Problematyka „Procesu”

W „Procesie” Kafka zajmuje się trzema sprawami: władzą i jednostką, winą i niewinnością oraz samotnością i wyobcowaniem. Pierwsza z nich opisuje sąd jako system, któremu nikt nie może się przeciwstawić. Druga pyta, w czym tkwi wina człowieka, który nie złamał prawa. Trzecia dotyczy życia bohatera, który nie umie się z nikim zbliżyć.

Główne zagadnienia powieści

Różnorakie próby interpretacji Procesu Franza Kafki wiążą się również z problematyką utworu. Autor na kartach powieści poruszył zagadnienia władzy i jednostki, winy i niewinności oraz samotności i alienacji.

Władza i jednostka

Proces jest przede wszystkim powieścią o wszechpotężnym, bezdusznym i wszechobecnym aparacie władzy, któremu zostaje podporządkowana bezbronna wobec niego jednostka. Owej potęgi władzy doświadcza główny bohater utworu, który przekonuje się, że sąd jest wszędzie, a on z niezrozumiałych dla siebie powodów zostaje aresztowany. Jego prywatność zostaje zakłócona – urzędnicy wkraczają do jego pokoju, oznajmiają mu, że jest oskarżony, choć nikt nie wyjaśnia mu winy, jakiej rzekomo się dopuścił. Wina po prostu jest i przyciągnęła sąd.

Władza w Procesie jest absolutna, istnieje sama dla siebie, kieruje się własnymi, nieograniczonymi prawami, pozbawiając jednostkę poczucia wolności i niezależności. Sąd istnieje w najbardziej nieprawdopodobnych miejscach, a wielu ludzi jest z nim powiązanych. Wszystkie działania wobec Józefa K. są tajne, podejmowane bez jego udziału, aparat sądowy jest anonimowy. Oskarżony nie ma dostępu do wyższych urzędników, z trudem zdobywa jakiekolwiek informacje i jest całkowicie zależny od woli sądu – to sąd decyduje, kiedy ma stawić się na przesłuchaniach, choć nie podaje nawet konkretnej godziny, chcąc w ten sposób wymusić na aresztowanym zainteresowanie dochodzeniem. Józef K. ma jedynie kontakt z urzędnikami, od których nic nie zależy. Nie może wpływać na decyzje władzy, nie poznaje praw, jakimi kieruje się sąd. To sprawia, że bohater ma poczucie niepewności i zagrożenia, nie wie, co jest dozwolone, a co zabronione, w każdej chwili może zostać wezwany na przesłuchanie. Jego życie zostaje całkowicie podporządkowane aparatowi władzy, przed którym nie może nawet się bronić. Franz Kafka doskonale odzwierciedlił prawa, a właściwie ich brak, człowieka, któremu został narzucony system totalitarny. Ukazał zagubienie jednostki, którą manipuluje władza, która zostaje zniewolona i pozbawiona poczucia wolności oraz prawa decydowania o własnym losie. Powieść stała się niejako zapowiedzią narodzin totalitaryzmu, który ukształtował się kilkanaście lat po tym, jak pisarz rozpoczął pracę nad Procesem.

Wina i niewinność

Dzieło porusza także zagadnienia winy i niewinności. Józef K. nie popełnił żadnej zbrodni czy też przestępstwa, nie złamał żadnego prawa, a pomimo tego pewnego dnia został aresztowany. Nie był jednak człowiekiem, który prowadził godny naśladowania tryb życia, gdyż w chwili śmierci odczuł wstyd – tak, jakby wówczas zrozumiał, że jakaś wina istniała. Jego wina polegała głównie na tym, że w pogoni za karierą zapomniał o podstawowych wartościach, które nadają sens życiu każdego człowieka.

Skupił się wyłącznie na wartościach materialnych, marzył o kolejnym awansie, rywalizował o względy dyrektora, który stał się dla niego autorytetem. Józef K. zatracił zdolność do ludzkich uczuć, czynienia dobra, wyzbył się wrażliwości i wyższych potrzeb. Stał się człowiekiem egoistycznym, niepotrafiącym kochać, niemającym przyjaciół i izolującym się od najbliższych krewnych. W wymiarze metafizycznym Józef K. to człowiek obarczony grzechem pierworodnym, czyli już w samym jego istnieniu w ziemskiej rzeczywistości należy dopatrywać się jego winy.

Bóg i sumienie

Najwyższym sędzią jest Bóg, który decyduje o życiu i śmierci, obserwuje człowieka i ocenia jego uczynki. Człowiek może być świadomym winy lub nie, lecz jego życie zawsze zawiera w sobie elementy winy, co z kolei musi doprowadzić do wymierzenia kary. Może się buntować przed nieuchronną śmiercią, tak jak zbuntował się bohater Procesu, lecz z czasem musi pogodzić się z własnym losem. Pod tym względem Józef K. reprezentuje każdego człowieka, a władza sądowa może być utożsamiana z Bogiem. Z punktu widzenia filozofii egzystencjalnej wszechobecny i irracjonalny sąd może być potraktowany jako wewnętrzny głos sumienia głównego bohatera powieści.

To sumienie zmusza K. do wcześniejszego przeanalizowania swojej egzystencji i dokonania rozrachunku własnego postępowania. W ciągu ostatniego roku życia bankier analizuje swoje życie pod względem winy, próbuje odpowiedzieć na dręczące go pytania. Nie może uciec przed własnym sumieniem, którego wyrzuty nieustannie go dręczą, pozostaje osamotniony w rozwiązywaniu problemów i poszukiwaniu sensu istnienia. Jego sytuacja – człowieka aresztowanego, lecz pozornie wolnego – zmusza go do zastanowienia się, czy dokonane wybory były trafne.

Niepokój, samotność i wyobcowanie

Z filozofią egzystencjalną wiąże się również problem ludzkiego niepokoju, wynikający z samego faktu istnienia. Dla egzystencjalistów już samo życie budziło metafizyczny lęk. Człowiekiem kierował strach przed przeżywaną w samotności śmiercią, która była postrzegana jako kres wszystkiego. Pod tym względem każdy człowiek jest skazany wyłącznie na siebie. Zagadnienie samotności, zagubienia i samodzielnego rozwiązywania problemów, których rozwiązanie przekracza możliwości jednostki, poruszył Franz Kafka.

Jego bohater jest człowiekiem samotnym, wyalienowanym, czującym się obco wśród otaczających go ludzi. Józef K. zostaje potraktowany przedmiotowo przez wszechobecny aparat władzy, choć sam przecież, jako urzędnik bankowy, należy do świata biurokracji. Jego życie po aresztowaniu przypomina labirynt, który przemierza samotnie w poszukiwaniu właściwej drogi. Życie staje się dla niego koszmarem, w którym znaczącą rolę odgrywa wyłącznie sąd i toczący się proces. Samotność mężczyzny jest przytłaczająca. Nie potrafi porozumieć się z innymi, nie potrafi związać się emocjonalnie z kobietą.

Zostaje całkowicie zdominowany przez aparat władzy, co potęguje jego wyobcowanie ze społeczeństwa. Wtłoczony w urbanistyczną cywilizację zatracił cechy, które decydowały o jego człowieczeństwie. Powieść Franza Kafki porusza zagadnienia zawsze aktualne i uniwersalne. Każdy człowiek, który zatracił sens swojego życia, może stać się Józefem K.

Pytania i odpowiedzi

Jakie problemy porusza „Proces”?

Władzę i jednostkę, winę i niewinność, samotność, wyobcowanie i lęk przed śmiercią. Wszystkie wiążą się z losem Józefa K.

Co oznacza sąd w interpretacji filozoficznej?

Głos sumienia bohatera. Według tego odczytania K. musi przeanalizować swoje życie i sam wymierzyć sobie rozrachunek.

Co mówi powieść o wolności człowieka?

Że pozorna wolność nie chroni przed systemem. K. chodzi do pracy i spotyka się z ludźmi, ale decyzje o jego życiu podejmuje sąd, który nie ujawnia swoich zasad.