„Dorośli i dzieci w Oświęcimiu”: streszczenie, interpretacja i cytaty (Nałkowska, „Medaliony”)
Ostatnie opowiadanie zbioru jest analizą zbrodni. Nałkowska pokazuje, że zagłada była przedsięwzięciem politycznym i ekonomicznym, że sprawców uczono okrucieństwa i że nawet tam, gdzie ginęły dzieci, zdarzali się ludzie ratujący innych. Na końcu stoi obraz dzieci bawiących się w palenie Żydów.
Dorośli i dzieci w Oświęcimiu: w skrócie
- Miejsce: Oświęcim i inne obozy na ziemiach polskich; narracja ma charakter podsumowania
- Kto mówi: narratorka, która opiera się na zeznaniach więźniów i dokumentach Komisji
- Temat: przyczyny zbrodni, rola ideologii, zło i dobro w człowieku
- Najważniejsze: dwoje dzieci w obozie na pytanie, co robią, odpowiada: „My się bawimy w palenie Żydów”
Streszczenie szczegółowe
W tej części okupacyjnych opowiadań autorka dokonuje analizy i podsumowania działań hitlerowców na ziemiach polskich. Mówi o wielkim zdziwieniu już nie samą wojną – jako walką narodowo – wyzwoleńczą, ale o zdziwieniu wynikającym z „ogromu przyspieszonej śmierci”.
„Nie dziesiątki i nie setki tysięcy, ale miliony istnień człowieczych uległy przeróbce na surowiec i towar w polskich obozach śmierci. Oprócz szeroko znanych miejscowości, jak Majdanek, Oświęcim, Brzezinka, Treblinka, raz po raz okrywamy nowe, mniej głośne.”
Często były one poukrywane wśród lasów i wzgórz, z dala od torów kolejowych – jakby zapomniane, a pozwalające na gigantyczne i bestialskie mordy - „Tak znaleziono całe złoża umarłych, zagrzebane w Tuszynku i Wiączynie pod Łodzią. Tak wystarczył jeden stary pałac w Chełmnie, położony na wzgórzu, z przepięknym widokiem na rozkołysany trawami i zbożami krajobraz, jeden na pól zrujnowany spichrz, jedna w pobliżu rozległa, ściśle oparkaniona parcela młodego sosnowego lasu, by osiągnąć cyfrę ofiar sięgającą miliona. Wystarczył mały czerwony budynek z cegła obok Instytutu Anatomicznego we Wrzeszczu pod Gdańskiem, by z ludzi zamordowanych wytapiać tłuszcz na mydło, a skórę ich garbować na pergamin.”
Niemcy obiecywali Żydom doskonałe warunki pracy w obozach Polski. Zachęcali ich do wyjazdów. Swoją potęgę budowali na kłamstwie i zbrodni. Rzeczywistość przedstawiała się zupełnie inaczej. Przybyłych transportem wysadzano na jedną stronę wagonów, na drugą wyrzucano ich dobytek, po czym kazano im się rozbierać i pod pretekstem „kąpieli” prawie nagich wpędzano do komór gazowych lub hermetycznie zamkniętych samochodów, gdzie ginęli dusząc się gazem i spalinami. Jeszcze inni w zamian otrzymywali łachmany i prowadzeni byli do pracy. W obozach gromadzono całe zapasy odzieży, obuwia, przedmiotów osobistego użytku, kosztowności. „Naładowane towarem pociągi odchodziły do Rzeszy.” W oparciu o relacje więźniów powracających do Polski z obozów niemieckich okazuje się, że i tam całe zastępy specjalistów zajmowały się wydobywaniem przedmiotów ukrytych w odzieniu, butach itp.
Autorka przypomina, że po śmierci Himmlera odkryto w jego siedzibie setki tysięcy funtów szterlingów walucie dwudziestu sześciu państw. To była większa część „dokonań” nazistów. „Utylizowanie spalonych kości na nawóz, tłuszczu na mydło, skóry na wyroby skórzane, włosów na materace – to był już tylko produkt uboczny tego olbrzymiego przedsiębiorstwa państwowego, przynoszącego w ciągu lat nieobliczone dochody. Ta stała dywidenda płynęła z ludzkiej męczarni i ludzkiego przerażenia, a także z ludzkiego upodlenia i zbrodni, i stanowiła istotną ekonomiczną rację całej imprezy obozów. Ideologiczny postulat wytracania ras i narodów służył temu celowi, stanowił jego usprawiedliwienie.”
Projekt obozów miał charakter dwojaki: polityczny i ekonomiczny. Przewidywał uwolnienie pewnych terytoriów od ich mieszkańców, po to, by tymi terenami zawładnąć biorąc w posiadanie bogactwa naturalne i kulturalne. W dodatku planowano całokształt przedsięwzięcia zorganizować tak, by nie przyniosło ono żadnych strat, a wprost przeciwnie: by okazało się dochodowe – w postaci wykonywanej przez więźniów pracy oraz majątku zagarniętego po zmarłych. To „ludzie ludziom zgotowali ten los” – mówi autorka. Ludzie byli katami, oprawcami i ofiarami. Tylko ludzie.
Komisja Badania Zbrodni Niemieckich przesłuchała mnóstwo byłych więźniów. Byli wśród nich ludzie nauki i kultury. „Każdy ocalał jako jeden spośród swoich najbliższych. (...) Ocaleli, wcale na to nie licząc.” Pewien lekarz, profesor uniwersytetu w Budapeszcie, przeżył, bo ani przez chwilę nie łudził się nadzieją ocalenia. Pozwoliło mu to zachować względny spokój moralny i umysłowy. Osoby o określonej funkcji zawodowej, z szeregu inteligencji (np. lekarze), okazywali się czasem „przydatni” Niemcom. Posiadali nieraz z tego względu pewne przywileje, które wykorzystywali, by pomagać innym. Tak czynił doktor Grabczyński z Krakowa. Ze swojego bloku Nr 22 uczynił prawdziwy szpital, dbał o swoich podopiecznych i uratował niejedno istnienie ludzkie. Z zeznań posła Mayera, który dwanaście lat spędził w obozach niemieckich, wyłaniają się plastyczne portrety sadystycznych oprawców z Oświęcimia. Jednym z nich był August Glass. Swoje ofiary bił w nerki, w taki sposób, by nie zostawiać śladów. Zgon następował po trzech dniach. Inny miażdżył krtań człowieka stawiając mu stopę na gardle. Jeszcze inny dusił więźniów zatapiając im głowy w kadzi. Najbardziej „krwiożerczy”, o „złoczyńskiej” przeszłości, pod byle pretekstem uderzał po głowie gumą zakończoną ołowiem tak celnie, że zabijał na miejscu. Jego dzienna „stawka” to piętnaście zabitych. Inny – był długorękim katem – dusił swoje ofiary.
Prawdopodobne jest, że gdyby w tych ludziach nie pobudzono drzemiącego w podświadomości zła, nie wydarzyłyby się te okrutne fakty. Zeznania posła Mayera dokumentują jednak, że partię Hitlera w początkowym stadium istnienia stanowili „rekruci” z nizin społecznych o wrodzonych poniekąd instynktach sadystycznych (mordercy, złodzieje, przestępcy). „Wychowanie nazistowskie otoczyło ich wrodzone instynkty szczególną pieczą. Świadczy o tym wydana w Niemczech ustawa specjalna wzbraniająca komukolwiek zarzucania członkom partii ich osobistej przeszłości.” Ponadto młodzież niemiecką specjalnie szkolono, prowadząc praktyczne ćwiczenia sadystycznego okrucieństwa.
A polskie dzieci umierały – nie tylko w Oświęcimiu - wiedziały, że muszą umrzeć. Mniejsze, nienadające się do pracy, zagazowywano. Selekcji dokonywano na podstawie wzrostu, przechodziły kolejno pod prętem zawieszonym na wysokości jednego metra i dwudziestu centymetrów: „Świadome powagi chwili, te mniejsze, zbliżając się do pręta, prostowały się, stąpały wyprężone na palcach, by zaczepić głową o pręt i uzyskać życie.” Kilkaset dzieci z Oświęcimia trzymano w zamknięciu, bo brakowało kompletu do wypełnienia komory. Jeden z doktorów „przechowywał” w swoim lekarskim pokoiku dwóch chłopców, którzy nocą uciekli z samochodu wiozącego ich na zagazowanie. Medyk opiekował się nimi i ukrywał ich do momentu, gdy bezpiecznie mogli pojawić się z powrotem w obozie. Pewien lekarz – profesor z Pragi, przechadzając się pewnego ranka po oświęcimskim obozie, zauważył dwoje małych jeszcze żywych dzieci. Bawiły się w piasku, przesuwając po nim jakieś patyczki.
Na pytanie: „ – Co tu robicie, dzieci?” - otrzymał zadziwiającą odpowiedź: „ – My się bawimy w palenie Żydów.”
Wiosna – lato 1945 r.
Interpretacja
Klamrą wieńczącą dzieło jest ósma – ostatnia nowelka pt. „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu” utrzymana w tonie analizy, poszukiwania przyczyn procesu ludobójstwa ze wskazaniem humanizmu oraz sadyzmu i zbrodni na przykładach bohaterów. Ponownie uwypukla się tu zasada kontrastu. Koniec rozdziału zaopatrzony jest w „obrazek” - dzieci bawią się w „palenie Żydów”, potem następuje data: wiosna – lato 1945 r. i... cisza, milczenie, spowite niewidzialną kurtyną przerażenia i bólu. Resztę dopisuje czytelnik własną, indywidualną refleksją.
Ważne cytaty
- „Ludzie ludziom zgotowali ten los”: motto zbioru, wyjaśnione w tym opowiadaniu. Za zagładę odpowiadają ludzie.
- „Oni byli jej wykonawcami i jej przedmiotem”: o ludziach, którzy zorganizowali zagładę, i o tych, którzy zostali jej ofiarami.
- „My się bawimy w palenie Żydów”: odpowiedź dzieci, które bawią się w piasku w obozie.
Zobacz też
Pytania i odpowiedzi
O czym jest „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu”?
To podsumowanie zbioru. Nałkowska analizuje przyczyny zbrodni, pokazuje wychowanie sprawców i przykłady ludzkiego okrucieństwa oraz ratowania innych.
Dlaczego opowiadanie kończy obraz dzieci?
Bo pokazuje, jak daleko sięgnęło zło: dzieci bawią się w palenie Żydów. Za nim idzie tylko data i milczenie.
Jak to opowiadanie wyjaśnia motto?
Pokazuje, że zagładę zorganizowali i wykonali ludzie, a ofiarami też byli ludzie.