Pozostali bohaterowie „Ludzi bezdomnych”
Obok Judyma i Joanny w powieści występuje wielu ważnych bohaterów drugoplanowych. Wiktor Judym, brat bohatera, jest robotnikiem i politycznym emigrantem. Inżynier Korzecki to pesymista, który odbiera sobie życie. M. Les, Węglichowski i Krzywosąd zarządzają uzdrowiskiem Cisy. Wiele z tych postaci ma prawdziwe pierwowzory.
Wiktor Judym
Starszego z braci Judymów poznajemy, gdy odwiedza go młodszy: „Gdy doktor Tomasz zastukał we drzwi mieszkania, stanął w nich brat Wiktor, już ubrany. Był to słuszny mężczyzna. Nosił dużą jak łopata, zapuszczoną brodę, która otaczała jego rysy niby rama. Twarz miał bladą, nie opaloną, o skórze jak gdyby przesiąkniętej czymś czarnym. Gdy spojrzał na brata, oczy mu się zaśmiały jak u dziecka, mimo że słowa, które wymówił na przywitanie, miały prawie zimny ton urzędowy(…)”. Wiktor mieszkał w dwóch malutkich pokojach z żoną Teosią i dwójką dzieci – Frankiem i Karolcią oraz ciotką Pelagią.
Z rozmowy z Tomaszem dowiadujemy się o ciężkim dzieciństwie przy ciągle pijanym ojcu oraz o jego pracy w fabryce stalowni, gdzie zajmuje najbardziej szkodliwe dla zdrowia stanowisko. Nie zawsze udało mu się przychodzić na obiad do domu, ponieważ miał bardzo daleko do pracy.
Ponieważ wmieszał się w niedookreślone konspiracyjne działania oraz stale kłócił się z przełożonymi, traktującymi pracowników tylko jak siłę roboczą, za pieniądze od Tomasza wyjechał na emigrację do Szwajcarii, a po ściągnięciu tam żony i dzieci zakomunikował, że pojadą do Ameryki.
Inżynier Korzecki
Korzecki jest inżynierem pracującym w kopalni „Sykstus” w Sosnowcu, którego Judym poznał w Paryżu, i któremu towarzyszył potem podczas innych podróży. Tej tajemniczej i ciągle przeprowadzającej się (prawdopodobnie ze względu na działalność polityczną) postaci Żeromski nadał różne, czasem sprzeczne cechy osobowości. Raz jest wrażliwy na ludzką krzywdę (nawiązał kontakty z przemytnikami, ponieważ starał się jak najmocniej przygotować wyzyskiwanych górników Zagłębia do protestu), innym razem przemawia przez niego ironista. Świadomość ludzkiej krzywdy popycha go do samobójstwa, ponieważ boleśnie odczuwa swą bezsilność w walce ze złem tego świata. Choć był człowiekiem bogatym, prowadził skromne, ciche i samotne życie (nie chciał być postrzegany jako filister).
Podobnie jak bohater jest bezdomny, lecz w innym znaczeniu tego słowa. W jego przypadku jednak należy zinterpretować to pojęcie w sensie jeszcze bardziej metaforycznym, niż pozostałe znaczenia pojęcia bezdomności. Dręczony złem świata, wyniszczany przez tę świadomość, nie akceptuje życia, w który widzi niesprawiedliwość i ciągły wyzysk. Przezwycięża strach przed śmiercią i rezygnuje z domu-ziemi, na rzecz nieznanego, co jest jego reakcję na zło świata.
Leszczykowski (M. Les)
Les był największym udziałowcem w zakładzie uzdrowiskowym Cisy, na które wyłożył dużo pieniędzy, ponieważ przyjaźnił się z założycielem kurortu – panem Niewadzkim. Urodził się w ubogiej szlacheckiej rodzinie spod Cisów. W szkole zaprzyjaźnił się z Niewadzkim, Węglichowskim i Krzywosądem. Z rodzinnych stron wyrwały go koleje życia, ponieważ postanowił być kupcem (a nie rolnikiem, jak jego przodkowie). „Pracował po kilkanaście godzin na dobę i nigdy sobie nie udzielał świąt ani wakacji”, a trzeźwość, chytrość jego charakteru sprawiła, że ani Ormianin, ani Grek – nie mogli go ubiec w interesach. Tak naprawdę jednak: „był w głębi duszy marzycielem i ascetą”, o czym świadczyło twarde łóżko, służące mu w nocy, czy ciasna izba, w której za dnia obliczał swe przychody. Do życia nie potrzeba było mu wiele. Cały czas myślał o interesach, a spryt nigdy go nie opuszczał: „Nigdy go nie podszedł oszust i nie wyłudził grosza, ale ostatni uczciwy fantasta ciągnął zeń tysiące franków”. Jego największym marzeniem było uruchomienie Cisowskiego zakładu leczniczego: „Stary szczwany kramarz śnił wiecznie o przekształceniu swego zakątka, o ucywilizowaniu go jak najwyżej. Gromadził pieniądze, odkładał żelazne sumy, ciułał jak sknera pewne "ciche kasy" na niesłychane przedsiębiorstwa, jakie założy pod Cisami w swoim Zagórzu i okolicy”. W jego burzliwych losach na uwagę zasługuje jeszcze fragment o tym, jak w młodości podczas podróży burza wyrzuciła go na brzegi Bosforu w jednym surducie i dziurawych butach. Pracował wtedy jako tragarz portowy, zamiatacz ulic, roznosiciel gazet, aż wreszcie został bogatym przemysłowcem i właścicielem ogromnych magazynów oraz kupcem. Ze swego nazwiska zostawił trzy litery, by łatwiej było je wymówić przy transakcjach handlowych persko – turecko – angielsko – francuskich. Skrót nazwiska brzmiał teraz „M. Les”. Utworzył fundusz „ciche kasy”, pieniądze z których przeznaczał na naukę młodych i zdolnych W momencie akcji powieści bohater ten był filantropem i bogatym kupcem, mieszkającym w Konstantynopolu (po upadku powstania styczniowego musiał opuścić Polskę). Na uwagę zasługuje z powodu swego podobieństwa do Tomasza Judyma, ponieważ jako jedyny chciał mu pomóc w podniesieniu sanitarnego stanu w kurorcie. Mimo zażyłej korespondencji i poparcia udzielanemu doktorowi przez tego entuzjastę i idealistę, do realizacji projektu nie doszło.
Doktor Węglichowski
Oto cytat umieszczony w rozdziale „Praktyka”, w którym pierwszy raz mamy do czynienia z tą postacią, a opisujący wygląd doktora: „Był to człowiek lat pięćdziesięciu kilku, niski, bodaj za mały, chudy, kościsty. Należał do rasy jędrnych, zdrowych, zwinnych staruszków, którzy prawie nie zmieniają się w ciągu piętnastu, dwudziestu lat od czasu, gdy posiwieli. Twarz miał przyjemną, o rysach regularnych, ze skórą rumianą, koloru wypieczonego chleba. Z natury krótka, kędzierzawa broda, bieluteńka jak mleko i takież wąsy zdobiły ją harmonijnie i dopełniały mile barwę twarzy, nadając obliczu wyraz szczególnego wdzięku. Mimo woli witało się tę głowę myślą: "Jaki to przystojny, jaki ładny staruszek!" Włosy na jego skroniach, zupełnie tak samo białe jak broda, srebrzyły się dokoła łysiny. Nade wszystko uderzały oczy. Właśnie uderzały. Czarne jak tarki, błyskotliwe, mieniły się od postrzeżeń, znamionując rozum, a raczej spryt pierwszorzędny. Dr Węglichowski ubrany był w skromne, czarne suknie, które na nim dziwnie dobrze leżały. Jego zwykły stojący kołnierzyk: czarny, niemodny krawat były w harmonijnej zgodzie z całą postacią, a jednocześnie wskazywały na dbałość o siebie daleką od elegancji, na czyściuchostwo, które stało się przywarą, nałogiem, prawem”. Gdy doktor zaproponował Judymowi objęcie stanowiska w Cisach, dzięki spotkaniom obu bohaterów poznawaliśmy przeszłość głównego dyrektora uzdrowiska, przyjaciela Leszczykowskiego i nieboszczyka Niewadzkiego, jego rodzinę i charakter.
Doktor Węglichowski zajmował wraz z małżonką willę na wzgórzu, która należała do M. Lesa. Dom z zewnątrz nie wyglądał imponująco, lecz to były jedynie pozory: „Miała jednak rozmaite zalety wewnętrzne: były tam alkowy, piwniczki i spiżarki, skrytki, strychy itd. tak pobudowane, że czyniły, z niej bezcenne gniazdo”. Gdy doktor został dyrektorem, mieszkaniec Konstantynopola poprosił go w liście, by za darmo zamieszkał w jego domu, czym uchroniłby go przed potencjalnymi złodziejami. Węglichowski przyjął propozycję, po warunkiem, że będzie opłacał czynsz. W tej sytuacji M. Les poprosił w kolejnym liście, by nowy gospodarz jego domu za pieniądze z komornego kształcił jakiegoś człowieka z Cisów. Comiesięczne sumy przeznaczono na naukę ogrodnika, zdobywającego wykształcenie w Warszawie.
Jak widać z powyższego fragmentu – Węglichowski w młodości, podobnie jak Tomasz, był idealistą i społecznikiem, lecz w chwili akcji powieści, chciał już tylko żyć w „spokoju”. Nie po jego myśli był zapał i reformatorskie plany młodszego kolegi, którego w końcu zwolnił.
Krzywosąd Chobrzański
Jan Bogusław Krzywosąd Chobrzański to administrator majątku Cisy. Był starym, przystojnym i wysokim kawalerem z wąsami: „Nosił długie, spuszczone w dół wąsy, które zarówno jak resztki włosów na skroniach czernił tanią farbą, wskutek czego miały kolor zielonkawoszary. Ubierał się prawie zawsze w długie buty, szerokie hajdawery i coś w rodzaju czamarki”. Miał bardzo ciekawe życie, czego dowodami są fragmenty poświęcone jego wycieczkom i umiejętnościom, nabytym podczas licznych wojaży. Wśród jego licznych przygód była też taka, iż przeszedł Europę wzdłuż i wszerz, a wśród umiejętności prym wiodła znajomość wielu języków („Mówił chyba wszystkimi językami indoeuropejskimi, a przynajmniej chętnie wygłaszał słowa w najrozmaitszych dialektach - i wszystko prawie umiał”), potrafił rozróżnić malarskie dzieło od falsyfikatu, sam również oddając się pracom przy płótnie, poświęcając każdą wolną chwilę sztuce i kulturze. Oto, jaki opis odnajdziemy w rozdziale „Cisy”: „Jeżeli była mowa o chemii, wtrącał się do takiej rozmowy częstokroć trafnie. Jeżeli kto zaczął dyskurs o malarstwie, rzeźbie, literaturze, kucharstwie, złotnictwie, rymarstwie, podrabianiu obrazów, handlu starożytnościami, krawiectwie, szewstwie, płatnerstwie, a przede wszystkim o wszelkiego rodzaju mechanice, Krzywosąd z każdej z tych dziedzin zdradzał zapas wiadomości fachowych. Nie dość na tym: znajomość każdego z tych kunsztów umiał czynem potwierdzić. Na wigilię on sam gotował zupę i przyrządzał ryby. Wprawdzie zupa była oryginalna, bo jeśli ją przesolił w sposób żołnierski, to dla złagodzenia ostrości smaku sypał do wazy funt cukru. Wszystkie siodła w zakładzie były jego roboty, a raczej jego przeróbki. Jeżeli jakieś stadło zaręczało się lub pobierało w ciągu sezonu, Krzywosąd wypraszał sobie tę łaskę, żeby on mógł robić obrączki. W całych Cisach pełno było dzieł jego. Sam reparował wszelkie maszynerie, murował z mularzami, rąbał i piłował z cieślami, heblował i malował ze stolarzem, kopał z ogrodnikiem”. W Paryżu był retuszerem, w Londynie pracował w fachu rusznikarskim. Potem w Monachium był kierownikiem stronnictwa, trochę pozował malarzom ze względu na swą urodę. Po upływie kilku lat: „wyszedł na fabrykanta starożytności. Czasem udało mu się zlepić z ułamków według istniejącego wzoru jakąś podobiznę starożytnego sprzętu czy mebla i odstąpić to antykwariuszowi, wymyć sczerniałe malowidło kupione za byle co i puścić w świat jako "szkołę włoską" czy "holenderską". Szczególniejszą miłością "wójta" cieszył się styl gotycki”. Był autorem wielu dzieł oraz posiadał bogate zbiory. M. Les kupował od niego bezcenne antyki i pamiątki po królach.
Po powrocie do kraju, za zgodą kolegi, został administratorem Cisów.
Pytania i odpowiedzi
Kim jest Wiktor Judym?
Starszym bratem Tomasza, robotnikiem w stalowni. Za pieniądze brata wyjeżdża do Szwajcarii, a potem planuje wyjazd do Ameryki.
Kim jest Korzecki?
Inżynierem pracującym w kopalni „Sykstus” w Sosnowcu. Jest wrażliwy na krzywdę, ale przytłacza go bezsilność. Popełnia samobójstwo.
Kim jest M. Les?
Największym udziałowcem uzdrowiska w Cisach, bogatym kupcem mieszkającym w Konstantynopolu. Jako jedyny popiera plany Judyma, ale z jego pomocy nic nie wychodzi.
Kim jest Krzywosąd Chobrzański?
Administratorem majątku Cisy, wszechstronnym i przedsiębiorczym, ale obojętnym na los chłopów. To on wypuszcza szlam do strumienia.
Szybki test
Ciotka, z którą mieszka Wiktor ma na imię:
Poprawna odpowiedź: c) Pelagia
Wiktor wyjechał na emigrację:
Poprawna odpowiedź: c) do Szwajcarii
Węglichowski był:
Poprawna odpowiedź: b) dyrektorem w Zakładzie Uzdrowiskowym w Cisach