„Profesor Spanner”: streszczenie, interpretacja i cytaty (Nałkowska, „Medaliony”)
Pierwsze opowiadanie zbioru ma trzy części. Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich ogląda budynek przy Instytucie Anatomicznym we Wrzeszczu pod Gdańskiem, w którym z ciał zamordowanych wytwarzano mydło, a potem słucha zeznań współpracownika profesora Spannera i dwóch jego kolegów po fachu.
Profesor Spanner: w skrócie
- Miejsce: Wrzeszcz pod Gdańskiem, budynek obok Instytutu Anatomicznego (nazwa miejsca pada dopiero w ostatnim opowiadaniu)
- Kto mówi: współpracownik Spannera, z pochodzenia gdańszczanin, oraz dwaj profesorowie, koledzy Spannera; pytania zadaje Komisja
- Temat: wykorzystanie ludzkich ciał jako surowca, obojętność i usprawiedliwianie zbrodni
- Najważniejsze: Spanner wyrabiał mydło z tłuszczu ludzkiego, a świadek nie widzi w tym nic złego
Streszczenie szczegółowe
Zwiedzanie budynku przy Instytucie Anatomicznym
Jest pogodny, majowy dzień - nieco chłodny, ale orzeźwiany morskim wiatrem. Grupa osób przemierza wyasfaltowaną aleję wysadzaną drzewami i udaje się na rozległy dziedziniec. Wiedzą, co przyjdzie im zobaczyć, są tu po raz drugi. Tym razem towarzyszy im dwóch starszych mężczyzn – obydwaj wysokiego wzrostu, choć jeden szczupły, a drugi raczej tęgi. Obydwaj odziani w czarne, wiosenne palta, stosowne do pogody. Obydwaj są medykami, uczonymi i jednocześnie „kolegami” Spannera. Wszyscy wchodzą do skromnego, nieotynkowanego domku z cegły mieszczącego się na uboczu – w rogu podwórza, jako nieważny obiekt dużego gmachu – Instytutu Anatomicznego. Po raz kolejny zwiedzają rozległą, ciemną piwnicę, z którą kontrastują znajdujące się w niej „białokremowe”, nagie ciała spoczywające jedne na drugich w cementowych, długich basenach. Leżą tak od wielu miesięcy, jakby wyczekując chwili, „kiedy wreszcie przestaną być potrzebne”: „Leżeli jak w sarkofagach (...). Mieli ręce opuszczone wzdłuż ciała, niezłożone na piersiach według pogrzebowego rytuału. A głowy odcięte od torsów tak równo, jakby byli z kamienia.”
Ze stosu umarłych w oczy rzuca się „marynarz” bez głowy, z wytatuowanym na piersi konturem statku i napisem „Bóg z nami”. Baseny są pełne trupów: „Na potrzeby Instytutu Anatomicznego przy uniwersytecie wystarczyłby zapas czternastu trupów. Tu było ich trzysta pięćdziesiąt.”
Kolejne dwie kadzie zawierają same głowy bezwłose, odcięte od tamtych ciał, leżą one niczym zsypane do dołu ziemniaki – byle jak. Uwagę przykuwa twarz chłopca, najwyżej osiemnastoletniego o niedomkniętych oczach, z wyrazem smutnego uśmiechu na ustach. Dalej znajdują się baseny z umarłymi i kadzie z ludźmi pociętymi na pół, pokrajanymi i odartymi ze skóry. Tylko jeden basen zapełniają nieliczne zwłoki kobiece. Są też puste baseny, cierpliwie czekające na zapełnienie. Następnie „ekspedycja” udaje się do czerwonego domku, gdzie na wyziębłym palenisku widnieje ogromny kocioł pełen ciemnej cieczy. Po uchyleniu jego pokrywy, zwiedzający dostrzegają wygotowany tors człowieczy, odarty ze skóry. Nieopodal znajduje się oszklona szafa, a w niej leżące rzędem wygotowane czaszki i piszczele, jest też skrzynia ze cienko spreparowanymi płatami ludzkiej skóry i duży piec do spalania odpadków i kości. Na wysokim stole poniewierają się kawałki mydła oraz metalowe foremki służące do jego wyrobu.
Na strychu, na który nie ma już potrzeby wchodzić po raz kolejny (drugi), lokalizuje się „cmentarzysko” czaszek i kości.
Zeznanie współpracownika Spannera
Przed Komisją zeznaje niepozorny człowiek - więzień, z pochodzenia gdańszczanin. W czasie wojny, gdy jego ojca zabrali do obozu koncentracyjnego, w domu matki zamieszkał Niemiec. To on dał mu pracę w Instytucie Anatomicznym. W ten sposób zetknął się z profesorem Spannerem. Ów przyjął go na preparatora trupów. Opracowywał wówczas jakąś książkę i potrzebował „kadry”. Jego zastępcą był profesor Wohlmann.
Oficyna, gdzie toczy się przesłuchanie, była w 1943r. przysposobiona do zadań Palarni. Spanner postarał się wtedy o specjalne maszyny do oddzielania mięsa i tłuszczu od kości. Zajmowali się tym studenci, przyuczający się do roli medyków, być może zupełnie nieświadomi okrucieństwa powierzonego im zadania. Odpadki ludzkie były wyrzucane lub palone, ale mieszkańcy miasteczka narzekali na uciążliwy zapach, wówczas proces palenia przełożono na czas nocy. Tłuszcz ludzki, oddzielony od kości, „leżakował” przez zimę, a gdy studenci wyjeżdżali, szybko przerabiano go na mydło. Cała procedura wyrobu mydła opierała się na specjalnej recepcie umieszczonej na ścianie, a przywiezionej przez pewną asystentkę techniczną o nazwisku Koitek. Na ścianie, prócz recepty, wisiała notatka dotycząca zupełnego oczyszczania kości do wyrobu kościotrupów.
Z relacji świadka wynika, że Spanner był cywilem, a do SS zgłosił się jako lekarz. Podobno zbierał również skórę ludzką, którą wraz ze starszym preparatorem von Bergen „miał wyprawiać i coś z niej robić”. Opuścił Instytut w styczniu 1945r. Zamierzał powrócić. Pytany przez Komisję o źródło dostarczania nieboszczyków, gdańszczanin jako pierwsze wymienia szpital psychiatryczny, ale gdy nie starczało „surowca”, przywożono ciała z obozu koncentracyjnego w Stuthoffie, były też zwłoki skazańców z całego Pomorza. „Dopiero jak w gdańskim więzieniu wystawili gilotynę, to już było dosyć trupów...”
Mówi, że przeważnie były to trupy polskie, ale zdarzyły się raz nazwiska niemieckie i rosyjskie. „Dostawa” odbywała się zawsze pod osłoną nocy. Wystawienie gilotyny w gdańskim więzieniu wiązało się z jej uroczystym poświeceniem oraz „przetestowaniem” przyrządu. Spadły wtedy głowy czterech niemieckich wojskowych. I to dlatego ciała w Instytucie miały tak równo oddzielone części tułowia od czaszek. Mężczyzna wyznaje, że Spanner nie chciał już potem trupów bez głów, ani tych rozstrzelanych. Za szybko zaczynały cuchnąć. Zwykle gromadził zapas nieboszczyków, najodpowiedniejsze według niego były te z zakładu dla obłąkanych. Świadek tłumaczy przedstawicielom Komisji, dlaczego niektóre ciała są rozkrojone i poćwiartowane: nie chciały się zmieścić w kotle, a „człowiek jeden da tłuszczu może z pięć kilogramów.” Produkcja mydła miała być sekretem. Gotowym wyrobem dysponował szef - Spanner, przydzielając każdemu odpowiednią ilość.
Na pytanie: „Dlaczego to był sekret?” – rozmówca nie potrafi udzielić racjonalnej wypowiedzi, domyśla się tylko jakiegoś niebezpieczeństwa. Natomiast na stwierdzenie, że robienie mydła z tłuszczu ludzkiego jest przestępstwem, reaguje szczerze i z niedowierzaniem: „Tego mi nikt nie powiedział”. Usprawiedliwia się faktem, że do Instytutu przyjeżdżali ludzie będący autorytetami w dziedzinie medycyny i anatomii (prof. Klotz, Szmidt, Rossmann) i skoro oni zwiedzając, nie dostrzegali w tym nic złego, to chyba wszystko powinno być w porządku. Zapytany o wykorzystywanie mydła w celach higieniczno – sanitarnych odpowiada: „miałem dreszcz, że można się tym myć. W domu mama też się obrzydzała. Ale się dobrze mydliło, więc go używała do prania. Ja się przyzwyczaiłem, bo było dobre...” Kwintesencją jego zeznań są wypowiedziane z wyrozumiałym uśmiechem słowa: „W Niemczech, można powiedzieć, ludzie umieją coś zrobić – z niczego...”
Zeznania dwóch profesorów
Przed Komisję zostają powołani dwaj „koledzy” Spannera – lekarze. Obaj zgodnie oświadczają, że nie byli świadomi istnienia utajonej fabryki mydła. Nie kwestionują autorytetu profesora ani w dziedzinie medycyny – anatomii, ani na tle etycznym. Twierdzą, że znają go od niedawna i rzadko widują. Wiedzą głównie o jego przynależności do partii. Wypowiadają się ostrożnie i z rozwagą. Zdają sobie sprawę ze swojego położenia oraz z nowo zaistniałej sytuacji politycznej w Polsce (przegrana Niemców, odkrywanie zbrodni ludobójstwa oraz dokumentacja tego faktu).
Na pytanie, czy Spannera można by podejrzewać o wykorzystywanie ciał skazańców i jeńców do wyrabiania mydła, każdy odpowiada inaczej. Wysoki i szczupły uznał, że tak, jeśli taki otrzymałby rozkaz partyjny. Drugi – tęgawy, odrzekł, że mogłoby to mieć uzasadnienie w fakcie, iż Niemcy przeżywały wówczas wielki brak tłuszczów i kierując się dobrem kraju, Spanner chciał, choć w minimalnym stopniu, wpłynąć na poprawę stanu ekonomicznego swojej ojczyzny.
Interpretacja
Pierwsza „nowela” podzielona na trzy nierównoległe części nie zdradza miejsca akcji, uwidacznia się ono dopiero w ostatniej części, w której czytelnik dowiaduje się, że niewielki budynek z czerwonej cegły, stanowiący źródło przeobrażania zwłok ludzkich na surowiec wtórny (mydło, skóry) znajdował się obok Instytutu Anatomicznego we Wrzeszczu pod Gdańskiem. Mieściła się w nim ponadto składnica ciał, z których skórę ludzką wykorzystywano jako materiał garbarski, kości człowiecze jako anatomiczny materiał naukowy, a wszystko to w oparciu o specjalną receptę i procedurę przekształcania pozornie zbędnych elementów w celach ściśle utylitarnych i praktycznych.
Wymowny jest przykład zwłok marynarza bez głowy, na którego klatce piersiowej widniej napis: „Bóg z nami”, stanowiący w pewnym sensie kontrast między wiarą w człowieka a wiarą w Boga: „W jednym z tych sarkofagów leżał na stosie umarłych (...) „marynarz” bez głowy – młodzieniec wspaniały, wielki jak gladiator. Na jego piersi szerokiej wytatuowany był kontur statku. Poprzez zarys dwóch kominów przechodził napis wiary daremnej: Bóg z nami.”
Ślady istnienia „Najwyższego” były niewytłumaczalne w całym ówczesnym procesie „odczłowieczenia”.
W drugiej części rozdziału pierwszego wypowiada się naoczny świadek wypadków. Relacjonuje proces produkcji mydła (wyrabianego z tłuszczu ludzkiego), „zdobywania” surowca oraz wskazań, co do przechowywania go i wykorzystywania. Nie dostrzega nic zdrożnego w fakcie wykorzystywania ciała ludzkiego jako użytecznego „materiału”, wręcz przeciwnie, uznaje go za dowód genialnego praktycyzmu – uczynienia czegoś z niczego. Z części trzeciej, poświęconej zeznaniom autorytetów z dziedziny anatomii, wykluwa się niedorzeczna konkluzja o ścisłości powiązań profesora Spannera z kryzysem ekonomicznym w Niemczech.
Miejsce i czas
Akcja pierwszej części opowiadania pt. „Profesor Spanner” rozgrywa się we Wrzeszczu pod Gdańskiem, o czym czytelnik dowiaduje się z ostatniej części pt. „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu”. Komisja zwiedza mały czerwony budynek z cegły, mieszczący się w okolicy Instytutu Anatomicznego, praktycznie niewidoczny, przysłonięty architekturą „poważniejszego” gmachu - Instytutu: „Wystarczył mały czerwony budynek z cegły obok Instytutu anatomicznego we Wrzeszczu pod Gdańskiem, by z ludzi zamordowanych wytapiać tłuszcz na mydło, a skórę ich garbować na pergamin.”
Zeznający przed Komisją gdańszczanin wymienia „punkty”, z których dostarczano ciała do „prac” profesora Spannera: „Przywozili ze Stutthoffu z obozu, z Królewca na śmierć skazanych, z Elbląga, z całego Pomorza. Dopiero jak w gdańskim więzieniu wystawili gilotynę, to już było dosyć trupów...”
Ważne cytaty
- „W Niemczech, można powiedzieć, ludzie umieją coś zrobić z niczego”: świadek z uśmiechem chwali niemiecki praktycyzm. Nie rozumie, że mówi o zbrodni.
- „Bóg z nami”: napis wytatuowany na piersi marynarza bez głowy, jednego z martwych w piwnicy.
Zobacz też
Pytania i odpowiedzi
O czym jest „Profesor Spanner”?
O Komisji, która ogląda we Wrzeszczu pod Gdańskiem miejsce produkcji mydła z ludzkich ciał i przesłuchuje świadków. Świadkowie nie widzą w tej produkcji zbrodni.
Jak świadek tłumaczy produkcję mydła?
Chwali niemiecką pomysłowość i mówi, że nikt mu nie powiedział, że to przestępstwo. Przypomina też, że w Instytucie bywali autorytety medyczne, które nic nie zarzucały.
Gdzie rozgrywa się akcja?
We Wrzeszczu pod Gdańskiem. Nazwa miejsca pada dopiero w ostatnim opowiadaniu zbioru.