MedalionyZofia Nałkowska

„Dwojra Zielona”: streszczenie, interpretacja i cytaty (Nałkowska, „Medaliony”)

„Dwojra Zielona” to rozmowa Nałkowskiej z żydowską kobietą, którą poznaje w sklepie z okularami. Dwojra opowiada o mężu, który zginął, o ucieczkach przed wywózką do Treblinki, o utracie oka, o Majdanku i fabryce amunicji w Skarżysku-Kamiennej. Podkreśla, że jest sama.

Dwojra Zielona: w skrócie

  • Miejsce: Warszawa, mieszkanie Dwojry; wspomnienia z Janowa Podlaskiego, Międzyrzeca, Majdanka i Skarżyska-Kamiennej
  • Kto mówi: Dwojra Zielona, trzydziestopięcioletnia Żydówka, szewcowa
  • Temat: samotność, instynkt przetrwania, bestialstwo okupanta
  • Najważniejsze: Dwojra straciła oko podczas niemieckiej zabawy sylwestrowej, a złote zęby wyrwała sobie sama, żeby kupić chleb

Streszczenie szczegółowe

Narratorka (Nałkowska) zauważa w sklepie niedużą kobietę z czarną przepaską na oku. Towarzyszy jej drobny mężczyzna z wąsami. Chce kupić dla niej okulary lub sztuczne oko. Oko jest nieodpowiednie, trochę za duże, a okulary można odebrać dopiero następnego dnia. Okazuje się, że kobieta jest byłą więźniarką. Autorka proponuje jej rozmowę i zaprasza do cukierni, lecz ta odmawia, tłumacząc się koniecznością rychłego powrotu do domu, w którym zaledwie przed dwoma dniami znalazła posadę. Sprząta i pilnuje kwatery, która ma być przysposobiona na żydowskie ambulatorium. Wydawałoby się, że powinna być zadowolona z takiego obrotu sprawy, znalazła swoich rodaków (Żydów), którzy oferują jej pomoc, ale tak nie jest. Przede wszystkim nie satysfakcjonuje jej brak rodziny, co wielokrotnie podkreśla słowami: „Jestem sama.”

Kobiety udają się razem do mieszkania nieznajomej. Tutaj toczy się dalszy ciąg dialogu. Kiedyś miała męża, wyszła za niego mając dwadzieścia trzy lata, obecnie ma trzydzieści pięć i choć jest jeszcze młoda, wygląda na dużo starszą. Nie ma zębów, nie ma oka… Z małżonkiem mieszkali w Warszawie przy ulicy Stawki. Ona pracowała w fabryce wyrabiając rękawiczki, on był szewcem. Byli bezdzietni - „(...) Mąż się nazywał Rajszer, ale ja się nazywam Zielona. Bo nie miałam papierów i zapisali mi nazwisko ojca.” Wojna zburzyła harmonię ich życia. W 1939 roku zbombardowano dom na Stawkach. Przenieśli się wtedy do Janowa Podlaskiego, gdzie po selekcji nosili emblematy świadczące o ich pochodzeniu, początkowo palestyński znak z trójkątem, a potem opaski.

W 1942 roku jej męża zabrano do lagru Małaszewicze. Tam też zginął na stacji w 1943. Ostatnie dowody na jego istnienie pochodzą z 1942 roku, kiedy to jeszcze przesyłał ukłony przez niemieckiego lotnika, który dostarczył mu pocztę – list od małżonki.

Dwojrę i resztę Żydów przesiedlono wówczas z Janowa Podlaskiego do Międzyrzeca: „To był taki Judenstadt, tam byli wszyscy Żydzi z lubelskiego województwa.” Co dwa tygodnie urządzano akcję i wywożono ich transportem do Treblinki. Ona zawsze się wtedy ukrywała, najczęściej na strychu. Kiedyś spędziła tam cztery tygodnie, żywiąc się resztkami surowej kaszy manny, kawy zbożowej i cebulą. Była bardzo słaba, ale tkwił w niej silny instynkt przetrwania, pragnęła żyć. Może po to, by kiedyś to komuś opowiedzieć – dać świadectwo prawdzie.

Oko straciła pierwszego stycznia 1943 roku. Niemcy urządzili sobie zabawę sylwestrową i strzelali do ludzi. Zabili sześćdziesiąt pięć ludzi, ją trafili w oko. Przeżyła, choć akurat wtedy zapragnęła śmierci, myślała nawet o samobójstwie. W desperacji, dobrowolnie poszła do Majdanka. Tutaj do jedzenia dawali odrobinę chleba i zupy, a co jakiś czas też była selekcja. Raz została pobita przez „esmankę” Brygidę, bo jedna „kapowa” oskarżyła pewną kobietę o geszeft – nielegalny zakup jakiegoś towaru. Każda z więźniarek została wówczas pobita.

Kiedyś masowo uczestniczyły w egzekucji. Powieszono młodą dziewczynę za próbę ucieczki. Jacyś dwaj bracia popełnili samobójstwo. Potem na własne życzenie przeniosła się do fabryki amunicji w Skarżysku – Kamiennej. Pracowała ciężko po dwanaście godzin, ale nie opuściła żadnego dnia pracy, nawet wtedy, gdy na oku zrobił jej się ogromny jęczmień i prawie nic nie widziała. Zwolnienie od pracy równoznaczne było ze śmiercią, a ona ponownie chciała żyć. Zęby (złote) wyrywała sobie sama. Sprzedawała je, a za pieniądze kupowała chleb. Gdy Sowieci zaczęli się zbliżać do Skarżyska, fabrykę i pracowników przeniesiono do Częstochowy. A gdy i tam pojawiły się wojska rosyjskie, Niemcy w pośpiechu wywozili Żydów z miasta: „W Częstochowie było piętnaście tysięcy Żydów. Zostało pięć tysięcy, resztę powieźli do Niemiec kolejami.” Na radosne powitanie Rosjan – jako wyzwolicieli, nie starczyło już nikomu siły.

Interpretacja

„Dwojra Zielona” - to przykład samotności wśród ludzi, samotności w cierpieniu, tragicznej i beznadziejnej do tego stopnia, iż mobilizowała do śmierci wspólnej: <„ (...) to co miałam robić sama na tym strychu? Kawałek chleba już też nie miałam. Jak mam umrzeć, to wolałam umrzeć razem z nimi, nie sama. No to poszłam do Majdanka.” Opowiadanie to rekonstruuje ponadto bestialstwo niemieckiego okupanta, którego rozrywkę stanowiło strzelanie do ludzi. Unaocznia próby zagłodzenia ofiar, decydujących się przez to na desperackie posunięcia - samodzielne usuwanie złotych zębów w celu zdobycia środków do życia.

Miejsce i czas

Jedno ze spotkań Nałkowskiej z rozmówcą odbywa się w mieszkaniu: „Drzwi otwierają się na rozległe, puste mieszkanie. Jeden pusty ponury pokój, z umytą podłogą, drugi też wysprzątany, z niskim pod ścianą legowiskiem. W trzecim stół pod ścianą, jedno i drugie krzesło.” Rozmówcą jest Dwojra Zielona. Opowiada o miejscach, w których przebywała. Przed wojną wraz z mężem mieszkała przy ulicy Stawki w Warszawie. Jej mąż został zabity w 1943 r. niedaleko Brześcia Litewskiego, na stacji Małaszewicze. Ona przebywała wówczas w Międzyrzecu, dokąd została „przeniesiona” z Janowa Podlaskiego. W Janowie mieszkali jeszcze z mężem tuż po wybuchu wojny, bo dom przy ulicy Stawki w Warszawie zniszczyło w 1939 r. bombardowanie. W Międzyrzecu znajdował się tzw. Judenstadt (miasteczko żydowskie, getto) – „tam byli Żydzi z lubelskiego województwa.” Następnie, z własnej woli, wraz z innymi rodakami udała się do Majdanka, pracowała jeszcze w Skarżysku – Kamiennej w fabryce amunicji. Pod koniec wojny (gdy wojska sowieckie zbliżały się do Skarżyska) fabrykę wraz z pracownikami ewakuowano do Częstochowy.

Ważne cytaty

  • „Jestem sama”: Dwojra powtarza to zdanie, bo mimo pomocy rodaków nie ma rodziny.
  • „Dajcie mnie noża”: Dwojra o dniu w szpitalu po utracie oka, gdy chciała skończyć z sobą, bo nie miała już siły żyć.

Zobacz też

Poprzednie: Przy torze kolejowym · Następne: Wiza · Wszystkie opowiadania w pigułce · Najważniejsze cytaty · Motywy literackie · Motto zbioru

Pytania i odpowiedzi

O czym jest „Dwojra Zielona”?

O rozmowie narratorki z ocalałą Żydówką, która opowiada o utracie męża, oka i zębów oraz o obozach, w których przeżyła.

Jak Dwojra przeżyła?

Ukrywała się na strychu w czasie wywózek, dobrowolnie poszła do Majdanka, a potem pracowała w fabryce amunicji, bo zwolnienie od pracy oznaczało śmierć.

Dlaczego Dwojra jest samotna?

Bo straciła męża i całą rodzinę. Powtarza „Jestem sama”, chociaż inni Żydzi oferują jej pomoc.