Język i styl „Zemsty”
Język „Zemsty” jest zbliżony do mowy potocznej szlachty i pełen powiedzonek, wykrzyknień, przysłów i przekleństw. Komedia jest napisana wierszem, w którym rymują się końcówki wersów, a każda postać mówi inaczej: Rejent łaciną i przesadnie grzecznie, Cześnik prosto, Papkin wysokim stylem.
Język zbliżony do mowy potocznej
Język Zemsty zbliżony jest do mowy potocznej, wykorzystuje:
* przekleństwa np. gad, czart, do kaduka: „Co za koncept, u kaduka! Pannom w głowie krokodyle (...)”
* partykuły: - przecząca „nie”: „Nie powiadać nic nikomu”, „Nie, nie(...)” - życząca „oby”: „Oby moja Artemiza (...)”, „Obyś była jak ta karta(...)” - rozkazująca: „niech”, „niechaj” : „Niech do Milczka wkraść się stara, / Niech młodemu Wacławowi, (...)” - wzmacniająca: „-że”: „Niechże o tym już nie słyszę (...)”
Powiedzonka, przysłowia i wykrzyknienia
* powiedzonka: Cześnika: „mocium panie”, Rejenta: „serdeńko” oraz te, które potem zostały zaliczone do przysłów: „Niech się dzieje wola Nieba! Z nią się zawsze zgadzać trzeba!”
* przysłowia: „Od powietrza, ognia, wojny ...)”, „Zamieniał stryjek/ Za siekierkę kijek.”
* wykrzyknienia: „Ach, to wino! Takie męty! O, zbrodniarzu! O, przeklęty!”
Peryfrazy i metafory
* peryfrazy – omówienia: „Jestem Papkin, lew Północy, Rotmistrz sławny i kawaler (...)”
* system metafor: „miejsca u mnie nie zagrzeje”, „Złotosiejny wzrok Febowy” – w rozumieniu – palące promienie słoneczne, „Marsowego znać piastuna” – poznać walecznego rycerza, „Bo nie będę z ziemi zbierał, /Co Milczkowi z nosa spadnie...” – nie chcę czegoś, co i komuś jest nieprzydatne, itp.
Obce wyrazy i zwroty grzecznościowe
Ponadto autor wykorzystuje zwroty obce np. „pardon” z francuskiego – w języku polskim „przepraszam”, terminy łacińskie: „et caetera” – w znaczeniu „i tak dalej...”, „circa quartam” – czyli około czwartej.
JW to skrót od: Jaśnie Wielmożny lub Jaśnie Wielmożna. Zwrot ten używany był od czasów staropolskich. Dawniej tytuł, jakim zwracano się do osoby wysoko postawionej w hierarchii społecznej. Wyraża szacunek dla danej osoby. Obecnie także spotykany jak zwrot grzecznościowy. Używany np. wobec takich osób jak senator czy ambasador.
Wiersz i rymy
Utwór jest rymowany: rymują się zwłaszcza końcówki wersów (w sposób dokładny), często są to rymy typu: aabb (parzyste) np.:
„Bo imprezę inną biorę ( a ) Za dzisiejszą mą swawolę ( a ) I że w murze gdzieś tam dziura,( b ) Gotów pieniać mnie szlachciura, (...)” ( b ) bądź przeplatane – krzyżowe typu: abab: „Bo nie będę z ziemi zbierał, ( a ) Co Milczkowi z nosa spadnie... ( b) Chyba, gdyby się opierał, ( a ) Chciał zatrzymać samowładnie, (...)” ( b)
Dzięki zastosowaniu rymów tekst daje się łatwiej zapamiętać, „wpada w ucho” – funkcja mnemotechniczna (czyli ułatwienie zapamiętywania), ponadto właściwa konstrukcja rymów, słów i zdań sprawia, że treść utworu śmieszy i bawi odbiorcę.
Budowa i styl komedii w punktach
• komedia złożona z czterech aktów, napisana ośmiozgłoskowcem,
• kompozycja oparta na zestawieniu (antagonizmie) dwóch różnych, ale uniwersalnych typów postaci: raptusa oraz podstępnego intryganta,
• sceny kameralne i otwarte (scena przy murze),
• język jędrny, korzystający z potocznych zwrotów ludowych, przekleństw i dosadnego słownictwa,
• swobodny ton wiersza oraz bogate wewnętrznie zróżnicowanie stylistyczne, odpowiadające charakterom postaci komedii. Rejent – barokowa przesada, pełna łacińskich zwrotów, Cześnik i Dyndalski – zwykły, codzienny język niewykształconej szlachty, Papkin – styl dworsko-klasycystyczny, poszukuje nowych zwrotów, używa złożonych epitetów, uroczysty i patetyczny ton, Wacław, Klara, Podstolina – współczesna Fredrze polszczyzna, zakochani – mowa sentymentalna i wczesnoromantyczna,
• język zindywidualizowany (Cześnik – liczne wykrzyknienia, Rejent – lakoniczne groźby),
• wypowiedzi ujęte w dialog o krótkich na ogół replikach, monologi i dłuższe wypowiedzi mają swe uzasadnienie (komiczne przemowy Papkina),
• nagromadzenie partykuł (tfy, hę, fiu, ba, he, mru),
• występują neologizmy (zgrozokrwawy, wgłąbsz sceny), regionalizmy (jednyk, miesce, śwędzą, parszchając) i makaronizmy – wtręty z obcego języka (łacina, np. circa quartam – około czwartej),
• charakterystyczne przysłowia (Zamienił stryjek siekierkę na kijek) powiedzonka – mocium panie, Niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba,
• użycie nazw znaczących: Papkin, Milczek i Raptusiewicz.
Pytania i odpowiedzi
Jakie powiedzonka mają Cześnik i Rejent?
Cześnik mówi „mocium panie”, a Rejent zwraca się do rozmówców słowem „serdeńko” i powtarza „Niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba”.
Czym jest makaronizm i gdzie występuje w „Zemście”?
To obcy wyraz lub fraza wtrącone do polskiej wypowiedzi. W komedii są to na przykład łacińskie „et caetera” i „circa quartam”, które znaczą „i tak dalej” i „około czwartej”.
Jakim wierszem napisano „Zemstę”?
Ośmiozgłoskowcem, czyli wersem o ośmiu sylabach. Rymy są dokładne, najczęściej parzyste (aabb) albo krzyżowe (abab), dlatego tekst łatwo zapamiętać.
Co znaczy skrót JW w „Zemście”?
Jaśnie Wielmożny albo Jaśnie Wielmożna. To dawny tytuł, którym zwracano się do osób wysoko postawionych. W komedii używa go Papkin w testamencie, pisząc o Cześniku i Klarze.