwa zaczęła poważnie zagrażać Krzyżakom. Wallenrod nie dość, że nie walczył sam, to jeszcze nie wydawał takich rozkazów swoim poddanym. Skupił się na innych działaniach, całkowicie wywracając stary porządek. Wołał, że bracia gwałcili poprzysiężone śluby, nakazywał ciągłe modlitwy, przekonywał by wyrzekli się skarbów, a chluby szukali w pokoju i cnotach. Narzucał przy tym posty, pokuty: „Uciech, wygody niewinnej zaprzecza; / Lada grzech ściga najsroższymi kary / Podziemnych lochów, wygnania i miecza”. Tymczasem Litwini, którzy przed laty omijali z daleka bramy zakonnej stolicy, teraz co noc podpalali wsie i chwytali okoliczny bezbronny lud: „Pod samym zamkiem dumnie się przechwala, / Że idzie na mszę do mistrza kaplicy; / Pierwszy raz dzieci z rodziców swych progu / Drżały na straszny dźwięk żmudzkiego rogu”.

Zakonnicy nie rozumieli postępowania Wallenroda, a raczej braku reakcji na postępujące zuchwalstwo Litwinów. Przecież teraz był najlepszy czas na rozpętanie wojny, sprzyjała temu sytuacja międzynarodowa („Litwa szarpana wewnętrzną niezgodą; / Stąd dzielny Rusin, stąd Lach niespokojny, / Stąd krymskie chany lud potężny wiodą. / Witołd, zepchnięty od Jagiełły z tronu, / Przyjechał szukać opieki Zakonu; / W nagrodę skarby i ziemie przyrzeka / I wsparcia dotąd nadaremnie czeka”).

Bracia coraz częściej radzili nad przyszłością podupadającego zakonu. Gdy zgromadziła się w końcu rada, zabrakło na niej Mistrza, którego natychmiast zaczął szukać Halban. Nie znalazłszy go w zamku, w kaplicy, udał się do narożnej wieży. Był świadomy, że Krzyżacy wiedzieli, że każdej nocy jego podopieczny udawał się w pobliże siedziby Pustelnicy: „Śledzili bracia nocne jego kroki; / Wszystkim wiadomo: każdego wieczora, / Gdy ziemię grubsze osłaniają mroki, / On idzie błądzić po brzegach jeziora; / Albo klęczący, przyparty do muru, / Okryty płaszczem aż do białej zorzy / Świeci z daleka, jak posąg z marmuru. / I przez noc całą senność go nie zmorzy”. Właśnie podczas takich wypraw, na wezwania Pustelnicy dawał ciche odpowiedzi. Choć szpiedzy nie byli w stanie ich usłyszeć, mogli dostrzec: „(…) z blasku wstrząśnionej przyłbicy, / Rąk niespokojnych, podniesionej głowy, / Że jakieś ważne toczą się rozmowy”.

Część III: „Pieśń z wieży” i nocna rozmowa Konrada z Aldoną

PIEŚŃ Z WIEŻY

Pustelnica zawodziła nad swym życiem, którego dużą część stanowiły przepłakane lata. Nim wybrała samotny żywot, dorastała obsypywana pieszczotami ojca i uściskami matki, w bogatym zamku, położonym w wesołej krainie. Dni upływały jej w spokoju: „Dni bez tęsknoty, nocy bez marzenia; / Spokojność na kształt cichego anioła, / We dnie i w nocy, na polu i w domie / Strzegła mię z bliska, chociaż niewidomie”.

Miała dwie piękne siostry. Jej pierwszej planowano zamążpójście. Pustelnica zawodziła: „Szczęśliwa młodość, szczęśliwe dostatki, / Któż mi powiedział, że jest inne szczęście? / Piękny młodzieńcze! na coś mi powiedział / To, o czym w Litwie nikt pierwej nie wiedział?”. To właśnie Konrad przybył wtedy do jej domu i zaczął opowiadać o „Bogu wielkim, o jasnych aniołach, / Kamiennych miastach, kędy wiara święta, / Gdzie lud w bogatych modli się kościołach / I kędy dziewic słuchają książęta, / Waleczni w boju, jak nasi rycerze, / Czuli w miłości, jak nasi pasterze; / Gdzie człowiek, ziemne złożywszy pokrycie, / Z duszą ulata po rozkosznym niebie. / Ach, ja wierzyłam, bo niebieskie życie / Już przeczuwałam, gdym słuchała ciebie!”. Od tej chwili marzyła już tylko o swym rozmówcy i o niebiosach. Wyznała, że w krzyżu, który Wallenrod nosił na piersi widziała „przyszłe szczęścia hasło”. Trwało to do pewnego momentu…

Pustelnica jednak niczego nie żałowała, ponieważ zawsze w swym sercu pielęgnowała nadzieję. Słowa o nadziei zbudziły drzemiącego w zaroślach Konrada, który zaczął prosić Pustelnicę o to, by go w końcu przeklęła: „Niechaj łza straszna, co głazy przecieka, / Nie ginie darmo; zdejmę szyszak z głowy, / Tu niechaj spadnie, niech mi pali czoło, / Tu niechaj spadnie, jam cierpieć gotowy: / Chcę znać zawczasu, co mię w piekle czeka!”.

GŁOS Z WIEŻY

Pustelnica zaczęła prosić ukochanego o przebaczenie. Czuła się winna, ponieważ usłyszał jej smutną pieśń. Zapewniała przy tym gwałtownie, że nie ma na co narzekać, ponieważ przeżyła przy nim „znikomą” chwilę, której nie zamieniłaby „Na ciche życie, przepędzone w nudzie”. Przypomniała, jak niegdyś sam mówił, iż zwyczajni ludzie nie żyją tak naprawdę: „Są jako konchy, co się w bagnie tają; / Ledwie raz na rok, falą niepogody / Wypchnięte, z mętnej pokażą się wody, / Otworzą usta, raz westchną ku niebu / I znowu wrócą do swego pogrzebu”, podkreślając, że ona nie jest stworzona do takiego „szczęścia”.

Konrad usłyszał wyznania o jej przeszłości: „Nieraz w pośrodku towarzyszek grona / Za czymś tęskniłam i wzdychałam skrycie, / I czułam serca niespokojne bicie”. Zdarzało się jej w takich chwilach uciekać z łąki, by stanąć na najwyższym pagórku. W takich chwilach myślała sobie: „(…) gdyby te skowronki / Ze skrzydeł swoich dały mi po piórku, / Poszłabym z nimi, i tylko z tej góry / Chciałabym jeden mały kwiat uszczyknąć, / Kwiat niezabudki, a potem za chmury / Lecieć wysoko! wysoko! i – zniknąć”. I właśnie to pragnienie spełnił jej ukochany – Konrad.

KONRAD

Wysłuchawszy tych wyznań, Wallenrod zapewnił, że jeszcze tylko kilka dni będą „jęczeć w niedoli”… Przyznawał im prawo do płaczu, a nieprzyjaciołom do strachu: „Bo Konrad płakał, ażeby mordować”. Pytał potem ukochaną, po co przybyła tu za nim, opuszczając bezpieczne mury klasztoru, w których zostawił ją pod opieką Boga. Uświadomił ukochanej, że tą decyzją skazała go na bycie biernym świadkiem jej cierpienia: „A ja słuchać muszę, / Patrzeć na długą skonania katuszę, / Stojąc z daleka, i kląć moję duszę, / Że w niej są jeszcze ostatki uczucia!”.

GŁOS Z WIEŻY

Pustelnica poinformowała stanowczo, że jeśli on nadal zamierza narzekać na swój los, to lepiej, by już do niej nie przychodził: „Chociażbyś przyszedł, błagał najgoręcej, / Już nie usłyszysz! już okno zamykam, / Spuszczę się znowu w moję wieżę ciemną, / Niechaj w milczeniu gorzkie łzy połykam”, po czym pozdrowiła go słowami: „Bądź zdrów na wieki, bądź zdrów, mój jedyny! / I niech zaginie pamięć tej godziny, / W której nie miałeś litości nade mną”.

KONRAD

Konrad zaczął prosić o litość swego anioła („(…) ty jesteś aniołem”) grożąc, że jeśli mu nie wybaczy, zrobi sobie krzywdę.

GŁOS Z WIEŻY

Pustelnica opamiętała się i zaapelowała do ukochanego o litość nad nimi obojgiem, zapewniając, że przyjechała tu za nim nie po to, by go dręczyć. Przekonywała go, że nie chciała przyjąć święcenia kapłanek, ponieważ nie śmiała przysiąść serca niebu, póki na ziemi żył jej ukochany: „Pragnęłam zostać w klasztorze i skromnie / Oddać dni moje zakonnic usłudze”. Nie udało się to jednak, ponieważ nie potrafiła żyć z dala od ukochanego. Wtedy przypomniała sobie, że miał powrócić do Zakonu Krzyżackiego, by szukać zemsty na nieprzyjacielu i postanowiła zamknąć się w pustelniczym domku w tym samym miejscu, gdzie przebywał on. Mówiła: „Tu mój obrałam domek i grobowiec,(...) Ty, wiem, że lubisz samotne przechadzki; / Myślałam sobie: on może z wieczora / Wybieży z dala od swych towarzyszy, / Pomówić z wiatrem i z falą jeziora, / Pomyśli o mnie i głos mój usłyszy”. W trakcie jednej z takich przechadzek Konrada, niebo spełniło pragnienie dziewczyny i ukochany usłyszał jej głos.

KONRAD Jej wyznania zgasiło gorzkie pytanie Wallenroda: „I cóż wypłaczemy? - / Płakałem, pomnisz, kiedy się wydarłem / Na wieki wieków z twojego objęcia, / Gdy dobrowolnie dla szczęścia umarłem, / Ażeby krwawe spełnić przedsięwzięcia”. Powiedział, że długie męczeństwo wkrótce się skończy, ponieważ jego życzenia i plany zaczynają się spełniać: „Mogę się zemścić na nieprzyjacielu”. Zaraz po tych słowach oskarżył dziewczynę o to, że swym przybyciem wydziera mu zwycięstwo, ponieważ nie może skupić się na wojnie, wszędzie szuka „(…) niecierpliwym, wytężonym uchem / (…) ust twoich anielskiego dźwięku, / I dzień mój cały jest oczekiwaniem”. Wieczory spędza na rozpamiętywaniu przeszłości, podczas gdy Zakon prosi o wojnę i własnej żąda zguby, a „mściwy Halban wytchnąć mi nie daje: / Albo dawniejsze przypomina śluby, / Wyrznięte sioła i zniszczone kraje; / Albo gdy nie chcę skargi jego słuchać, / Jednym westchnieniem, skinieniem, oczyma, / Umie przygasłą chęć zemsty rozdmuchać”. Konrad miał świadomość, że jego plan zbliżał się do chwili spełnienia, nic już nie powstrzymywało Krzyżaków z dala od wojny: „Wszyscy wołają, abym ich prowadził / Z mieczem i krzyżem na wileńskie mury”. A on w chwili, kiedy ważyły się wyroki narodów, myślał o niej. Umilknął w momencie, gdy z wieży było słychać tylko jęki.

Konrad powstał, wzniósł oczy ku wieży, i, spoglądając boleśnie na kratę, opuścił przyłbicę, twarz owinął w szerokie zwoje płaszcza, skinieniem ręki pożegnał Pustelnicę i zniknął w krzakach.

Część IV, „Uczta”: biesiada w dzień patrona zakonu

Na czele towarzystwa stanął Wallenrod, po lewicy tronu litewski książę Witold ze swymi ludźmi („Dawniej był wrogiem, dziś gościem Zakonu, / Przeciwko Litwie sojuszem związany”), który za życia swego ojca – Kiejstuta – walczył z Krzyżakami, by po śmierci rodzica pokłócić się z wielkim księciem Jagiełłą i zbiec do zakonników. Mistrz dał hasło rozpoczynające ucztę: „Cieszmy się w Panu!” i od tego momentu błysły w górze unoszone puchary, pełne najrozmaitszych trunków.

Wallenrod usiadł i, wsparłszy się na łokciu, słuchał z pogardą odgłosów zabawy. Gdy w pewnym momencie umilkła wrzawa, zawołał, by bracia cieszyli się, a nie milczeli, ponieważ nie są mnichami i zbójcami, lecz dzielnymi rycerzami. Poprosił nawet o jakiegoś barda, który zaśpiewałby wesołą piosenkę. W tym momencie powstali różni śpiewacy, a każdy z nich zaśpiewał Mistrzowi swą kompozycję („Tam Włoch otyły słowiczymi tony / Konrada męstwo i pobożność chwali; / Ówdzie trubadur od brzegów Garony / Opiewa dzieje miłosnych pasterzy, / Zaklętych dziewic i błędnych rycerzy”). W czasie słuchania melodii, Konrad zdrzemnął się. Obudziło go dopiero ustanie melodii.

Zdenerwowany cisnął Włochowi złoto, po czym nakazał mu odejście i zażądał nowego barda, który zaśpiewa mu inną pieśń: „Niechaj mi będzie tak dzika i twarda / Jak hałas rogów i oręża szczęki, / I tak ponura jak klasztorne ściany, / I tak ognista jak samotnik pijany”. Umotywował swe pragnienie faktem, iż dla ludzi, którzy mordują, tylko taka piosenka jest odpowiednia: „Dla nas, co święcim i mordujem ludzi, / Mordercza piosnka niech świętość ogłasza, / Niechaj rozczula i gniewa, i nudzi, / I znowu niechaj znudzonych przestrasza. / Takie jest życie - taka piosnka nasza”.

Gdy Wallenrod zapytał, kto jest w stanie zaśpiewać taką pieśń, zgłosił się sędziwy starzec, siedzący między paziami i giermkami: „Prusak czy Litwin, jak widać ze strojów; / Brodę miał gęstą, wiekiem ubieloną, / Głowę obwiewa ostatek siwizny, / Czoło i oczy zakryte zasłoną, / W twarzy wyryte lat i cierpień blizny”. W prawej ręce trzymał starą pruską lutnię, a lewą wyciągnął ku Konradowi, czekając na jego pozwolenie. W końcu zaczął śpiewać, informując przedtem, że czynił to dawniej Prusom i Litwinom, a dziś jedni polegli w obronie ojczyzny, a drudzy nie chcą dłużej żyć po jej zniszczeniu i zniewoleniu – „Dobić się wolą nad jej martwym ciałem, / Jak sługi wierne w dobrym i złym losie / Giną na swego dobroczyńcy stosie; / Inni sromotnie po lasach się kryją, / Inni, jak Witołd, między wami żyją”. Swą wypowiedź zakończył ostrzeżeniem dla zdrajców, którzy po śmierci nie zaznają spokoju.

Wajdelota opowiedział ponadto o swym życiu, gdy w niemieckich kajdanach wleczono go od ołtarza, a nikt nie ofiarował mu pomocy. Zestarzał się potem samotnie w obcej ziemi, cały czas płacząc za swą ojczyzną – ukochaną Litwą. Dziś już sam nie wiedział, gdzie leży jego dom… Tylko w sercu pielęgnuje wspomnienie o najpiękniejszych chwilach w ojczyźnie.

Gdy skończył – czekał na reakcję wielkiego mistrza (podobnie jak reszta zebranych). W trakcie tej przemowy nie umknęło wzrokowi zebranych, jak Witold zmieniał się na twarzy, gdy wajdelota mówił o zdrajcach. Władca najpierw zsiniał, potem pobladł, by w końcu się zaczerwienić. Widać było, że dręczył go gniew. Na koniec ścisnął trzymaną szablę i poszedł, roztrącając zdziwioną gromadę: „Spojrzał na starca, zahamował kroku, / I chmura gniewu, nad czołem wisząca, / Opadła nagle w bystrym łez potoku”. Po tym wrócił na swe miejsce, zasłonił twarz płaszczem i oddał się samotnym myślom. Niemcy zaczęli się po cichu zastanawiać nad tym, kto dopuścił do biesiady wajdelotę, którego nazwali „żebrzącym dziadem”. Wtem powstał Konrad i zakomunikował, że dziś zakon, podług starego zwyczaju, bierze podarunki od miast i książąt, tak jak hołdy z podległego kraju. Nazwał niedawną piosenkę taką właśnie ofiarą i powiedział, by nie zabraniali starcowi złożenia hołdu („Weźmijmy piosnkę, będzie to grosz wdowi”).

Wallenrod powiedział, że zebranym w zakonie książętom litewskim miło będzie posłuchać o dawnych czasach: „Słyszeć, w ojczystej odświeżoną mowie”. Pozwolił przy tym oddalić się tym, którzy nie znali tego obcego języka podkreślając, że on lubi słuchać nieznanych słów (przecież doskonale znał litewski, ponieważ sam był Litwinem): „Ja czasem lubię te posępne jęki / Niezrozumiałej litewskiej piosenki, / Jak lubię łoskot rozhukanej fali / Albo szmer cichy wiosennego deszczu; Przy nich spać miło. - Śpiewaj, stary wieszczu!”.

Część IV: „Pieśń wajdeloty”

PIEŚŃ WAJDELOTY

Otrzymawszy zgodę Konrada, Wajdelota śpiewa swą pieśń. Opowiada o narodzie litewskim, którego sąsiadami są rycerze z czarnymi krzyżami na płaszczach, co jest dla tych pierwszych źródłem zguby, złą przepowiednią. Motywem przewodnim lirycznej pieśni są walory „wieści gminnej” i „pieśni gminnej”, które mają wieczną moc. Tylko one są w stanie przetrwać, nawet w momencie, gdy wyginie cały naród, o którym opowiadają: „O wieści gminna! Ty arko przymierza / Między dawnymi i młodszymi laty: / W tobie lud składa broń swego rycerza, / Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty”.

Gdy śpiewak kończy swą pieśń, zaczyna opowiadać Powieść Wajdeloty.

Część IV: „Powieść wajdeloty”, czyli młodość Waltera Alfa

POWIEŚĆ WAJDELOTY

Powieść zaczynają znane słowa: „Skąd Litwini wracali? - Z nocnej wracali wycieczki”.

Wajdelota powraca do przeszłości i opowiada o młodości Konrada Wallenroda.

Gdy pewnego dnia Litwini wracali z terytorium zakonu, gdzie udali się w ciężkich zbrojach, zabrali ze sobą dwóch rycerzy (oczywiście prócz licznych, bogatych łupów i jeńców niemieckich), którzy w czasie bitwy sami: „hufce niemieckie rzuciwszy / Między Litwinów uciekli”. Wszyscy przyjechali do Kowna, którym rządził książę Kiejstut.

Władca przyjął rycerzy, a młodszy z nich w podzięce opowiedział mu dzieje swego życia. Ów młodzieniec był Litwinem, wyrwanym w dzieciństwie ze swej ojczyzny przez Niemców, którzy napadli na jego rodzinne miasto. Przywieźli go do miasta zakonnego, gdzie został ochrzczony i otrzymał imię Walter, a nazwisko Alf. W opiekę wziął go wówczas krzyżacki mistrz Winrych von Kniprode, który jednak nie budził sympatii młodego Litwina – uciekał do starego litewskiego wajdeloty, więźnia Krzyżaków z czasów dawnej wyprawy.

Wajdelota ów służył swym oprawcom jako tłumacz, a w każdej dogodnej ku temu chwili opowiadał Walterowi o ich wspólnej ojczyźnie, którą zniewolili Krzyżacy. Nie pozwalał chłopcu zapomnieć o litewskich korzeniach, sprawiając, że coraz bardziej rosła w nim nienawiść do Niemców.

Między starcem a chłopcem zrodziła się szczera przyjaźń. W miarę, jak Walter dorastał, rosła w nim także chęć powrotu do ojczyzny. W takich chwilach wajdelota tłumaczył mu, że lepiej będzie, jak zostanie wśród wrogów i nauczy się od nich sztuki wojennej, którą, gdy nadejdzie dogodna chwila, wykorzysta przeciw potędze Zakonu: „Wolnym rycerzom - powiadał - wolno wybierać oręże / I na polu otwartym bić się z równymi siłami; / Tyś niewolnik, jedyna broń niewolników – podstępy.”. Na nic się zdały te nauki, ponieważ podczas pewnej potyczki z Litwinami, młody Walter przeszedł na stronę rodaków, nie mogąc już powstrzymać swej miłości do ojczyzny i nienawiści do Niemców. Za sobą pociągnął starego wajdelotę. W taki oto sposób dostał się a dwór księcia Kiejstuta, który właśnie wysłuchiwał jego historii (o tym wszystkim opowiadał wajdelota). Gdy młodzieniec skończył opowiadać, władca pozwolił mu i jego starszemu towarzyszowi na pozostanie w Kownie.

Walter wkrótce zakochał się bez pamięci w jednej z córek Kiejstuta – pięknej i młodej jak bóstwo Aldonie: „Z każdym wskrzeszonym wyrazem budzi się nowe uczucie / Jako iskra z popiołu; były to słodkie imiona / Pokrewieństwa, przyjaźni, słodkiej przyjaźni, i jeszcze / Słodszy wyraz nad wszystko, wyraz miłości, któremu / Nie masz równego na ziemi, oprócz wyrazu – ojczyzna”.

Młodzi bardzo się kochali, planowali wspólne życie. Nawet ojciec panny był bardzo rad z takiego obrotu spraw. Czuł wdzięczność dla Waltera, ponieważ okazał się bardzo pomocny w organizowaniu wojsk i budowie umocnień, w czym pomogły mu umiejętności nabyte podczas wieloletniego pobytu u Krzyżaków. Gdy Kiejstut dał młodej parze swe błogosławieństwo i odbył się ślub, na Litwę zaczęły spadać coraz to nowe klęski – Zakon coraz mocniej zaczął zagrażać granicom państwa: „Biednej Litwie co roku wróży pożary i rzezie; / Ciągną szeregi krzyżowe niezliczonymi tłumami (…)”.

Walter zrozumiał, że nie może na to wszystko patrzeć. Spokoju nie dawały mu nawet ukochane ramiona Aldony. Zdał sobie sprawę, że musi walczyć w imię wolności ciemiężonej ojczyzny: „Szczęścia w domu nie znalazł, bo go nie było w ojczyźnie”. Na spotkaniu z Kiejstutem, Walter i wajdelota zaplanowali metodę pokonania Krzyżaków. Wszyscy wspólnie uradzili, że dwójka Litwinów opuści Kowno i uda się na teren Zakonu, by tam zrealizować „jedyny, straszny, skuteczny” plan pokonania wroga.

Gdy Walter próbował potajemnie wymknąć się z zamku, przeczuwająca nieszczęście Aldona czekała na niego za miastem. W czasie tego smutnego spotkania doszło do rozstania małżonków. Walter powiedział żonie, by od tej chwili traktowała go jak zmarłego, by wyszła ponownie za mąż: „Jesteś młoda i piękna, znajdziesz pociechę, zapomnisz! / Wielu książąt dawniej o twą starało się rękę; / Jesteś wolna, jesteś wdową po wielkim człowieku, / Który dla dobra ojczyzny wyrzekł się - nawet i ciebie! / Bywaj zdrowa, zapomnij; zapłacz niekiedy nade mną: / Walter wszystko utracił, Walter sam jeden pozostał / Jako Wiatr na pustyni; błąkać się musi po świecie, / Zdradzać, mordować i potem ginąć śmiercią haniebną”, na co Aldona zakomunikowała, że nie zamierza wiązać się z nikim innym, lecz wstąpi do klasztoru, do bram którego odprowadził ją ukochany. Po smutnym pożegnaniu, Walter opuścił żonę, zabierając ze sobą starego wajdelotę… Tak zakończyła się Powieść Wajdeloty.

Po zakończeniu pięknej i wzruszającej opowieści, zebrani bracia domagali się dopowiedzenia dalszych losów Waltera i jego towarzysza. Interesowały ich również dalsze losy Aldony: „<«Koniec już, koniec»> - wielki szmer na sali - / <> - słuchacze wołali”. W tym momencie ze swego miejsca zerwał się milczący do tej pory Konrad i zawołał, ze teraz on dokończy historię rozpoczętą przez wajdelotę: „Podaj mi lutnię, puchary nalewaj, / Zaśpiewam koniec, jeśli ty się boisz”. Po chwili jednak się rozmyślił z pomysłu dokończeniu losów Waltera Alfa. Chcąc jednak podzielić się swymi uczuciami z obecnymi, zaśpiewał balladę Alpuhara: „Wiem koniec pieśni, nie... zaśpiewam inną”.

Część IV: ballada „Alpuhara”

BALLADA ALPUHARA

Ballada wielkiego mistrza przenosi zebranych słuchaczy do Hiszpanii, gdzie rodowici mieszkańcy otoczyli twierdzę Alpuhara: „Hiszpan pod miastem zatknął sztandary, / Jutro do szturmu uderzy. / O wschodzie słońca ryknęły spiże, / Rwą się okopy, mur wali, / Już z minaretów błysnęły krzyże, / Hiszpanie zamku dostali”. Historia była pretekstem do opowiedzenia o podstępie wodza muzułmańskich Maurów – Almanzora, który w czasie wojny z chrześcijańskimi rycerzami oblegającymi miasto Alpuhara uciekł w nieznanym kierunku, w momencie, gdy Hiszpanie mieli zająć twierdzę. Chrześcijanie, wierząc w swoje zwycięstwo, zaczęli już świętować, dzieląc łupy i ucztując.

W pewnym momencie pojawił się Almanzor, który dobrowolnie oddał się w hiszpańską niewolę pod pozorem pragnienia przyjęcia wiary chrześcijańskiej i bycia wasalem: „Hiszpanie - woła - na waszym progu / Przychodzę czołem uderzyć, / Przychodzę służyć waszemu Bogu, / Waszym prorokom uwierzyć” (podstęp nie został wykryty przez pysznych Hiszpanów). Almanzor został uściskany i szczerze ucałowany przez ważniejszych wodzów, którzy pogratulowali mu honorowego poddania się. A tymczasem on… zaraził wszystkich dżumą, przyniesioną z Grenady: „Pocałowaniem wszczepiłem w duszę / Jad, co was będzie pożerać, / Pójdźcie i patrzcie na me katusze: / Wy tak musicie umierać!”. Wkrótce epidemia zabrała wielu hiszpańskich wodzów i wojaków, a Hiszpanie uciekli z miasta.

Wallenrod zakończył balladę Alpuhara słowami: „Tak to przed laty mścili się Maurowie, / Wy chcecie wiedzieć o zemście Litwina?”, po czym zasnął, spojony wypitym winem. W tym czasie z uczty wymknął się owy tajemniczy wajdelota, który wyśpiewał pieśń i był autorem powieści. Gdy bracia zaczęli się zastanawiać nad tożsamością tajemniczego śpiewaka, pojawiły się pogłoski, że był to… Halban. Podobno w ten sposób chciał zmotywować Wallenroda do podjęcia konkretnego działania: „Że tym sposobem znowu chrześcijan / Przeciw pogaństwu do wojny zagrzewał”.

Część V, „Wojna”: klęska pod Wilnem i tajny sąd

Po tej uczcie Witold uciekł z Malborka, czym zerwał sojusz z Zakonem. Zaczął grabić krzyżackie zamki i napadać na ich mieszkańców. Wreszcie wybuchła długo wyczekiwana przez zakonników (i ich mistrza) wojna z Litwą. Wallenrod miał w końcu okazję do realizacji swego podstępnego planu.

Konrad wyruszył na pole bitwy na czele armii, pod pozorem podboju litewskich terytoriów. Choć wszyscy spodziewali się jednoznacznej i druzgoczącej klęski wojsk litewskich, to jednak mijały miesiące, a do zimy do Marienburga nie dotarły żadne wieści o losie braci. W końcu pewnego dnia do stolicy wróciła z Konradem garstka pozostałych przy życiu żołnierzy. Rozgoryczenie dławiło przybyłych od środka, nie mogli uwierzyć w to, co się wydarzyło. Opowiadali o tym, jak Wallenrod nieudolnie dowodził zastępami rycerskimi, czym spowodował olbrzymią klęskę Krzyżaków: „Wszystko zginęło, Konrad wszystkich zgubił; / On, co z oręża takiej nabył chwały, / On, co się dawniej roztropnością chlubił: / W ostatniej wojnie lękliwy; niedbały (…)I tak w zapale wojennym ostygnął, / Że ludu swego niewzruszony łzami, / Miecza na jego obronę nie dźwignął; / Z założonymi na piersiach rękami / Cały dzień dumał lub z Halbanem gadał (…)O hańbo w dziejach mężnego Zakonu! / Wielki Mistrz pierwszy uciekł z pola bitwy. / Zamiast wawrzynów i sutego plonu / Przywiózł wiadomość o zwycięstwach Litwy”.

Gdy zebrał się tajny kapturowy sąd, składający się z dwunastu rycerzy krzyżackich i mający za zadanie: „Karać potężnych swoich władców zbrodnie, / Nazbyt gorszące lub ukryte światu”, jeden z zebranych sędziów podzielił się wiadomościami o przeszłości wielkiego mistrza, które uzyskał od szpiegów: „Straszliwi sędziowie! / Już nasze podejrzenie stwierdzone dowodem: / Człowiek, co się Konradem Wallenrodem zowie, / Nie jest Wallenrodem”. Cała prawda o wodzu została ujawniona, nie było już nic do ukrycia…

Podobno dwanaście lat temu był on giermkiem rycerza Konrada Wallenroda, który zaginął bez wieści w czasie wyprawy wojennej do Palestyny. Prawdopodobnie został zabity przez własnego giermka, czyli mistrza! Ten po dokonaniu zbrodni zaczął się posługiwać imieniem zacnego wodza… Uciekł do Hiszpanii, gdzie jako Wallenrod, wsławił się bohaterstwem i męstwem oraz złożył zakonne śluby. Po latach oddanej służby zakonowi, został wybrany wielkim mistrzem.

Wnioski były następujące: sprawcą druzgocącej klęski Krzyżaków był tajemniczy giermek - zabójca, posługujący się nazwiskiem Wallenroda. Jakby tego było mało, szpiedzy przekazali sędziom informacje o częstych rozmowach mistrza, prowadzonych w języku litewskim z zamkniętą w wieży Pustelnicą. Te informacje stały się przyczyną wydania wyroku śmierci na Konrada: „Sędziowie! ja na Mistrza zaskarżenie kładę / O fałsz, zabójstwo, herezyją, zdradę”. Odezwały się głosy: „- <«Biada!»> / I trzykroć echem powtórzyły mury: / <«Biada!»> - W tym jednym, jednym tylko słowie / Jest cały wyrok; - pojęli sędziowie, / Dwanaście mieczów podnieśli do góry, / Wszystkie zmierzone - w jedną pierś Konrada. / Wyszli w milczeniu,- a jeszcze raz mury / Echem za nimi powtórzyły: - <«Biada!»>”.

Część VI, „Pożegnanie”: śmierć Konrada i Aldony

W zimowy poranek, pośród wichrów i śnieżycy, Konrad Wallenrod przyszedł pod wieżę Pustelnicy, czyli Aldony, krzycząc z daleka: „Aldono - woła - żyjemy, Aldono! / Twój miły wraca, wypełnione śluby, / Oni zginęli, wszystko wypełniono”.

W trakcie rozmowy mężczyzna opowiadał ukochanej, jak zrealizował poprzysiężoną niegdyś zemstę na znienawidzonych oprawcach swej ojczyzny: „Przez lat sto Zakon ran swych nie wygoi. / Trafiłem w serce stugłowej poczwary; / Strawione skarby, źródła ich potęgi, / Zgorzały miasta, morze krwi wyciekło; / Jam to uczynił, dopełnił przysięgi, / Straszniejszej zemsty nie wymyśli piekło”. Poprosił potem Aldonę, by towarzyszyła mu w powrocie na Litwę, ponieważ wierzył, że są jeszcze przed nimi wspólne szczęśliwe dni.

Czekał na jej decyzję ze strachem. Pustelnica kategorycznie odrzuciła tę propozycję, motywując to przekonaniem, iż upłynęło już zbyt wiele dni od czasów, gdy się poznali i pokochali, a teraz byli już tylko parą starców… Twierdziła, że będzie lepiej, jak rozstaną się, pielęgnując w sercu wspomnienia młodzieńczego szczęścia: „Alfie, nam lepiej takimi pozostać; / Jakiemi dawniej byliśmy, jakiemi / Złączym się znowu ale nie na ziemi”. Po wysłuchaniu tych bolesnych słów, Konrad uciekł spod wieży. Nie wytrzymał jednak długo bez bliskości ukochanej – następnego ranka wrócił, ponieważ przeczuwał, iż wkrótce umrze. Pożegnawszy z Aldoną, zamknął się z Halbanem w strzelnicy. Wieczorem miejsce to zostało zaatakowane przez Krzyżaków, którzy zamierzali wykonać na zdrajcy wyrok śmierci. Nie udało się to jednak, ponieważ Wallenrod wypił zatrute wino, po czym podał puchar Halbanowi. Starzec jednak, przekonany o tym, że jako na poecie, ciąży na nim obowiązek opowiadania o czynach Waltera Alfa, odmawia spożycia trunku: „Nie, ja przeżyję... i ciebie, mój synu! - / Chcę jeszcze zostać, zamknąć twe powieki, / I żyć - ażebym sławę twego czynu / Zachował światu, rozgłosił na wieki: / Obiegę Litwy wsi, zamki i miasta, / Gdzie nie dobiegę, pieśń moja doleci, / Bard dla rycerzy w bitwach, a niewiasta / Będzie ją w domu śpiewać dla swych dzieci; / Będzie ją śpiewać, i kiedyś w przyszłości / Z tej pieśni wstanie mściciel naszych kości!”. Gdy do pokoju wdarli się mordercy z głośnymi okrzykami („Zdrajco! twa głowa dzisiaj pod miecz padnie, / Żałuj za grzechy, gotuj się do zgonu, / Oto jest starzec, kapelan Zakonu, / Oczyść twą duszę i umrzyj przykładnie”), Konrad padł martwy na ziemię, rozbijając lampę stojącą w oknie, co spowodowało jej nagłe zgaśnięcie. Aldona (widziała z okna wieży światło) w ten właśnie sposób dowiedziała się o śmierci ukochanego Waltera.

Do uszu zebranych nad ciałem Konrada doszedł „Krzyk nagły, mocny, przeciągły, urwany” z wieży… Pustelnica umarła z żalu i rozpaczy.

Utwór kończy się słowami narratora: „Taka pieśń moja o Aldony losach; / Niechaj ją anioł harmonii w niebiosach, / A czuły słuchacz w duszy swej dośpiewa”.