Joseph Conrad: życie i twórczość

Joseph Conrad, właściwie Józef Teodor Konrad Korzeniowski (1857 do 1924), urodził się w Berdyczowie w polskiej rodzinie ziemiańskiej. Jako młody człowiek został marynarzem, w 1886 roku przyjął brytyjskie obywatelstwo, a od 1895 roku pisał powieści po angielsku. Uważa się go za jednego z najwybitniejszych stylistów literatury angielskiej.

Dzieciństwo i młodość

Teodor Józef Konrad Korzeniowski herbu Nałęcz przyszedł na świat 3 grudnia 1857 roku w Berdyczowie. Korzeniowscy byli posiadaczami ziemskimi o bardzo patriotycznych poglądach.

Ojciec przyszłego artysty, Apollo, sam był pisarzem oraz tłumaczem (przekładał na język polski dzieła między innymi Szekspira oraz Victora Hugo). Mężczyzna od najmłodszych lat namawiał syna do czytania zarówno w języku rodzimym, jak i francuskim. Również w rodzinie Bobrowskich, z której pochodziła Ewa, matka przyszłego pisarza, patriotyzm był czymś wrodzonym. Stefan i Kazimierz Bobrowscy oraz Robert i Hilary Korzeniowscy, czyli wujowie Teodora, byli prześladowanymi aktywistami zwalczającymi rosyjską władzę. Za pomoc w organizacji powstania styczniowego carat zajął ziemię Korzeniowskich. W roku 1861 Rosjanie aresztowali Apolla i zesłali do Wołogdy, miasta położonego w północnej Rosji. Ewa wraz z czteroletnim wówczas synem podążyła za mężem. Warunki tam panujące były tak ciężkie, że matka Teodora zachorowała na gruźlicę. Z powodu złego stanu jej zdrowia w 1865 roku Apollo dostał zezwolenie na przeniesienie się wraz z rodziną do Czernihowa, na Ukrainie. Jednak kilka tygodni później Ewa zmarła. Cztery lata po tragedii ta sama choroba uśmierciła ojca przyszłego pisarza. Zanim jednak do tego doszło Apollo powrócił do Polski i wraz z synem przeniósł się do Krakowa. W wieku zaledwie jedenastu lat przyszły pisarz został sierotą. Wtedy też nękały go liczne choroby płuc oraz napady epilepsji. Teodorem zaopiekował się wuj ze strony matki, Tadeusz Bobrowski. Mężczyzna posłał siostrzeńca do krakowskiego Gimnazjum św. Anny. Młody człowiek pasjonował się twórczością Charlesa Dickensa i kapitana Fredericka Marryata. Lekturze ich powieści poświęcał znacznie więcej czasu niż przedmiotom szkolnym, ale to właśnie dzięki nim zrodziła się w nim miłość do morza.

Lata na morzu

W roku 1874 wuj Tadeusz zezwolił siedemnastolatkowi na podróż do Marsylii, francuskiego miasta portowego, ponieważ istniało wielkie prawdopodobieństwo, iż jego siostrzeniec zostanie wcielony do rosyjskiej armii. W latach 1875-1878 Teodor Józef odbył trzy rejsy do Zachodnich Indii. Zaangażował się w tym czasie w przemyt broni dla zwolenników Carlosa (członka rodziny Burbonów), który był pretendentem do przejęcia tronu Hiszpanii. W 1878 roku dręczyła go depresja spowodowana po części wielkimi długami hazardowymi oraz zakazem pracy na francuskich statkach, co było sankcją za przemyt. Ciężka sytuacja doprowadziła go do dramatycznej decyzji. Przyszły pisarz w wieku dwudziestu jeden lat usiłował popełnić samobójstwo.

W tym samym roku zaciągnął się na brytyjski statek, którego matczynym portem była miejscowość na wschodzie Anglii, Lowestoft. Podczas sześciu rejsów pomiędzy Lowestoft a Newcastle Polak nauczył się języka angielskiego. Jego marynarska kariera rozwijała się znakomicie, a w 1886 roku został mianowany Pierwszym Oficerem. W tym samym roku otrzymał brytyjskie obywatelstwo oraz postanowił zmienić swoje nazwisko na Joseph Conrad. Częściowo motywował to obawą przed wcieleniem do armii rosyjskiej po ewentualnym powrocie do Polski. W 1888 roku po raz pierwszy została mu powierzona rola kapitana na statku „Otago”, zakotwiczonym w Bangkoku. Morze było jedynym źródłem dochodu Conrada.

Kongo i początek pisania

Jedna z jego najważniejszych podróży nadarzyła się w 1890 roku, kiedy pełnił rolę kapitana na parowcu pływającym po rzece Kongo w Środkowej Afryce. Przyciągnęła go tam głównie możliwość zarobienia dużych pieniędzy. Podczas pobytu w Kongu Belgijskim mężczyzna był świadkiem niesłychanego barbarzyństwa, chorób oraz cierpienia. Doświadczenia te stanowiły podstawę do napisania przez Conrada w późniejszych latach swojego największego dzieła, Jądra Ciemności. Podczas pracy w Afryce ucierpiało jego zdrowie. Od dłuższego czasu nosił się z zamiarem przelania swoich największych przygód na papier. W roku 1895 opublikował powieść Szaleństwo Almayera, nad którą pracował blisko pięć lat. Niewątpliwy sukces finansowy tego przedsięwzięcia był silniejszy niż miłość do morza. Pisarz postanowił się ustatkować i osiedlił się na stałe w Anglii, gdzie w 1896 roku poślubił Jessie George. Małżeństwo zamieszkało w niewielkiej willi przy Victoria Road w Stanford, po kilku latach przenieśli się do Londynu, a później do Canterbury. W latach 1898 oraz 1906 przyszli na świat dwaj synowie Conradów, Borys i John.

Twórczość

Spod ręki Conrada regularnie, niemal co roku, wychodziła kolejna powieść. W swojej twórczości opisywał głównie marynarskie przygody oraz problemy związane z moralnością i ludzką naturą. Do 1907 roku poruszał w swoich dziełach tematykę chciwości i eksploatacji przez państwa Europy Zachodniej terenów Afryki i Ameryki Południowej (Jądro ciemności, Lord Jim, Nostromo). Wydawnictwo, dla którego pracował często popędzało go, ponieważ nie dotrzymywał terminów. W roku 1910 amerykański prawnik John Quinn nabył wszystkie rękopisy Conrada i stał się jego pracodawcą.

Artysta kontynuował pisanie powieści podróżniczych, lecz zaczął poruszać w nich tematy polityczne: dzieło Tajny agent opowiada o grupce anarchistów, którzy planują wysadzić w powietrze Obserwatorium Greenwich; W oczach Zachodu to osadzona w dziewiętnastowiecznej, carskiej Rosji historia nieudanego zamachu na przedstawiciela władzy. Wielkim sukcesem okazała się Gra losu z 1913 roku, powieść zbliżona do Jądra ciemności, gdzie Conrad ukazał procesy, jakie zachodzą w psychice uczciwego człowieka, w obliczu otaczającej go z wszystkich stron zgrozy. Artysta napisał trzy autobiografie, kolejno w latach 1906, 1912 i 1921.

Styl i poglądy

W Murzynie z załogi “Narcyza” Conrad w jednym zdaniu określił najlepiej swój styl: „(…) moim zadaniem jest, poprzez moc słowa pisanego, sprawić abyś usłyszał, sprawić abyś poczuł, sprawić abyś zobaczył” W swoim rzemiośle w budowaniu literackich obrazów posługiwał się techniką impresjonistyczną.

Ponieważ angielski był jego trzecim poznanym językiem, nieuniknione było zatem, że spoglądał przez pryzmat francuskiego i polskiego, co czyniło jego styl wyjątkowym. „Daj mi właściwe słowo i odpowiedni akcent, a poruszę świat”, mawiał pisarz. Ta specyficzność przysparzała autorowi uznanie w oczach ówczesnych krytyków, jednak egzotyczny styl, skomplikowana narracja oraz pesymistyczna wymowa często zniechęcały samych czytelników.

Według niego „Sztuka to wielkie ucho i wielkie oko świata: słyszy i widzi - i ma zawstydzić, drażnić, budzić sumienie”. Niemal wszystkie jego dzieła poruszają temat moralności jednostki lub zbiorowości ludzkiej. Są one przesiąknięte aktami tchórzostwa, okrucieństwa, strachu, niezrozumienia, zachłanności. Dzieje się tak, ponieważ dla Conrada „literatura jest historią ludzką”.

Każda powieść oparta jest na autentycznych przeżyciach i podróżach pisarza. Jak zauważa Zdzisław Najder, wybitny historyk literatury oraz światowej sławy autorytet w kwestii twórczości Josepha Conrada: „W jego książkach znajdujemy sceny osadzone w niemal wszystkich zakątkach Europy: od ruder, pałaców i pokrytych śniegiem ulic Sankt Petersburga po poszarpane wybrzeże Costa Brava; od kanałów Amsterdamu aż po zatokę neapolitańską. Cytadela warszawska, eleganckie wille i pięknie utrzymane bulwary Genewy, granitowe domy wiosek bretońskich, parkowe łąki hrabstwa Kent, marmurowe pałace Genui, zdobne tarasami budynki i zaciszne zaułki zachodniego Londynu, niekończące się rzędy nędznych kamieniczek londyńskiej dzielnicy Lambeth, półwyspy i zatoczki morskiego wybrzeża koło Tulonu, rozległe zielone połacie przy ujściu Tamizy, pozłacane budowle Brukseli i renesansowy Wielki Rynek Krakowa”.

Jednym z ulubionych autorów Conrada był Bolesław Prus, którego dwie nowele Pleśń świata oraz Cienie wywarły wielki wpływ na jego twórczość. Największy przejaw „polskości” w twórczości pisarza „rozpoznajemy w powtarzaniu się motywów wierności i zdrady oraz moralnej odpowiedzialności za wspólnotę, do której się należy. Także w swobodnym, jakby oczywistym nawiązywaniu do tradycji etosu rycerskiego, którą przesiąknięta była polska literatura szlachecka”, uważa Zdzisław Najder.

Śmierć i pamięć

Pisarz zmarł na zawał serca 3 sierpnia 1924 roku, w wieku niespełna sześćdziesięciu siedmiu lat. Został pochowany na cmentarzu w Canterbury pod nazwiskiem Korzeniowski. Niedługo przed śmiercią prosił o pochówek w rytuale rzymsko-katolickim. Był to zwrot ku wierze, w której został wychowany, a którą odrzucił na rzecz ateizmu.

Artysta polskiego pochodzenia jest przez badaczy literackich i krytyków uznawany za jednego z najwybitniejszych stylistów w angielskiej literaturze. Conradowi udało się opanować do perfekcji angielską pisownię, składnię i gramatykę, ale jego akcent był przez całe życie słowiański. Swoim stylem oraz sposobem kreacji swoich bohaterów Conrad zainspirował takich późniejszych twórców jak Ernest Hemingway, Virginia Woolf, Tomasz Mann, F. Scott Fitzgerald, William Faulkner, Graham Greene, William S. Burroughs, Joseph Heller czy Jerzy Kosiński.

W 150. rocznicę urodzin pisarza, w 2007 roku, obchodzony był w Polsce „Rok Josepha Conrada-Korzeniowskiego”. Pomysłodawcą tego przedsięwzięcia był Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a patronat nad obchodami objął Prezydent RP, Lech Kaczyński. Impreza została również wpisana do kalendarza rocznic UNESCO. W oficjalnej broszurze obchodów można przeczytać: „Rocznica urodzin 'polskiego szlachcica' - 'brytyjskiego pisarza i żeglarza' to dla nas ważne wydarzenie. Joseph Conrad Korzeniowski jest, obok Fryderyka Chopina najbardziej na świecie znanym twórcą, związanym z kulturą polską. Zajmuje niekwestionowaną pozycję klasyka literatury nowoczesnej. 'Jądro ciemności', 'Lord Jim', 'Nostromo', 'Tajny agent' - to uznane arcydzieła. Wśród pisarzy, którzy zmienili oblicze nowoczesnej prozy powieściowej, jest zapewne najszerzej czytanym - nie jest pisarzem tylko dla elit. W ostatnich latach przeżywa wzrost popularności, zwłaszcza w Europie Zachodniej, ale nie tylko. Ostatni laureat Nobla, pisarz turecki Orhan Pamuk, wybrał motto z Conrada dla swojej najbardziej znanej powieści. W Polsce Conrad doznawał w ostatnich latach zaskakującego odpływu zainteresowania. Chcemy temu przeciwdziałać”.

Spis dzieł

Powieści i nowele

· 1895 Szaleństwo Almayera (Almayer's Folly) , · 1896 Wykolejeniec (An Outcast of the Islands) , · 1897 Murzyn z załogi "Narcyza" (The Nigger of the 'Narcissus') , · 1899 Jądro ciemności (Heart of Darkness) , · 1900 Lord Jim, · 1901 Spadkobiercy (The Inheritors, napisana wraz z Fordem Madoxem Fordem), · 1902 Tajfun (Typhoon) , · 1903 Romance (wraz z Fordem Madoxem Fordem), · 1904 Nostromo, · 1907 Tajny agent (The Secret Agent) , · 1911 W oczach Zachodu (Under Western Eyes) , · 1913 Gra losu (Chance), · 1915 Zwycięstwo (Victory), · 1917 Smuga cienia (The Shadow Line), · 1919 Złota strzała (The Arrow of Gold) , · 1920 Ocalenie (The Rescue) , · 1923 The Nature of a Crime (wraz z Fordem Madoxem Fordem), · 1923 Korsarz (The Rover) , · 1925 Zawieszenie (Suspense, niedokończone i wydane pośmiertnie).

Krótkie opowiadania w języku angielskim

· 1896 The Idiots, · 1908 The Black Mate, · 1897 The Lagoon, · 1897 An Outpost of Progress, · 1897 Karain: A Memory, · 1902 Youth, · 1903 Falk, · 1903 Amy Foster, · 1903 To-morrow, · 1902 The End of the Tether, · 1905 Gaspar Ruiz, · 1905 An Anarchist, · 1906 The Informer, · 1906 The Brute, · 1908 The Duel, · 1908 Il Conde, · 1911 Prince Roman, · 1912 The Secret Sharer, · 1912 A Smile of Fortune, · 1912 Freya of the Seven Isles, · 1915 The Partner, · 1915 The Inn of the Two Witches, · 1915 Because of the Dollars, · 1915 The Planter of Malata, · 1916 The Warrior's Soul, · 1916 The Tale.

Autobiografie i wspomnienia

· 1906 Zwierciadło morza (The Mirror of the Sea) , · 1912 A Personal Record, · 1921 Notes on Life and Letters.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy i gdzie urodził się Joseph Conrad?

Urodził się 3 grudnia 1857 roku w Berdyczowie jako Teodor Józef Konrad Korzeniowski. Zmarł 3 sierpnia 1924 roku na zawał serca i został pochowany w Canterbury.

Dlaczego zmienił nazwisko?

W 1886 roku dostał brytyjskie obywatelstwo i postanowił przyjąć nazwisko Joseph Conrad. Częściowo bał się, że po powrocie do Polski zostanie wcielony do rosyjskiej armii.

Jakie są najważniejsze powieści Conrada?

„Jądro ciemności”, „Lord Jim”, „Nostromo” i „Tajny agent”. Oficjalna broszura Roku Conrada z 2007 roku nazywa je uznanymi arcydziełami.

Którzy polscy pisarze wpłynęli na Conrada?

Jednym z jego ulubionych autorów był Bolesław Prus, którego nowele „Pleśń świata” i „Cienie” wywarły duży wpływ na jego twórczość.

Szybki test

Pisarz został pochowany pod nazwiskiem Korzeniowski na cmentarzu:

W 1886 roku pisarz:

Korzeniowski nosił imiona: