Franz Kafka: życie i twórczość
Franz Kafka (1883 do 1924) był pisarzem z Pragi, który tworzył po niemiecku. Z zawodu był urzędnikiem w zakładzie ubezpieczeń, a pisał nocami. Za życia wydał niewiele. Wielkie powieści, takie jak „Proces”, „Zamek” i „Ameryka”, ukazały się po jego śmierci wbrew testamentowi, w którym kazał spalić rękopisy.
Dzieciństwo i szkoła
Franz Kafka urodził się 3 lipca 1883 roku w Pradze, w domu stojącym przy ulicy Maislowej i Kaprowej. Był synem Julii i Hermana Kafka. Przodkowie matki byli z pochodzenia Żydami i w jednej z notatek Kafki można odnaleźć wzmiankę o jego pochodzeniu: „Nazywam się po hebrajsku Amszel, jak dziadek mojej matki z linii macierzystej”. Rodzina ojca pisarza pochodziła z miasteczka Wossek pod Strakonicami. Herman Kafka był kupcem i prowadził sklep z towarami galanteryjnymi, najpierw przy ulicy Kaletniczej, a następnie w pałacu Kinskich na Rynku Staromiejskim. Był człowiekiem niezwykle wytrwałym i władczym, a Franz Kafka przez całe życie znajdował się w jego cieniu i przez wiele lat próbował wyzwolić się spod wpływów rodziny.
Franz był najstarszym dzieckiem Julii i Hermana. Jego dwaj bracia, Heinrich i Georg, zmarli w dzieciństwie. Dopiero w sześć lat później przyszły kolejno na świat trzy siostry, z którymi nie potrafił nawiązać bliższego kontaktu. Dzieciństwo pisarza było samotne. Matka spędzała całe dnie w sklepie, powierzając wychowanie chłopca guwernantkom i szkole. Według informacji Julii Kafki, która o dziesięć lat przeżyła syna, był dzieckiem słabym, delikatnym i na ogół poważnym.
Ukończył niemiecką szkołę powszechną na Targu Mięsnym, później uczęszczał do gimnazjum niemieckiego na Rynku Staromiejskim. W szkole zaprzyjaźnił się z Hugo Bergmanem (późniejszym wybitnym filozofem), Emilem Utitzem (profesorem filozofii w Halle i Pradze), Paulem Kischem (historykiem literatury i redaktorem „Neue Freie Presse”). Po ukończeniu gimnazjum zapisał się na wydział chemii, lecz po dwóch tygodniach przeniósł się na germanistykę. Ostatecznie, po I semestrze, rozpoczął studia prawnicze. W 1902 roku poznał Maxa Broda.
Studia i praca w ubezpieczeniach
W czasie studiów Franz Kafka podjął pierwsze próby literackie, które później zniszczył. Wziął również udział w konkursie na opowiadanie, ogłoszonym przez wiedeńskie pismo „Die Zeit”. Jego utwór „Niebo w ciasnych uliczkach” nie uzyskał jednak nagrody i zaginął. Studia ukończył w roku 1906 – 18 czerwca został promowany na doktora praw na niemieckim uniwersytecie Karola Ferdynanda. Zgodnie z obowiązującymi przepisami odbył roczną, bezpłatną praktykę sądową, choć nie zamierzał zostać adwokatem. Czas ten wykorzystał na odpoczynek po wyczerpujących egzaminach i szukanie dobrze płatnej pracy, która pozwoliłaby mu uwolnić się spod opieki rodziców.
W październiku 1907 roku podjął pracę w praskiej filii włoskiego towarzystwa ubezpieczeniowego (Assicurazioni Generali). W lipcu 1908 otrzymał posadę w Zakładzie Ubezpieczeń Robotników od Wypadków na Królestwo Czeskie. W tym samym roku debiutował na łamach prasy. W piśmie literackim „Hyperion” ukazało się osiem miniatur pisarza pod tytułem „Rozważania”. Duży wpływ miał na to Max Brod, który pozostawał pod wrażeniem talentu pisarskiego przyjaciela i zabiegał o publikację jego utworów. W marcu 1910 roku Kafka rozpoczął pisanie dzienników, które prowadził aż do roku 1923. Przez te lata narastał konflikt między pisarzem, który marzył o działalności literackiej, a ojcem, nieprzychylnie patrzącym na „niepraktyczne zajęcia syna”.
Kariera zawodowa syna, o której marzył Herman Kafka, stała się dla młodego Franza ciężarem. Młody pisarz nie traktował poważnie swoich urzędniczych obowiązków, skupiając się na pisaniu. Z trudem godził pracę w biurze z pracą twórczą, starając się spać popołudniami i pisać nocami. Taki tryb życia wyczerpywał go. Sam nie uważał siebie za pełnowartościowego pracownika, choć jego przełożeni byli pełni uznania dla jego pracy. W tym czasie odbył również szereg podróży i zwiedził między innymi Paryż, Berlin, Zurych, Lugano, Mediolan.
Felicja Bauer i przełom 1912 roku
Rok 1912 okazał się przełomowym w życiu pisarza. Rozpoczął pracę nad powieścią „Zaginiony” („Ameryka”). 13 sierpnia tegoż roku w domu rodziców Maxa Broda, w Pradze, poznał Felicję Bauer. Pomiędzy nim a dziewczyną rozpoczęła się wieloletnia i niezwykle intensywna korespondencja. Zakochany Kafka przeżywał w tym czasie okres wzmożonej pracy twórczej. W ciągu jednej nocy, z 22 na 23 września, napisał opowiadanie „Wyrok”, które stanowiło swoisty przełom w jego twórczości. Pisarz wreszcie odnalazł właściwą sobie formę i rozbudził geniusz narratorski.
Natychmiast po zakończeniu noweli rozpoczął pracę nad kolejnymi utworami. W miesiąc później, ogarnięty wątpliwościami, niewiarą w siebie i troską o przyszłość, napisał do panny Felicji list, pragnąc zakończyć znajomość. Od tej pory zaczęła się tragedia ich miłości. Zakochany i szczęśliwy Kafka pisał jak w transie, w ciągu dwóch miesięcy poświęcając się pracy nad trzema swoimi najważniejszymi dziełami. Zaczął również interesować się ruchem syjonistycznym, podjął studia judaistyczne, poznał literaturę żydowską, wygłaszał odczyty w języku hebrajskim. W styczniu 1913 roku drukiem ukazało się „Rozważanie”, zadedykowane przyjacielowi, Maxowi Brodowi.
W maju ukazał się „Palacz”, pierwszy rozdział wydanej dopiero po śmierci pisarza powieści „Ameryka”. Pomimo perswazji za strony przyjaciół i wydawcy, Kafka nie był w stanie ukończyć żadnej ze swych wielkich powieści. We wrześniu tego roku uciekł do Rivy, do sanatorium doktora von Hartungera. W listopadzie do Pragi przyjechała przyjaciółka Felicji Bauer, próbując pogodzić zwaśnioną parę. W kwietniu 1914 roku, po dwóch latach znajomości, pisarz oświadczył się pannie Bauer i został przyjęty. Zaczęli planować ślub, lecz w świadomości pisarza obudził się paniczny lęk przed małżeństwem. Wkrótce zdecydował się na zerwanie zaręczyn, niejako wbrew sobie, gdyż kochał narzeczoną, lecz obawiał się o swoją przyszłość. Zaczął rozważać możliwość zarabiania na życie wyłącznie pracą literacką. Jego plany przekreślił wybuch wojny. W październiku wziął urlop i rozpoczął pracę jednocześnie nad trzema utworami: „Procesem”, „Kolonią karną” i „Wspomnieniem kolei”. Ponownie nawiązał kontakt z Felicją, zaczął poważnie myśleć o małżeństwie.
Wojna i choroba
W roku 1915 Kafka podjął próbę wyzwolenia się spod wpływu rodziców i postanowił żyć samodzielnie. W lutym wynajął pokój przy ulicy Bilkowej, z którego następnie przeprowadził się do domu „Pod Złotym Szczupakiem” przy ulicy Długiej. Stanął przed komisją poborową, lecz został zwolniony ze służby wojskowej jako urzędnik ważnej instytucji państwowej. Później, coraz bardziej zagubiony, ubiegał się o cofnięcie zwolnienia i chciał wstąpić do wojska. Ten zamiar jednak zniweczyła choroba.
W październiku tegoż roku otrzymał nagrodę literacką imienia Theodora Fontane. W rok później drukiem ukazał się „Wyrok”. Zimą 1916 roku zamieszkał przy uliczce Alchemików. Doszło do ponownych zaręczyn z Felicją Bauer. Narzeczeni rozpoczęli przygotowania do ślubu. Latem wynajęli mieszkanie, a Kafka zaczął odwiedzać z narzeczoną krewnych i przyjaciół. W sierpniu jego stan zdrowia pogorszył się. Sam pisarz swoją chorobę tłumaczył jako ratunek przed ślubem. Czwartego września profesor Friedl Pick zdiagnozował u pisarza suchoty i zalecił mu pobyt w sanatorium dla chorych na płuca.
Franz Kafka, który do tej pory chętnie przebywał w sanatoriach, bronił się przed kuracją ze wszystkich sił. Schorowany, próbował kontynuować pracę w Zakładzie Ubezpieczeń, lecz ostatecznie przeszedł na emeryturę. Wyjechał na wypoczynek do Zürau, korzystając z zaproszenia najmłodszej siostry. We wrześniu spotkał się z narzeczoną. Pod koniec grudnia wrócił do Pragi, gdzie ponownie doszło do spotkania z Felicją. Pisarz ostatecznie zerwał zaręczyny, tłumacząc się tym, że „to, co ma osiągnąć, może osiągnąć tylko w samotności”.
Ostatnie lata i śmierć
W kilka dni później wrócił do Zürau, gdzie przebywał do lata 1918 roku. W tym samym roku poznał Julię Wohryzek, w rok później zaręczył się z nią, lecz 1920 roku zerwał zaręczyny. Po powrocie do Pragi objął stanowisko w urzędzie, a popołudniami pracował w Instytucie Pomologicznym w Troi, na przedmieściach Pragi. Uporządkował również opowiadania, które później złożyły się na tom „Lekarz wiejski”. W 1920 poznał Milenę Jesenską, czeską pisarkę i tłumaczkę. Między pisarzem a kobietą nawiązał się romans. Widzieli się zaledwie kilka razy, a świadectwem ich burzliwego związku są listy, które ukazały się drukiem w zbiorze „Listy do Mileny”. Znajomość z zamężną tłumaczką nie zrealizowała nadziei Kafki na założenie rodziny. Po dwóch latach zakończył romans.
W 1923 roku Kafka wraz z siostrą i jej dziećmi przebywał w kąpielisku Müritz nad Bałtykiem. Przypadkowo zetknął się tam z kolonią letnią berlińskiego Żydowskiego Ogniska Ludowego. Tam również poznał Dorę Dymant, która została towarzyszką ostatnich miesięcy życia pisarza. Związek z dwudziestopięcioletnią wówczas Dorą umocnił Kafkę w przekonaniu, że powinien wyzwolić się ostatecznie spod wpływu rodziny. Podjął decyzję o przeprowadzce do Berlina, gdzie zamieszkał z ukochaną. W końcu lipca tego roku, szczęśliwy, opuścił Pragę. Zimą zaczął poważnie chorować. Przed Nowym Rokiem wrócił do zdrowia. Przeprowadził się do Zehlendorfu, gdzie przez kilka tygodni żył w samotności. Dora, na życzenie pisarza, spaliła część jego rękopisów. Inne zostały zabrane w 1933 roku przez Gestapo i prawdopodobnie zniszczone.
Stan zdrowia Franza Kafki pogarszał się. 17 marca 1924 roku Max Brod przywiózł go do Pragi. W kilka dni później przyjechała za nimi Dora. Pisarz zamieszkał u rodziców, z czym nie mógł się pogodzić. W kwietniu został przewieziony do sanatorium. W kilka dni później nadeszła wiadomość, że został umieszczony w klinice uniwersyteckiej w Wiedniu. Stwierdzono u niego gruźlicę krtani. Pod koniec miesiąca Kafka został przeniesiony do sanatorium w Kierling.
W ostatnich dniach życia opiekowali się nim Dora i Robert Klopstock. 3 czerwca Franz Kafka zmarł. Jego zwłoki zostały przewiezione do Pragi i 11 czerwca odbył się uroczysty pogrzeb. Pochowany został na żydowskim Cmentarzu Strasznickim. Pozostawił po sobie testament, w którym wyraził wolę spalenia wszystkich rękopisów. Egzekutorem testamentu uczynił przyjaciela, Maxa Broda, który nie spełnił ostatniej woli pisarza.
Twórczość i dziedzictwo
Za życia Kafka opublikował kilka opowiadań i zbiorów, między innymi „Rozważanie” (1913), „Wyrok” (1916), „Lekarza wiejskiego” (1919) i „Kolonię karną” (1919). Znaną nowelę „Przemiana” wydano w 1915 roku.
Wielkie powieści, „Proces”, „Zamek” i „Ameryka”, pozostały niedokończone i ukazały się po jego śmierci dzięki Maxowi Brodowi. Od nazwiska pisarza pochodzi słowo „kafkowski”, którym opisuje się sytuacje absurdalne i bezduszne.
Kalendarium: lata 1883 do 1913
3 lipca 1883 – w Pradze na świat przychodzi Franz Kafka, syn Hermana i Julii.
1893 – 1901 – Franz Kafka uczęszcza do Staromiejskiego Niemieckiego Gimnazjum Państwowego w Pradze.
1901 – Franz Kafka rozpoczyna studia na uniwersytecie niemieckim w Pradze. Po I semestrze germanistyki zamierza przenieść się do Monachium, ostatecznie jednak przenosi się na wydział prawa uniwersytetu praskiego.
1902 – Kafka nawiązuje korespondencję z Oskarem Pollackiem. Letnie wakacje spędza w Liboch.
1905 – 1907 – pisarz spędza lato w Zuckmantel. 1 kwietnia 1906 roku obejmuje stanowisko koncypienta w biurze adwokata dr Richarda Löwy’ego w Pradze. W czerwcu zostaje promowany na doktora praw. Latem przebywa w wuja dr Siegfrieda Löwy’ego w Triesch. Od 1 października 1906 roku do 1 października 1907 odbywa praktykę sądową w Pradze – najpierw na wydziale karnym, później na cywilnym sądu. Przed rokiem 1907 powstają pierwsze utwory Kafki: „Opis walki” i „Przygotowanie do ślubu na wsi”, które zaginęły.
1907 – w październiku obejmuje posadę w Assicurazioni Generali.
1908 – Franz Kafka pracuje w Zakładzie Ubezpieczeń Robotników od Wypadków.
1909 – w czasopiśmie „Hyperion” ukazują się dwa fragmenty z „Opisu walki”. We wrześniu pisarz spędza wakacje w Rivie z Maksem Brodem, późniejszym wykonawcą jego testamentu.
1911 – w styczniu i lutym pisarz odbywa podróż służbową. Latem przebywa z Maksem Brodem w Zurychu, Mediolanie, Lugano i Paryżu. Później udaje się na kurację do sanatorium w Erlenbach pod Zurychem.
1912 – powstają pierwsze rozdziały powieści „Zaginiony” („Ameryka”). Latem Franz Kafka przebywa w Weimarze, później w sanatorium w Jungborn w Górach Harzu. 13 sierpnia poznaje Felicję Bauer. 14 sierpnia wysyła rękopis „Rozważania” do wydawnictwa Rowohlta. W tym roku powstają również „Wyrok” i „Przemiana”.
1913 – w styczniu ukazują się drukiem „Rozważania”. W maju wychodzi „Palacz”. Pisarz rozpoczyna pracę w zakładzie ogrodniczym w Troi pod Pragą. Przebywa w Wiedniu, Wenecji, Rivie.
Kalendarium: lata 1914 do 1924
1914 – pod koniec maja w Berlinie Franz Kafka zaręcza się z Felicją Bauer. Podróżuje do Hellerau, Lubece, Marienlyst. Zrywa zaręczyny. Rozpoczyna pracę nad „Procesem”.
1915 – dochodzi do spotkania pisarza z Felicją Bauer. Kafka przeprowadza się z mieszkania rodziców do wynajętego pokoju przy ulicy Bilkowej, a następnie do pokoju na Długiej. Wraz z siostrą Elli przebywa na Węgrzech. Otrzymuje Nagrodę Fontanego.
1916 – w lipcu Franz Kafka przebywa z narzeczoną w Marienbadzie. Rozpoczyna pracę nad nowelami, które później złożą się na cykl „Lekarz wiejski”.
1917 – pisarz przeprowadza się do mieszkania przy ulicy Alchemików, następnie w pałacu Schönborn. Pracuje nad kolejnymi opowiadaniami z cyklu „Lekarz wiejski”. Dochodzi do powtórnych zaręczyn z Felicją. 4 września lekarz stwierdza u Kafki gruźlicę płuc. Pisarz wyjeżdża do Zürau, do domu najmłodszej siostry. W grudniu zrywa ostatecznie zaręczyny.
1918 – Kafka przebywa w Zürau, potem w Pradze, Turnau i Żelizach. Pracuje nad „Budową chińskiego muru” oraz „Jazdą na kuble”.
1919 – w wydawnictwie Kurta Wolffa ukazuje się drukiem zbiór opowiadań „Lekarz wiejski”. W Żelizach Franz Kafka nawiązuje znajomość z panną Julią Wohryzek i zaręcza się. Ukazuje się „Kolonia karna”.
1920 – Franz Kafka przebywa na urlopie zdrowotnym. Zrywa zaręczyny z Julią Wohryzek. W Wiedniu poznaje Milenę Jesenską. 5 lipca wraca do biura w Pradze. Od grudnia przebywa w Tatrach.
1921 – po pobycie w Matliarach pisarz wraca do Pragi, gdzie kontynuuje romans z Mileną Jesenską.
1922 – Kafka po podróży do miejscowości Spindleruv Mlyn wraca do Pragi. W maju po raz ostatni rozmawia z Mileną. Pod koniec czerwca wyjeżdża wraz z siostrą Ottlą do Plany nad Luznicą.
1923 – w lipcu Kafka udaje się do Müritz nad Bałtykiem. Poznaje tam Dorę Dymant, z którą się wiąże. Podejmuje decyzję o przeprowadzce do Berlina, gdzie zjawia się w końcu września. Pracuje nad „Schronem”, „Śpiewaczką Józefiną” i prawdopodobnie nad „Doświadczeniami psa”. Drukiem ukazują się cztery nowele, składające się na zbiór „Głodomór”.
1924 – do 17 marca pisarz przebywa w Berlinie. Następnie zostaje przewieziony przez Maksa Broda do Pragi. W kilka dni później przyjeżdża za nimi Dora. 10 kwietnia wyjeżdża do sanatorium w Wiener Wald. W wyniku pogarszającego się zdrowia zostaje przeniesiony do kliniki profesora Hajka w Wiedniu, potem do sanatorium w Kierling. Opiekują się nim Dora i Robert Klopstock.
3 czerwca 1924 – pisarz umiera w Kierling pod Wiedniem.
11 czerwca 1924 – pogrzeb pisarza w Pradze. Zostaje pochowany na żydowskim Cmentarzu Strasznickim.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy urodził się i zmarł Franz Kafka?
Urodził się 3 lipca 1883 roku w Pradze, a zmarł 3 czerwca 1924 roku w sanatorium w Kierling pod Wiedniem. Chorował na gruźlicę krtani.
Czym zajmował się Kafka zawodowo?
Był doktorem praw i urzędnikiem. Pracował w zakładzie ubezpieczeń, a pisał w wolnych chwilach, głównie nocami.
Co Kafka zapisał w testamencie?
Kazał spalić wszystkie rękopisy. Jego przyjaciel Max Brod, wykonawca testamentu, nie spełnił tej woli i wydał między innymi „Proces”.
Kim była Felicja Bauer?
Narzeczoną Kafki, z którą wymieniał listy od 1912 roku. Zaręczyli się w 1914 roku, a potem zerwali. Do zaręczyn wrócili w 1917 roku, ale ostatecznie rozstali się.
Szybki test
Dorę Dymant poznał Kafka poprzez Żydowskie Ognisko Ludowe pochodzące z:
Poprawna odpowiedź: d) Berlina
Kafka został zwolniony ze służby wojskowej:
Poprawna odpowiedź: a) jako urzędnik ważnej instytucji państwowej
Herman Kafka, ojciec Franza był kupcem i prowadził sklep z towarami:
Poprawna odpowiedź: d) galanteryjnymi