MedalionyZofia Nałkowska

„Kobieta cmentarna”: streszczenie, interpretacja i cytaty (Nałkowska, „Medaliony”)

„Kobieta cmentarna” to opowiadanie o opiekunce grobów, którą wojna zmieniła w człowieka oderwanego od rzeczywistości. Po wojnie nadal słyszy samoloty i spadające ciała, wierzy, że wojna trwa, i boi się zemsty. Nałkowska dodaje tu własne refleksje o śmierci.

Kobieta cmentarna: w skrócie

  • Miejsce: warszawski cmentarz przy murze getta
  • Kto mówi: kobieta cmentarna, opiekunka grobów i ogrodniczka; narratorką jest Nałkowska
  • Temat: zagubienie człowieka po wojnie, nadmiar śmierci, niezdolność do powrotu do normalności
  • Najważniejsze: kobieta wierzy, że wojna się nie skończyła, i słyszy odgłosy spadających ciał z getta

Streszczenie szczegółowe

Autorka odwiedza po wojnie cmentarz położony w obrębie getta, oddzielony od niego murem. Po aryjskiej stronie wszystkie okna i balkony, niegdyś pełne uwięzionych ludzi, są puste. Nikt tu już nie zamieszkuje. Na niebie słychać mruczenie aeroplanów, a wiosenna zieleń pokrywa cichutko ziemię. Cmentarz wydaje się azylem: „W czasach grozy przychodzi się na cmentarz, jako na jedyne miejsce spokoju i bezpieczeństwa, jak do ogródka przy domu rodzinnym. Jak pod najpewniejszy o tamtym czasie adres.”

Działania wojenne weryfikują ten fakt.: „Ludzie giną na wszelkie sposoby, wedle wszelkich kluczów, pod każdym pretekstem. (...) Tyle jest wszędzie tej śmierci. W podziemiach kaplic cmentarnych trumny stoją rzędami i oczekują niejako w ogonku na czas swego pogrzebu. Śmierć zwyczajna, osobista, wobec ogromu śmierci zbiorowej wydaje się czymś niewłaściwym. Ale rzeczą bardziej wstydliwą jest żyć.”

Zatarciu ulegają wzorce, nie istnieją paradygmaty, nic nie wydaje się prawdziwe i pewne, a rzeczywistość jest do wytrzymania tylko dlatego, że „niecała dana jest w doświadczeniu. Albo dana niejednocześnie. Dociera do nas w ułamkach zdarzeń, w strzępach relacji (...).”

Autorka spotyka kobietę cmentarną – opiekunkę grobów i ogrodniczkę zarazem. Znają się jeszcze sprzed wojny. Wtedy kobieta miała jeszcze łagodne usposobienie i była wyrozumiała. Opowiadała o grobach i historiach ludzi w nich spoczywających., np. tę o młodej matce, która wyskoczyła przez okno i zabiła się na miejscu. Dwakroć wydobywano ją z ziemi: pierwszy raz na życzenie męża, by udowodnić błędy lekarskie, drugi – by pochować obok niej współmałżonka (popełnił samobójstwo).

W trakcie wojny, gdy zbombardowano cmentarz i w czeluściach grobowych ukazały się pęknięte, odsłaniające nieboszczyków trumny, też zachowywała wrodzony spokój: „Nic im będzie (...). Nie umrą przecież drugi raz.” Dopiero okupacja uwidacznia jej metamorfozę psychiczną i fizyczną. Wygląda jakby chorowała, przypomina obłąkaną: „Jej okrągła biała twarz poczerniała i schudła, czoło ma pomarszczone, jakby od ciągłego wysiłku, oczy błyszczą jak w gorączce.”

Wierzy, że nadal toczy się wojna. Stale słyszy szum samolotów, huk bomb i echo spadających na ziemię ciał – okropne plask, plask. To ludzie w getcie wyskakują z okien, gdy palą się ich mieszkania. Wolą to niż płonąć żywcem. Sama niedawno widziała, jak ojciec wyskakiwał z małym chłopcem. Namawiał go, ale chłopiec się bał. Prawdopodobnie mężczyzna zepchnął syna.

Żal jej tych ludzi, nie może znieść ich cierpienia. Wierzy, że jeśli Niemcy wojnę przegrają, to „(...) Żydzi wezmą i nas wszystkich wymordują...”. Przeczuwa krwawą zemstę, choć wojna przecież już się skończyła i nic takiego nie nastąpiło. Przegrana Niemców stała się faktem.

W rzeczywistości na cmentarzu jest cicho i spokojnie. Słychać tylko pomruki grobowców i kamieni. Przypominają o sobie, skromnie proszą o modlitwę wykutymi literami:

„...Patrząc z wysokiego stanowiska ewolucji w nieskończoną otchłań przyszłości, dostrzegamy tam nie rozpaczliwe mroki wiecznej śmierci lecz żywiące blaski wiecznego i wciąż potężnego życia.”

Interpretacja

„Kobieta cmentarna” to typowa wizja człowieka zagubionego w rzeczywistości, który wobec bezkresu cierpień psychicznych spowodowanych wojną, nie potrafi, a może nie chce odnaleźć się w teraźniejszości, tak jakby lepsze nie mogło nastąpić po złym, bo spodziewać się można jeszcze gorszego (przeświadczenie kobiety o planowanym odwecie Żydów).

Miejsce i czas

W „Medalionach” wspomniany jest cmentarz, położony nieopodal getta. Tutaj, tuż po wojnie spotyka narratorka „kobietę cmentarną” – opiekunkę grobów. Jej opowieść dotyczy zwłaszcza terenu getta, w którym niedawno rozgrywały się makabryczne - „dantejskie” sceny.

Ważne cytaty

  • „Nie umrą przecież drugi raz”: kobieta cmentarna o trumnach, które w czasie wojny odsłoniło bombardowanie. Wtedy jeszcze zachowuje spokój.
  • „Ale rzeczą bardziej wstydliwą jest żyć”: refleksja Nałkowskiej o ogromie zbiorowej śmierci, wobec której śmierć pojedyncza wydaje się niestosowna.

Zobacz też

Poprzednie: Dno · Następne: Przy torze kolejowym · Wszystkie opowiadania w pigułce · Najważniejsze cytaty · Motywy literackie · Motto zbioru

Pytania i odpowiedzi

O czym jest „Kobieta cmentarna”?

O spotkaniu narratorki z opiekunką grobów na warszawskim cmentarzu przy getcie. Kobieta zmieniła się psychicznie i nie wierzy, że wojna się skończyła.

Czego boi się kobieta cmentarna?

Wierzy, że jeśli Niemcy przegrają, Żydzi wymordują wszystkich. Nic takiego nie nastąpiło, a ten lęk pokazuje, jak mocno zniekształciła ją wojna.