Problematyka opowiadania „Doktor Piotr”
Choć „Doktor Piotr” jest krótki, porusza wiele problemów: etyczno-moralnych, społecznych i związanych z krytyką pozytywizmu. Żeromski pokazuje konflikt ojca i syna, początki kapitalizmu i wyzysk chłopów.
Problematyka etyczno-moralna
Opowiadanie Stefana Żeromskiego, choć ubogie po względem objętości, niesie sobą ogromne pole interpretacyjne. Z kart Doktora Piotra dowiadujemy się o różnorodnych problemach moralnych, etycznych, poruszane są tam tematy społeczne, pisarz stosuje krytykę pozytywistycznych haseł.
Jeżeli odłożymy Doktora Piotra po pierwszej lekturze, z pewnością na pytanie o problematykę poruszaną w utworze, odpowiemy: etyczno-moralna. Żeromski ukazał tam głęboki konflikt ojca i syna, którego przyczyną są różnice w życiowych planach zdeklasowanego szlachcica i miłośnika wiedzy, reprezentantów dwóch całkowicie różnych pokoleń.
Osią konfliktu są różnice w wyznawanych poglądach. Dominik Cedzyna uważa, że należy zrobić wszystko, by ułatwić synowi start w dorosłe życie, co staje się pretekstem do oszukiwania ludzi zatrudnionych przy pracy w cegielni, a dokładniej do zmniejszenia im dziennej pensji. To co dla Piotra, który po czterech latach poznaje prawdę o pochodzeniu funduszy na swą edukację, jest kradzieżą i napawa go odrazą i oburzeniem, dla jego rodzica jest jedynie posunięciem godnym pochwalenia, ponieważ „oszczędność” zasługuje na słowa uznania.
Mężczyźni nie potrafią dojść do porozumienia. W końcu syn decyduje się wyjechać za granicę i przyjąć posadę w Hull, by jak najszybciej spłacić oszukanych chłopów. Tego postępowania nie może zrozumieć Dominik, który nazywa latorośl „durniem”, a jego poglądy i przekonania odnośnie rozumienia pojęcia moralności – „głupim sentymentalizmem”. Mimo, iż Piotr ponad życie kochał starego ojca, nie mógł dla tego uczucia zmienić zasad, w które dotąd wierzył, co jeszcze bardziej podkreśla wagę wyboru, jakiego dokonuje w kulminacyjnym punkcie opowiadania.
Tematem podjętym w utworze jest również odwieczna „samotność człowieka w tłumie”. Dominik Cedzyna, otoczony ludźmi, zaangażowany w pracę, tak naprawdę żyje w świecie marzeń o powrocie na wieś, prowadzeniu własnego majątku, funkcji rządcy. Staruszek czuje się samotny i opuszczony, poprawiając sobie nastrój lekturą listów od Piotrusia – ukochanego syna (należy pamiętać, iż nigdy nie czytał listów w całości, „smakując” ich fragmenty w odstępach czasowych). Podobnie jego syn, choć zajęty studiami i rozwojem naukowej kariery, czuje się opuszczony, z dala od ojczyzny, którą opuścił wiele lat temu. Przytłacza go również myśl, że Dominik jest gdzieś daleko, samotny, zdany na łaskę innych.
Współcześni czytelnicy mogą roztrząsać przyczyny postępowania Cedzynów, zastanawiać się nad słusznością ich wyborów. Stefanowi Żeromskiemu chodziło o to, by dać ludziom materiał do rozważań, napisać ciekawą historię, która zainteresuje zarówno współczesnych, jak potomnych. A to wszystko dzięki uniwersalności problematyki Doktora Piotra.
Problematyka społeczna
Na kartach utworu Żeromski zajął się również problematyką społeczną, tak bardzo charakterystyczną dla pisarstwa lat końca XIX wieku.
W Doktorze Piotrze dał upust swemu rozczarowaniu ideami głoszonymi w pozytywizmie, krytykując pracę organiczną czy pracę u podstaw. Nakreślił rysy sytuacji społeczno-ekonomicznej, panującej w latach początków kapitalistycznej gospodarki, gdy jedni za wszelką cenę dążyli do powiększenia majątku, inni żyli jeszcze w poprzedniej epoce (chodzi tu o szlachtę i jej olbrzymie majątki), a jeszcze inni – najbiedniejsi i niewykształceni – starali się przeżyć i znaleźć dla siebie miejsce w epoce pouwłaszczeniowej.
Tworząc postać Teodora Bijakowskiego – bezwzględnego kapitalisty pochodzącego z nizin społecznych - Żeromski odniósł się do propagowanych w pozytywizmie haseł. Choć bohater osiągnął sukces i zdobył wykształcenie tylko dzięki pomocy innych ludzi, nie powielił biografii Tomasza Judyma czy Stanisławy Bozowskiej, nie poświęcił się dla szerzenia zasad higieny czy niesienia kaganka oświaty, lecz bezdusznie, w imię własnych korzyści, dążył do bogactwa.
Autor opowiadania chciał zwrócić uwagę czytelników na procesy, które zaczęły zachodzić w Polsce w kilka lat po klęsce powstania styczniowego. Z kręgów zdeklasowanej i zubożałej szlachty, z najniższych społecznych warstw czy z pospolitego mieszczaństwa zaczęła rodzić się nowa warstwa obywateli – burżuazja, do której zaliczali się bezwzględni fabrykanci czy twardzi kapitaliści, dla których los człowieka jest ważny na tyle, o ile jego działania przyczyniają się do powiększenia zawartości portfela przemysłowca czy inżyniera.
Ironicznym ukłonem w stronę zdeklasowanej i zubożałej wskutek reform powstania styczniowego szlachty są postaci Dominika Cedzyny i Juliusza Polichnowicza – ludzi żyjących w innej epoce, w oderwaniu od zasad rządzących społeczeństwem kapitalistycznym.
Nie umiejąc odnaleźć się w warunkach powstałych po reformie uwłaszczeniowej, nie mogąc pogodzić się z faktem, iż tracili „wyrobników” - ponieśli klęskę, za którą nadal płacili. Miejsce niegdysiejszych „panów na włościach”, ludzi szanowanych i majętnych, w nowych ekonomicznych realiach zajęli ludzie pokroju Teodora Bijakowskiego, który czuł dumę, wydając polecenia Cedzynie oraz zadowolenie, odkupując za bezcen folwark Polichnowicza.
Żeromskiego zawsze interesowały najbiedniejsze warstwy społeczne, ludzie niewykształceni i bezradni wobec losu. Spotykamy ich na ulicach Warszawy, Paryża i w cisowskich barakach z Ludzi bezdomnych, na granicy i wagonach pociągowych w Przedwiośniu. Autor opisał ciężką pracę zatrudnionych w cegielni przez Bijakowskiego i okradanych przez Cedzyna nędzarzy, gromadę „bezspodniowców z zapadniętymi brzuchami”, których praca była codziennym obcowaniem i grą ze śmiercią: „każdy głaz, zanim wtrącony został w czeluść pieca, do ostatka ranił, gniótł, karał ciężarem, twardością, ostrą powierzchnią, parzył ogniem i dusił dymem, jak wróg śmiertelny wyżerając życie”.
Obecni w opowiadaniu biedacy, choć nie zmuszani już do poddańczej pracy na cudzej ziemi, nadal muszą walczyć o przetrwanie, ponieważ hasło oświaty, a raczej brak jego realizacji w praktyce powoduje, że ludzie ci nie zostali przygotowani do nowej sytuacji społecznej i ekonomicznej.
Krytyka pozytywistycznych haseł
Krytyka pozytywistycznych ideałów została poparta przez Żeromskiego przykładami na niesprawdzalnie się idei w praktyce. W postaci Dominika Cedzyny widzimy niemożność realizacji takich haseł, jak pomoc najuboższym czy niewykształconym, ponieważ realia końca XIX wieku zmusiły go do okradania („oszczędzania”) wyzyskiwanych i poniewieranych robotników.
Teodor Bijakowski jest symbolem bezwzględnego kapitalisty, zaprzeczeniem pozytywistycznej biografii społecznika oddanego najuboższym, filantropa, człowieka oddanego pracy na rzecz innym. Nie zamierzał spłacać długu tak jak Judym, choć ich początkowe losy są bardzo podobne (obaj zdobyli wykształcenie dzięki pomocy innym). Oddaje się gromadzeniu majątku w myśl zasad rządzących nową epoką.
Także w historii doktora Piotra dostrzec można wyśmianie czołowych, patetycznych haseł tamtego okresu, takich jak dążenie do zdobywania wiedzy, utylitaryzm czy patriotyzm. Co z tego, iż młody Cedzyna skończył zagraniczne studia, był uznanym przez profesorów fachowcem w swej dziedzinie, chciał pracować w kraju? W Polsce nie było dla niego miejsca.
Opowiadanie Żeromskiego to bogate źródło wiedzy o Polsce przełomu wieków i początkach kapitalizmu, jak również pretekst do etyczno-psychologicznych rozważań nad moralnością człowieka.
Pytania i odpowiedzi
Jakie problemy porusza „Doktor Piotr”?
Konflikt ojca i syna, samotność człowieka w tłumie, początki kapitalizmu, wyzysk chłopów oraz losy zubożałej szlachty po powstaniu styczniowym.
Jak Żeromski krytykuje pozytywizm?
Pokazuje, że hasła pracy organicznej i pracy u podstaw nie sprawdzają się w praktyce. Bijakowski, który wyszedł z biedy, nie spłacił długu wobec społeczeństwa, a Dominik nie potrafi pomóc chłopom.
Jak zmienia się wieś po uwłaszczeniu?
Chłopi z niewolników odrabiających pańszczyznę stają się pełnoprawnymi obywatelami, ale wciąż muszą walczyć o przetrwanie, bo brakuje im oświaty.
Szybki test
„Głupim sentymentalizmem” Dominik Cedzyna nazywa:
Poprawna odpowiedź: a) moralną postawę syna
W „Doktorze Piotrze” Żeromski nie krytykuje:
Poprawna odpowiedź: d) idei zachodnioeuropejskich
W opowiadania „Doktor Piotr” autor opisuje powstanie nowej warstwy społecznej -
Poprawna odpowiedź: b) burżuazji