„Człowiek jest mocny”: streszczenie, interpretacja i cytaty (Nałkowska, „Medaliony”)
„Człowiek jest mocny” to relacja Michała P., młodego Żyda, który w Chełmnie nad Nerem grzebał zwłoki zagazowanych ludzi. Jego siła fizyczna uratowała mu życie, ale kosztowała go wszystko: w jednym z transportów znalazł ciała żony i dzieci. Uciekł i przeżył.
Człowiek jest mocny: w skrócie
- Miejsce: pałac w Chełmnie nad Nerem i Las Rzuchowski
- Kto mówi: Michał P., młody, silny Żyd, który pracował przy grzebaniu zwłok
- Temat: siła fizyczna i psychiczna, zagłada w ośrodku w Chełmnie, rodzina jako cena przetrwania
- Najważniejsze: Michał P. kładzie się na zwłokach żony i dzieci i prosi, żeby go zastrzelono, ale odmawiają
Streszczenie szczegółowe
Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich ogląda terytorium lasu Rzuchowskiego. Znajdują się tu masowe groby pomordowanych. Tuż po wojnie w piaszczystych szczelinach i fałdach uchylonej ziemi natknąć się można na kawałek ludzkiej stopy, strzęp pudełka od zapałek z greckim nadrukiem, papierki z cudzoziemskimi firmami aptek, a w miejscu czterech spalonych krematoriów – ludzkie kości. Dwie kobiety podążają za Komisją, szukając sposobności, by poprosić, jeśli to możliwe, o przyspieszenie ekshumacji zwłok członka ich rodziny. Znają miejsce jego pochówku. Las znajduje się w obrębie żyznych pól i wzgórza. Na tym wzgórzu, położonym wśród uroczych terenów, stał kiedyś pałac, ale wysadzono go w powietrze w tym samym czasie, gdy palono ukryte w ciszy leśnej krematoria. Opowieść o pałacu w Chełmnie snuje jeden ze świadków – Michał P, okraszając ją własnymi wspomnieniami z czasów brutalnej rzeczywistości wojennej.
Pałac służył za dekorację – „jako wspaniała brama architektoniczna wiodąca z życia do śmierci.” Był metaforą luksusu, przyjemności, zwodził przybywających transportem obietnicą orzeźwiającej kąpieli, bo u wejścia widniał bluźnierczy szyld: Zakład Kąpielowy. Wchodzono do niego z zamiarem oczyszczenia się po zbyt długiej i trudnej drodze: „Po pewnym czasie, przebywszy w poprzek wnętrze gmachu, ukazywali się na ganku po jego stronie przeciwnej już tylko w bieliźnie – niektórzy jeszcze z kawałkiem mydła i ręcznikiem w dłoni. Przynagleni do pośpiechu, uchylając się od uderzeń kolbami, wbiegali bezładnie po kładce w czeluść ustawionego tyłem do pałacu, wielkiego jak wagon meblowy, auta gazowego.” Zamykały się hermetyczne drzwi, zza których dochodziły krzyki przerażenia, wołanie o pomoc i silne uderzenia w ściany wozu. „Pasażerowie” ginęli, dusząc się dymem spalinowym. Gdy nastąpiła cisza, samochód spokojnie odjeżdżał w stronę lasu Rzuchowskiego. Rozpaczliwe błagania o pomoc słyszeli ludzie więzieni w piwnicach pałacu, czasem nawet coś widzieli, np. to, jak Żydów w największy mróz wyganiano w samych koszulach.
Michał P. jest młodym Żydem o atletycznej budowie, bardzo silnym. Prawdopodobnie dzięki tej sile przeżył. Wyznaje: „– Zaprowadziłem do samochodu mojego ojca i moją matkę. Później zaprowadziłem siostrę i jej pięcioro dzieci, i mojego brata z żoną i trojgiem dzieci.” Sam też chciał pojechać wraz z nimi, ale mu nie zezwolono. Pracował wówczas u Niemców w Ugaju i dlatego nie figurował w spisie przeznaczonych do wywózki. W początkach stycznia 1942 roku zabrano go z Ugaju wraz z czterdziestoma innymi, równie silnymi i dobrze zbudowanymi Żydami i przewieziono do Chełmna. Gdy dojeżdżali na miejsce, uchylił płachtę w aucie i po rozrzuconej na ziemi odzieży, domyślił się, gdzie jest. Osadzono więźniów w piwnicy. Na jednej ze ścian ktoś napisał po żydowsku: „Kto tu przychodzi, każdy ma śmierć”. To zdanie miało być ostrzeżeniem, choć w istocie brzmiało jak wyrok.
W dzień Michał P. pracował sortując odzież, buty i inne przedmioty codziennego użytku odebrane ofiarom. Pomieszczenia, gdzie pracował, znajdowały się w sąsiedztwie komnaty, w której skazańcy przygotowywali się do „kąpieli”: „W tym pierwszym pokoju, gdzie rozbierali się Żydzi, stały dwa piece dobrze napalone. Było ciepło, żeby się chcieli łatwo rozbierać.” Na noc wracał do piwnicy. Od innych, którzy też wracali, a za dnia pracowali w terenie, dowiedział się, że w lesie zakopują uduszonych. Zgłosił się do pracy w lesie, myśląc z nadzieją o ucieczce.
Zaczął pracować przy grzebaniu zwłok. Nie były to zwykłe groby, lecz głębokie rowy. W jednym rowie mieściło się około tysiąca ciasno ułożonych nieboszczyków. Układano je twarzami do dołu. Tym, co jeszcze żyli, Niemcy strzelali w tył głowy. Nim wszystkich pogrzebano, ciała były dokładnie obszukiwane, „aż do obrzydliwości”. Obcęgami usuwano złote zęby, ściągano zegarki z rąk, obrączki z palców, a z szyj woreczki z pieniędzmi. Zajmowali się tym dwaj Ukraińcy. Uprzednio było ich trzech, ale jednego, zupełnym przypadkiem, wepchnięto do auta i został zagazowany. Jego krzyk zaginął pośród innych wrzasków. Próbowano go później ratować stosując sztuczne oddychanie, ale było za późno. Samochód z nieżywymi, po „usunięciu” ich, również był czyszczony (mogły w nim się znajdować zagubione kosztowności), ale przez dwóch Żydów. Transport do lasu „przychodził” trzynaście razy dziennie, za każdym razem „dostarczając” około dziewięćdziesięciu ciał.
Kiedyś przywieziono do Chełmna Żydów z łódzkiego getta. Wtedy wśród pracujących przy rowach zrobiono selekcję: „ (...) dwudziestu słabszych oddali do gazu, a wzięli na to miejsce nowych, mocnych Żydów z Łodzi.” Jak się okazało, niektórzy byli ochotnikami, upatrując dla siebie ratunku, sami zgłosili się do pracy. Pewnego wtorku, trzecim transportem ponownie dostarczono zabitych. Wśród nich Michał rozpoznał ciała swojej żony i dzieci „(...) chłopiec miał siedem lat, dziewczynka cztery. Wtedy położyłem się na zwłokach mojej żony i powiedziałem, żeby mnie zastrzelili.” Nie uczyniono tego. Niemiec rzekł: „Człowiek jest mocny, może jeszcze dobrze popracować.” Opowiadający wyznaje, że po tym fakcie, chciał popełnić samobójstwo, tak jak dwóch Żydów, którzy się powiesili, lecz odwiódł go od tego pewien nabożny człowiek. Postanowił uciec. Namówił do swego planu innego współwięźnia, ale okoliczności następnego dnia uniemożliwiły wspólną ucieczkę. Pretekstem prośby o papierosa spowodował krótką dezorientację konwojenta, i uciekł. Strzelano do niego – niecelnie. W pobliskiej wsi schował się w stodole i mimo wszczętych poszukiwań, nie odnaleziono go. Po dwóch dniach wydostał się ze stodoły. Pomógł mu jakiś chłop, (nie pamięta jego nazwiska) nakarmił go i ogolił. Następnie udał się w kierunku Grabowa. Tam spotkał tego Żyda, z którym planował ucieczkę. Jemu też udało się zbiec.
Interpretacja
„Człowiek jest mocny” kładzie nacisk na możność eksploatowania człowieka, wykorzystywania go jako siły roboczej, w dodatku w warunkach deprymujących jego psychikę – przykład Michała P. Bohater pracuje przy zagrzebywaniu zwłok w masowych grobach, słyszy krzyki Żydów duszonych w specjalnych autach, widzi setki martwych ciał. Tytuł rozdziału odnosi się zarówno do tężyzny fizycznej, będącej atutem, bo pozwala przeżyć, ale również do siły psychicznej. Po ujrzeniu zwłok żony i dzieci Michał P. też jest zdecydowany umrzeć. Desperacko kładzie się na martwym ciele małżonki z prośbą o zastrzelenie, potem duma nad samodzielnym odebraniem sobie przywileju egzystencji, lecz powstrzymuje go nieznana, pobożna osoba. Zwycięża tu siła psychiki oraz wiara w to, że jednak można dalej żyć mimo destrukcyjnego i zabójczego cierpienia.
Miejsce i czas
W kwestii topografii zawartej w dziele Nałkowskiej, nie można zapomnieć o starym pałacu w Chełmnie użytym „jako wspaniała brama architektoniczna, wiodąca z życia do śmierci.” („Człowiek jest mocny”).
Wokół niego rozciągał się wysoki drewniany parkan, którego przeznaczeniem był kamuflaż zbrodni. Pałac miał pełnić funkcję Zakładu Kąpielowego. Był dobrze ogrzewany, by zachęcić przybyszów do rozebrania się i wzięcia kąpieli. W istocie stanowił ostatni etap wędrówki ziemskiej dla tych, którzy przekroczyli jego progi. Wyjście z niego kierowało bezpośrednio do aut gazowych, czyli na śmierć. Ofiary dusiły się dymem podczas drogi, lecz wiodła ona już tylko do pobliskiego lasu Rzuchowskiego, gdzie zakopywano ciała zagazowanych.
Przy grzebaniu zwłok w masowych grobach pracował Michał P. Przybliżony czas wspominanych przez niego zdarzeń oraz zawarta w tych wspomnieniach historia pałacu to rok 1942.
Ważne cytaty
- „Człowiek jest mocny, może jeszcze dobrze popracować”: słowa Niemca, który odmawia Michałowi śmierci. Tytuł opowiadania odnosi się do siły ciała i psychiki.
Zobacz też
Pytania i odpowiedzi
O czym jest „Człowiek jest mocny”?
O Michale P., który pracował przy grzebaniu zagazowanych Żydów w Chełmnie. Po odkryciu ciał żony i dzieci prosił o śmierć, ale mu odmówiono. Uciekł i przeżył.
Co znaczy tytuł?
Odnosi się do siły fizycznej, dzięki której Michał przeżył, i do siły psychicznej, której wymagało życie po tym, co zobaczył. To zdanie wypowiada Niemiec.
Co działo się w Chełmnie?
Niemcy zamienili pałac w pułapkę: ludzi zamykano w samochodach gazowych i wywożono do Lasu Rzuchowskiego, gdzie zakopywano ich ciała.