Czas, miejsce, plan, kompozycja i gatunek „Doktora Piotra”
Akcja „Doktora Piotra” dzieje się w latach osiemdziesiątych XIX wieku we wsi Zapłocie i w okolicy budowy kolei, po powstaniu styczniowym i uwłaszczeniu chłopów. Plan wydarzeń ma dziesięć punktów, utwór dzieli się na cztery części, a jego gatunek bywa sporny: jest to nowela czy opowiadanie.
Czas akcji
Akcja opowiadania rozgrywa się w latach 80. XIX wieku. Tłem historycznym są czasy po powstaniu styczniowym i reformie uwłaszczeniowej, jak również doskonale zarysowane początki kapitalistycznego rozwoju gospodarczego Polski (czego przykładem są losy i kariera Bijakowskiego).
Miejsce akcji
Miejscem, w których rozgrywają się wydarzenia, jest położona w granicach zaboru rosyjskiego wieś Zapłocie. Wraz z głównymi bohaterami odwiedzamy w niej dwór Polichnowicza („Drzwi prowadzące z ganku do sieni otwarły się znowu i przybysze wprowadzeni zostali do obszernego pokoju o bardzo niskiej powale. Stało tam mnóstwo mebli i sprzętów, w szczególniejszym ugrupowaniu: komoda wysunięta była na środek pokoju, na niej leżało kilka obrazów w grubych złoconych ramach i lustro, stół zarzucony był stosem rzemieni, uzd, batów, szpicrut, popręgów, torb myśliwskich z przyborami do polowania; rozwarty kufer odsłaniał wnętrze pełne brudnej bielizny i zniszczonej odzieży. Na łóżku okrytym podartą kołdrą spoczywało olbrzymie psisko z familii dogów, a na wygniecionej kanapie spał malutki kudłaty piesek. Gospodarz usiłował z pomocą forsownego wykręcania knota wydobyć z zakopconej lampki większy płomień”), poznajemy szczegółowy rozkład mebli w mieszkaniu Dominika Cedzyny („W pokoju pana Dominika Cedzyny ciemno i cicho, choć stary jegomość nie śpi (…) Światło księżycowe, przestrzeliwszy grubą warstwę szronu, co zabielił szyby niby wapno, stoi na powierzchniach starych gratów, dwu ścian, części sufitu i podłogi, bez ruchu, jakby z zimna skostniało, takie samo zapewne, jakie oświetlać musi tej nocy kłody gnijące na dnie wód przywalnych lodem. W szparze szerokiego zapiecka odzywa się czasami świerszcz, a kącie pokoju kołace głucho stary zegar szafkowy, ostatni zabytek zwitności minionej”)czy wygląd folwarku („Zmierzch zapadł, kiedy furmanka zbliżała się do Zapłocia. Folwark stał u samego podnóża góry. Zabudowania otaczał szeroki czworobok usychających topól. Budynki były w stanie opłakanym: waliła się w gruzy stara gorzelnia i wyciągała ku niebu obdarte z poszycia krokwie jak kościotrupie piszczele, nachylały się ku ziemi dachy stodół, tu i ówdzie sterczały żerdzie rozwalonych płotów. Kamienista droga, urozmaicona zatrważającymi wyrwami, mijała pewien rodzaj bramy i prowadziła przez dwór. Ogromny, czarny dach domostwa zjeżdżał ze ścian w tył i jednym swoim krańcem dosięgał prawie ziemi”).
Plan wydarzeń
1. Lektura listu otrzymanego od syna przez Dominika Cedzynę.
2. Dzieje Piotra Cedzyny, poznane z kart przysłanych do ojca:
· Wspomnienia długich i ciężkich lat edukacji, · Studia w Zurychu, · Propozycja intratnej posady w Anglii.
3. Losy Dominika Cedzyny:
· Starania o doskonałe wykształcenie jedynaka, · Praca u Teodora Bijakowskiego, · Oszukiwanie chłopów w celu zdobycia funduszy na edukację Piotra.
4. Historia Teodora Bijakowskiego:
· Dzieciństwo w biedzie i bezczynności w rodzinie właściciela skromnego szynku w Warszawie, · Odmiana życia dzięki opiece bogatej staruszki, · Rozpoczęcie edukacji, · Tytuł inżyniera zdobyty na studiach w Instytucie Komunikacji, · Zrobienie kariery i zdobycie ogromnego majątku.
5. Niespodziewany przyjazd Piotra Cedzyny.
6. Radość i zdziwienie ojca.
7. Syn odkrywa hańbiące postępowanie ojca względem robotników, zatrudnionych u Bijakowskiego.
8. Gniew Piotra.
9. Natychmiastowa i nieodwołalna decyzja Dominika o opuszczeniu ojca i wyjeździe za granicę.
10. Rozstanie syna i ojca w złości i niezrozumieniu.
Kompozycja i struktura
Choć wielu krytyków literatury po opublikowaniu przez Żeromskiego Opowiadań zarzucało mu rozwlekłość i niezdecydowanie w wyborze głównego wątku, dla wielu jego nowelistyka jest wzorem mistrzostwa formy i kompozycji. Anna Popławska pisze: „Rozbudowana problematyka, jakiej dotyczy opowiadanie, mogłaby wypełnić powieść, a została pomieszczona w kilkustronicowej noweli. Nie ma więc w utworze ani jednej niepotrzebnej sceny, każdy opis, sytuacja są konieczne i niezbędne”.
Przyglądając się strukturze i kompozycji około trzydziestostronicowego utworu, wnikliwy czytelnik zauważy wyraźny podział zastosowany w jego obrębie, ponieważ na historię składają się cztery części: pierwsza pełni funkcję ekspozycji, czyli przedstawienia, druga przedakcji, trzecia jest nawiązaniem do pierwszej, a ostatnia zawiera scenę kulminacyjną.
Opowiadanie rozpoczyna opis nastroju, jaki panuje w zaciemnionym i rozświetlonym blaskiem księżyca pokoju Dominika Cedzyny. Mężczyzna rozczula się podczas lektury listu, otrzymanego od swego jedynego syna – Piotra. Czytamy: „W pokoju pana Dominika Cedzyny ciemno i cicho, choć stary jegomość nie śpi (…) Światło księżycowe, przestrzeliwszy grubą warstwę szronu, co zabielił szyby niby wapno, stoi na powierzchniach starych gratów, dwu ścian, części sufitu i podłogi, bez ruchu, jakby z zimna skostniało, takie samo zapewne, jakie oświetlać musi tej nocy kłody gnijące na dnie wód przywalnych lodem (…)”.Takie sformułowania, jak: „W szparze szerokiego zapiecka odzywa się czasami świerszcz, a kącie pokoju kołace głucho stary zegar szafkowy, ostatni zabytek zwitności minionej”, czy: „(…) tępy szczęk wahadła” sprawiają, że odbiorca tekstu uruchamia swą wyobraźnię. Kondensacja pojemnych znaczeń w kilku zdaniach jest dowodem mistrzostwa pióra Żeromskiego.
Po wstępie poznajemy losy dwóch mężczyzn: ojca i syna, którzy mimo różnic charakteru i ośmioletniej rozłąki są sobie bardzo bliscy. Z rozmyślań Dominika poznajemy historię jego życia, w czasie którego wielokrotnie poświęcał się dla jedynaka. Bohater zdradza nam swe marzenia, wśród których największe dotyczy powrotu syna do kraju.
Z kolei z listu dowiadujemy się o życiu Piotra, człowieka, który mimo studiów w Zurychu nie może znaleźć pracy w kraju, a jedyną szansą na poprawę sytuacji jest przyjęcie intratnej posady w Anglii, równoznaczne z dalszą rozłąką z rodzicem. Pierwszą sekwencję kończą rozmyślania Dominika nad swym losem. Nad życiem, w którym jest samotny i cierpi z powodu rozłąki z synem. Do poprawy stanu jego ducha nie przyczynia się postępowanie karierowicza i dorobkiewicza Bijakowskiego, dumnego z zatrudnienia i uzależnienia od siebie zubożałego szlachcica.
Część druga stanowi opis dziejów Teodora Bijakowskiego, którego początkowe losy były realizacją pozytywistycznych haseł, takich jak praca organiczna i praca u podstaw. Wychowujący się w biednej warszawskiej dzielnicy bohater, spędzający czas na chuligańskich wybrykach (strzelanie z procy w szyby) zmierzał niewłaściwą drogą. Jego biografia jest przykładem interwencji „dobrej wróżki”, którą okazała się pewna staruszka. Kobieta, mimo iż trafił kamieniem w jej kok (ironia sytuacji), miłosiernie i bezinteresownie zajęła się edukacją Teosia, zabierając go z nędznej ulicy w szkolne ławy najlepszych polskich i zagranicznych placówek edukacyjnych.
Bijakowski nie okazał się jednak wdzięcznym społecznikiem, chcącym, niczym Tomasz Judym, spłacić „dług”, lecz dorobkiewiczem, dla którego naczelną wartością w życiu jest kariera. Z jednej strony to przecież nic złego, że człowiek zdobywający przez długie lata wiedzę, poświęcający młodość na czytanie artykułów naukowych czy pisanie prac dąży do wynagrodzenia sobie tych wszystkich chwil. Taki typ osoby nie był jednak charakterystyczny dla kanonu pozytywistycznych powieści, pełnych bohaterów gotowych poświęcić własne życie dla dobra ogółu.
W drugiej części utworu Żeromski wprowadza również postać Juliusza Polichnowicza, mężczyzny nieumiejącego zarządzać pozostawionym mu przez szlacheckich przodków majątkiem. Pisarz neguje takie cechy jego charakteru, jak: brak należytego wykształcenia mimo skończonych studiów, lenistwo, głupotę.
Trzecia sekwencja opowiadania zawiera w sobie bezpośrednie nawiązanie do pierwszej, ponieważ niespodziewanie pojawia się w niej Piotr Cedzyna (jego losy poznaliśmy właśnie w pierwszej części), wprowadzając do utworu radość i nadzieję, a zarazem spokój i poczucie bezpieczeństwa. Podkreśleniem wagi tego wydarzenia jest ogłoszenie decyzji młodego Cedzyny. Postanawia pozostać w kraju, przy boku ojca, co wiązało się z rezygnacją z planów zrobienia zagranicznej kariery.
Ostatnia, czyli czwarta część rozpoczyna się ekspresjonistycznym opisem przyrody. Poświęcenie obszernego fragmentu na relację z wyglądu jesiennej pogody zasługuje na uwagę. Symbolem nadchodzącego nieszczęścia Żeromski uczynił odwilż: „Po upływie kilku dni i nocy siarczyście mroźnych, nastała odwilż. Znikła cudna przejrzystość przestrzeni; opadły delikatne pyłki mrozu kołysząc się nad twardymi jak kamień pokładami śniegu; zginął szron, różowy w promieniach słońca, co stroił suche szkielety topól, cienkie pręty porzeczek i obumarłe badyle wystające spod śniegu. Od rana kapały z dachów wielki brudne krople; w powietrzu zawisły bałwany szarożółtej pary przytłaczając sobą dym tułający się po dachach. Na krańcach widnokręgu uwaliły się mgły nieprzejrzane na podobieństwo niezmiernych ciężarów, co zdołały wgnieść w ziemię i wzgórz, i lasy, i wsie odległe”. Kontrastem dla przygnębiającego krajobrazu jest szczerość uczuć Dominika, cieszącego się z planów wspólnych lat przy boku syna: „(…)W domu czeka pan doktor Piotr Cedzyna! Cha, cha!...”. Kulminacyjną sceną ostatniej części, a zarazem całego utworu, jest konfrontacja dwóch mężczyzn, z których jeden odkrywa, iż ojciec oszukiwał ludzi, by móc go wykształcić, a drugi słyszy najgorsze zarzuty tylko dlatego, że podług swego zdania potrafił „oszczędzać”. W ostatniej rozmowie Cedzynów przeplatają się różnorodne uczucia: począwszy od miłości i oddania, a skończywszy na nienawiści i pogardzie.
Historia kończy się wyjazdem ukochanego jedynaka i spacerem ojca na kolejowy peron (prawdopodobnie, by jeszcze raz spróbować powstrzymać Piotra). Przeciągły gwizd odjeżdżającego pociągu, towarzyszący scenie marszu Dominika, jest symbolem rozłąki.
Nowela czy opowiadanie
Choć w Doktorze Piotrze Żeromski zachował jedność miejsca i czasu, akcja właściwa rozgrywa się między dwiema osobami, a główny wątek został wyodrębniony, co przemawiałoby za zaklasyfikowaniem utworu w obręb noweli, to jednak taki element, jak retrospektywne fragmenty z drugiej części przemawiają za zaklasyfikowaniem go do opowiadań, charakteryzujących się otwartą formą i dotknięciem wielu tematów i problemów, takich jak społeczno-ekonomiczne realia życia w XIX wieku.
Opowiadanie przypomina nowelę rozmiarami, jednowątkową fabułą, natomiast obce mu są wszelkie rygory kompozycyjne. Kompozycja opowiadania jest luźna, otwarta, pojawiają się w nim zarówno opisy, jak i refleksje czy dygresje, pointa nie jest ani jednoznaczna, ani nawet wyrazista, natomiast uobecnia się w nim narrator, zwracający na siebie uwagę wyraźnie określonym stosunkiem do świata przedstawionego we własnej relacji”.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy rozgrywa się akcja?
W latach osiemdziesiątych XIX wieku, po powstaniu styczniowym i reformie uwłaszczeniowej, w początkach kapitalizmu.
Gdzie toczy się akcja?
We wsi Zapłocie w zaborze rosyjskim, w okolicy budowy kolei i w mieszkaniu Dominika Cedzyny.
Z ilu części składa się opowiadanie?
Z czterech: ekspozycji z listem, historii Teodora Bijakowskiego, spotkania ojca z synem i zakończenia z ekspresjonistycznym opisem przyrody.
Czy „Doktor Piotr” jest nowelą?
Ma jednowątkową fabułę, jedność miejsca i czasu, więc przypomina nowelę. Jest jednak skomponowany luźno, z opisami i retrospekcjami, dlatego częściej mówi się o opowiadaniu.
Szybki test
Miejscem, w których rozgrywają się wydarzenia opowiadania „Doktor Piotr” jest:
Poprawna odpowiedź: c) wieś Zapłocie
Akcja opowiadania „Doktor Piotr” rozgrywa się:
Poprawna odpowiedź: d) w latach 80. XIX wieku
Dominik Cedzyna ograniczył stawkę ludziom pracującym w cegielni z trzydziestu do:
Poprawna odpowiedź: a) dwudziestu kopiejek