Narracja, styl i kompozycja „Jądra ciemności”
Historię Marlowa przekazuje bezimienny narrator, który słucha jej razem z innymi na jachcie „Nellie”. Marlow opowiada na głos, więc jego relacja jest pełna pauz i dygresji, a Conrad opisuje świat techniką impresjonistyczną.
Dwóch narratorów
Marlow stanowi w powieści alter ego Conrada. Jego opinie nie różnią się niemal w ogóle od tych, głoszonych przez autora. Jednak bohater ten posłużył przede wszystkim, jako wspaniałe narzędzie literackie. Poprzez użycie marynarza, jako opowiadającego, Conrad odrzucił dziewiętnastowieczny model wszystkowiedzącego narratora. Czytelnik nie wie więcej, niż pozwala mu na to wiedza Marlowa. Zamiast autentycznych motywów działania poszczególnych bohaterów, otrzymujemy jedynie spekulacje marynarza na ich temat.
Jeszcze bardziej niespotykanym i innowacyjnym pomysłem Conrada było zastosowanie bezimiennego narratora, który był świadkiem opowieści Marlowa. W ten sposób historia głównego bohatera jest zawarta w relacji jego towarzysza. Jednym z powodów, dla których Conrad nie uczynił Marlowa jedynym narratorem, była chęć, by czytelnik poczuł się jak jeden z członków załogi „Nellie” i „na własne uszy”, usłyszał historię marynarza.
Znaczenie powieści nie zamyka się jedynie opisem wydarzeń, które miały miejsce w Afryce. Ważną jej częścią jest fakt, iż bohater czuje potrzebę podzielenia się z kolegami wspomnieniami, aby ich ostrzec. Poprzez umieszczenie narratora w gronie słuchaczy Marlowa, Conrad chciał ukazać również skutki, jakie historia powinna wywrzeć na słuchaczach.
Bezimienny narrator wyjawił, iż dla Marlowa „sens jakiegoś epizodu nie tkwił w środku jak pestka, lecz otaczał z zewnątrz opowieść, która tylko rzucała nań światło - jak blask oświetla opary - na wzór mglistych aureoli widzialnych czasem przy widmowym oświetleniu księżyca”. Taka jest też narracja głównego bohatera. Skupia się nie na sednie sprawy, lecz na tym, co go otacza; nie opowiada o szaleństwie Kurtza i jego śmierci, ale zastanawia się jak do tego doszło.
Kompozycja i napięcie
Powieść podzielona jest na trzy rozdziały. Formalnie, budowa Jądra ciemności była dość nietypowa, jak na ówczesne standardy. Największym novum była zastosowana przez autora niekonsekwencja czasowa. Marlow nie opowiada swojej powieści po kolei od początku do końca, zdarza mu się wybiegać w przyszłość i zapowiadać fakty, które wkrótce miały się wydarzyć. Inną innowacją w sposobie narracji było niweczenie przez Marlowa sytuacji narastającego napięcia. Narrator zdradzał na wstępie, czy w danym momencie nastąpi coś zaskakującego, czy też nie. Miało to na celu głównie upodobnić wypowiedź do języka mówionego.
Ciekawym zabiegiem jest pojawienie się Kurtza dopiero w trzecim, ostatnim rozdziale powieści. Do tego momentu autor poświęca mu kilka stron. Są to głównie opinie Marlowa o wybitnym agencie.
Żaden z dziewiętnastowiecznych narratorów nie naruszyłby tak atmosfery narastającego napięcia, jak czynił to Conrad ustami swojego bohatera. Widać to na przykładzie, gdy załoga spowitego mgłą parowca oczekiwała na atak ze strony tubylców, Marlow zaczął wtedy zastanawiać się nad zjawiskiem kanibalizmu, co skutecznie wstrzymało akcję. Główny bohater wyjawiał swoje myśli w momencie, gdy właśnie przyszły mu do głowy, a nie w momencie, kiedy napięcie opadnie.
Conrad usiłował odnaleźć formę, która bardziej będzie przypomniała ludzkie myśli, będzie mniej oficjalna od tej, obowiązującej w tradycyjnej nowelistyce. Stąd właśnie narracyjne przeskoki w tył i w przód, niedokończone myśli i dygresje.
Styl impresjonistyczny
Ponieważ historia Marlowa jest przez niego opowiadana na głos, spotykamy w tekście wiele elementów charakterystycznych dla tego typu wypowiedzi: pauzy, powtórzenia, dygresje. Czytelnik wyczuwa, iż Marlow nie tylko daje upust swoim wspomnieniom, ale sam próbuje zrozumieć znaczenie swojej opowieści. Bohater starannie dobiera słowa, aby jak najdokładniej przedstawić swoją historię.
Dzięki technice impresjonistycznej, którą zastosował Conrad, czytelnik, wraz z Marlowem, przeżywa opowieść. Na uwagę zasługuje sposób ukazywania ogólnego planu poprzez sumę pojedynczych detali. Na przykład, gdy Marlow spostrzegł palisadę wokół domu Kurtza był przekonany, iż stanowi ona jedynie formę ogrodzenia. Nieco później, gdy patrzył przez lunetę, zorientował się, iż pale zwieńczone są czarnymi kulami, dopiero gdy wyregulował ostrość przekonał się, że w istocie były to ludzkie głowy. Przeżywamy to wszystko razem z nim, poczynając od złudzenia do nagłego zaszokowania, które również następuje etapami – najpierw zaskoczenie: „pod pierwszym wrażeniem targnąłem głowę w tył jak przed ciosem”, a następnie dedukcja. Czytelnik bierze udział w procesie myślowym bohatera. Podobną techniką opisany jest atak tubylców na parowiec.
Taki styl niesie za sobą inne konsekwencje. Autor kładzie nacisk na to, iż pewnym jest tylko to, czego możemy doświadczyć zmysłami. Główny bohater nieustannie poddaje badaniom swoje sensualne odczucia i wrażenia, by poznać ich znaczenie. Od narratora dowiadujemy się, iż opowieść Marlowa będzie dotyczyła „jednej z rozlicznych przygód (…) nie doprowadzających do żadnych konkluzji”, dla takiej właśnie opowieści, nierozstrzygniętej, nieprzekonywującej, styl impresjonistyczny jest właściwy.
Jednak impresjonizm przejawia się głównie w opisywanym otoczeniu. Akcja powieści rozgrywa się w półmroku, przy słabym świetle, czasami w ciemnościach, a czasami we mgle. Nawet postaci ludzkie są opisywane w podobny sposób: „były to tylko czarne cienie choroby i głodu, leżące bezwładnie w zielonawym mroku”.
Pytania i odpowiedzi
Kto jest narratorem „Jądra ciemności”?
Dwie osoby. Pierwszy, bezimienny narrator, siedzi na jachcie „Nellie” i przekazuje słowa Marlowa. Drugim jest sam Marlow, który opowiada swoją historię.
Po co Conrad wprowadził bezimiennego narratora?
Chciał, żeby czytelnik poczuł się jak jeden ze słuchaczy Marlowa na jachcie. Czytelnik wie wtedy tylko tyle, ile wie Marlow.
Co to jest impresjonizm w literaturze?
Sposób opisywania świata przez wrażenia zmysłów, często w półmroku i we mgle, z pojedynczych detali. Na przykład Marlow najpierw widzi czarne kule na palach i dopiero przez lunetę poznaje, że to ludzkie głowy.
Kiedy w powieści pojawia się Kurtz?
Dopiero w trzeciej, ostatniej części. Wcześniej czytelnik zna go z opinii Marlowa i innych postaci.
Szybki test
Impresjonizm przejawia się głównie w:
Poprawna odpowiedź: a) opisywanym otoczeniu
Conrad zastosował technikę:
Poprawna odpowiedź: a) impresjonistyczną
Powieść podzielona jest na:
Poprawna odpowiedź: a) trzy rozdziały