„Dno”: streszczenie, interpretacja i cytaty (Nałkowska, „Medaliony”)
„Dno” to relacja kobiety, która przeszła Pawiak, obóz w Ravensbrück i lagier w Bunzig. Opowiada o głodzie, pracy ponad siły i karach w bunkrach, a za najciekawszy epizod uważa podróż bydlęcymi wagonami do Ravensbrück, w której wyraźnie widać upodlenie człowieka.
Dno: w skrócie
- Miejsce: Pawiak, Ravensbrück, fabryka amunicji w Bunzig; nazwa miejsca rozmowy nie jest ważna
- Kto mówi: niedawno uwolniona więźniarka, matka dwojga dzieci
- Temat: upodlenie człowieka w obozie, kanibalizm, podział na kata i ofiarę
- Najważniejsze: niemiecki oficer, który przestraszył się widoku kobiet z transportu
Streszczenie szczegółowe
Swoje przeżycia wojenne opowiada jeszcze nie stara, choć wcześnie posiwiała kobieta. „Przeszła takie rzeczy, w które nikt by nie uwierzył. I ona sama nie uwierzyłaby także, gdyby nie to, że to prawda.” Od ludzi nie wymaga niczego, jedynie życzliwości, bo zbyt dużo przeżyła i „jest matką, która straciła dwoje dzieci”. O ich losie nic nie wie. Syn nie powrócił jeszcze z niewoli. Historię córki otula rąbek tajemnicy i kryją matczyne łzy. Podobno była ładna i zdolna. Los męża to również zagadka. Ostatnio widziano go w obozie - w Pruszkowie.
Wspomina swój pobyt w Ravensbrück, gdzie wraz z współtowarzyszkami była nękana zastrzykami, otwieraniem ran i przeprowadzaniem medycznych eksperymentów, w sposób, jakiego nie chce nawet pamiętać. Była tam jeszcze z córką. Zgubiły się w drodze, już w trakcie powrotu do Polski. Syn i córka uczyli na tajnych kompletach. On został wzięty do niewoli podczas powstania. Ona wraz z córką przebywała dwa miesiące na Pawiaku. Z pobytem tam kojarzą jej się straszne tortury fizyczne. Gdy postawiona w „krzyżowym ogniu pytań”, nie odpowiadała, brutalnie ją pobito: „Bili mnie gumowa pałką... Jak zasłoniłam twarz rękami, to mi tą pałką wybili palce(...)”. Z relacji innych wie, że więźniów katowano, a ostatecznie wykonywano wyroki śmierci poprzez rozstrzelanie. Skatowane ciała wielokrotnie stanowiły pożywkę dla szczurów. Gdy wynoszono zwłoki, w wielu wyjedzone były wnętrzności, w niektórych biło jeszcze serce.
Po Pawiaku i Ravensbrück trafiły (z córką i innymi kobietami) do fabryki amunicji i lagru Bunzig. W fabryce pracowały po dwanaście godzin. Wstawały o trzeciej w nocy, po ciemku słały łóżka, piły czarną kawę bez cukru i jadły kawałek chleba. Potem, niezależnie od pogody, na dworze odbywał się apel. W fabryce na obiad dostawały zupę z liści. Wieczorem znów kawę z odrobiną chleba. Stale były głodne. Pracowały ciężko, w wysokiej temperaturze, wyrabiając kule do dział i do samolotów. Z pobytu w Bunzig mocno w pamięci zarysował się jej obraz bunkrów, do których odsyłano je za najmniejsze przewinienia np. źle zasłane po omacku łóżko, niedomyty kubek po kawie. Inne trafiały tam jako symulantki, choć w istocie były chore. Składano tam również trupy – ciała tych, które zmarły z wycieńczenia i głodu. Udręką były zwłaszcza poranne apele, na których w najgorszy mróz stały przyodziane w letnie sukienki, w drewniakach na nogach i z ogolonymi głowami.
Pilnowały ich gestapówki – esesmanki. Gdy wspólnie próbowały się ogrzać, zbliżając się nieco do siebie, za karę były odsyłane do bunkrów. Tam leżały na gołej ziemi, nieokryte, bez żadnego pożywienia. Zdarzały się wtedy przypadki kanibalizmu. Żywe, przebywające w bunkrach kobiety, jadły trupy swych towarzyszek. W przypadku wykrycia przez nadzór obozu tego makabrycznego zjawiska, należało się liczyć z poważnymi konsekwencjami. Dla mężczyzn przeznaczono jeszcze gorsze bunkry – położone pod ziemią, gdzie musieli stać po kolana w wodzie.
Jak o niesamowitej „przygodzie” kobieta opowiada o podróży w zamkniętych bydlęcych wagonach do Ravensbrück. W każdym wagonie mieściło się po sto kobiet. Z powodu ciasnoty spały i załatwiały potrzeby fizjologiczne na stojąco. Po siedmiu dniach pociąg zatrzymał się na bocznicy. Były mokre od potu i czarne od kurzu, „nogi miałyśmy ubabrane w gnoju.” Zaczęły wyć jak zwierzęta. Przechodzący nieopodal niemiecki oficer rozkazał otworzyć pociąg. Gdy je zobaczył, wystraszył się: „(...) jego oczy zrobiły się okrągłe, ręce o tak rozcapierzył ze strachu.” Potem nakazał rozkuć męskie wagony. Mężczyzn było dużo więcej niż kobiet, więc w każdym wagonie było po trzydziestu, czterdziestu uduszonych na śmierć. Żadna z kobiet nie udusiła się, ale niektóre oszalały. Po przybyciu na miejsce, rozstrzelano je. Bohaterka wspomina kobietę, która przeszła wszelkie tortury na Pawiaku, nie wyjawiając ani słowa, w pociągu postradała zmysły i zaczęła zdradzać wszystkie szczegóły. Ukoronowaniem relacji jest żal – spowodowany niepamięcią nazwisk, imion, które przepadły w psychice kobiety.
Interpretacja
Kolejna „miniatura” zatytułowana „Dno” ilustruje m.in. portret oprawcy porażonego swym dziełem – mężczyzna, który przestraszył się kobiet transportowanych do obozu pracy. „Dno” ukazuje ekstremum pojawiające się w obozie, np. kanibalizm więźniarek.
Miejsce i czas
Kobieta z noweli „Dno” relacjonuje autorce swoje przeżycia w miejscu, którego nazwa nie jest podana, bo nie jest to znaczące. Istotne są natomiast nazwy miejsc, w których danych przeżyć doświadczała. Przebywała w więzieniu na Pawiaku, w obozach niemieckich Ravensbruck i Bunzig. W Bunzig znajdowała się fabryka amunicji.
Ważne cytaty
- „Nawet Niemiec, i to się przeląkł, jak nas zobaczył”: kobieta o oficerze, który otworzył wagon pełen wycieńczonych więźniarek. Nawet kat nie wytrzymał tego widoku.
Zobacz też
Pytania i odpowiedzi
O czym jest „Dno”?
O doświadczeniach kobiety więzionej na Pawiaku, w Ravensbrück i w lagrze Bunzig. Opowiada o torturach, głodzie, pracy w fabryce amunicji i kanibalizmie w bunkrach.
Dlaczego opowiadanie nazywa się „Dno”?
Bo pokazuje skrajny stopień upodlenia człowieka w obozie. Jest to ekstremum, do którego doprowadzono więźniów.