Język i styl „Zemsty”

Język „Zemsty” jest zbliżony do mowy potocznej szlachty i pełen powiedzonek, wykrzyknień, przysłów i przekleństw. Komedia jest napisana wierszem, w którym rymują się końcówki wersów, a każda postać mówi inaczej: Rejent łaciną i przesadnie grzecznie, Cześnik prosto, Papkin wysokim stylem.

Język zbliżony do mowy potocznej

Język Zemsty zbliżony jest do mowy potocznej, wykorzystuje:

* przekleństwa np. gad, czart, do kaduka: „Co za koncept, u kaduka! Pannom w głowie krokodyle (...)”

* partykuły: - przecząca „nie”: „Nie powiadać nic nikomu”, „Nie, nie(...)” - życząca „oby”: „Oby moja Artemiza (...)”, „Obyś była jak ta karta(...)” - rozkazująca: „niech”, „niechaj” : „Niech do Milczka wkraść się stara, / Niech młodemu Wacławowi, (...)” - wzmacniająca: „-że”: „Niechże o tym już nie słyszę (...)”

Powiedzonka, przysłowia i wykrzyknienia

* powiedzonka: Cześnika: „mocium panie”, Rejenta: „serdeńko” oraz te, które potem zostały zaliczone do przysłów: „Niech się dzieje wola Nieba! Z nią się zawsze zgadzać trzeba!”

* przysłowia: „Od powietrza, ognia, wojny ...)”, „Zamieniał stryjek/ Za siekierkę kijek.”

* wykrzyknienia: „Ach, to wino! Takie męty! O, zbrodniarzu! O, przeklęty!”

Peryfrazy i metafory

* peryfrazy – omówienia: „Jestem Papkin, lew Północy, Rotmistrz sławny i kawaler (...)”

* system metafor: „miejsca u mnie nie zagrzeje”, „Złotosiejny wzrok Febowy” – w rozumieniu – palące promienie słoneczne, „Marsowego znać piastuna” – poznać walecznego rycerza, „Bo nie będę z ziemi zbierał, /Co Milczkowi z nosa spadnie...” – nie chcę czegoś, co i komuś jest nieprzydatne, itp.

Obce wyrazy i zwroty grzecznościowe

Ponadto autor wykorzystuje zwroty obce np. „pardon” z francuskiego – w języku polskim „przepraszam”, terminy łacińskie: „et caetera” – w znaczeniu „i tak dalej...”, „circa quartam” – czyli około czwartej.

JW to skrót od: Jaśnie Wielmożny lub Jaśnie Wielmożna. Zwrot ten używany był od czasów staropolskich. Dawniej tytuł, jakim zwracano się do osoby wysoko postawionej w hierarchii społecznej. Wyraża szacunek dla danej osoby. Obecnie także spotykany jak zwrot grzecznościowy. Używany np. wobec takich osób jak senator czy ambasador.

Wiersz i rymy

Utwór jest rymowany: rymują się zwłaszcza końcówki wersów (w sposób dokładny), często są to rymy typu: aabb (parzyste) np.:

„Bo imprezę inną biorę ( a ) Za dzisiejszą mą swawolę ( a ) I że w murze gdzieś tam dziura,( b ) Gotów pieniać mnie szlachciura, (...)” ( b ) bądź przeplatane – krzyżowe typu: abab: „Bo nie będę z ziemi zbierał, ( a ) Co Milczkowi z nosa spadnie... ( b) Chyba, gdyby się opierał, ( a ) Chciał zatrzymać samowładnie, (...)” ( b)

Dzięki zastosowaniu rymów tekst daje się łatwiej zapamiętać, „wpada w ucho” – funkcja mnemotechniczna (czyli ułatwienie zapamiętywania), ponadto właściwa konstrukcja rymów, słów i zdań sprawia, że treść utworu śmieszy i bawi odbiorcę.

Budowa i styl komedii w punktach

• komedia złożona z czterech aktów, napisana ośmiozgłoskowcem,

• kompozycja oparta na zestawieniu (antagonizmie) dwóch różnych, ale uniwersalnych typów postaci: raptusa oraz podstępnego intryganta,

• sceny kameralne i otwarte (scena przy murze),

• język jędrny, korzystający z potocznych zwrotów ludowych, przekleństw i dosadnego słownictwa,

• swobodny ton wiersza oraz bogate wewnętrznie zróżnicowanie stylistyczne, odpowiadające charakterom postaci komedii. Rejent – barokowa przesada, pełna łacińskich zwrotów, Cześnik i Dyndalski – zwykły, codzienny język niewykształconej szlachty, Papkin – styl dworsko-klasycystyczny, poszukuje nowych zwrotów, używa złożonych epitetów, uroczysty i patetyczny ton, Wacław, Klara, Podstolina – współczesna Fredrze polszczyzna, zakochani – mowa sentymentalna i wczesnoromantyczna,

• język zindywidualizowany (Cześnik – liczne wykrzyknienia, Rejent – lakoniczne groźby),

• wypowiedzi ujęte w dialog o krótkich na ogół replikach, monologi i dłuższe wypowiedzi mają swe uzasadnienie (komiczne przemowy Papkina),

• nagromadzenie partykuł (tfy, hę, fiu, ba, he, mru),

• występują neologizmy (zgrozokrwawy, wgłąbsz sceny), regionalizmy (jednyk, miesce, śwędzą, parszchając) i makaronizmy – wtręty z obcego języka (łacina, np. circa quartam – około czwartej),

• charakterystyczne przysłowia (Zamienił stryjek siekierkę na kijek) powiedzonka – mocium panie, Niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba,

• użycie nazw znaczących: Papkin, Milczek i Raptusiewicz.

Pytania i odpowiedzi

Jakie powiedzonka mają Cześnik i Rejent?

Cześnik mówi „mocium panie”, a Rejent zwraca się do rozmówców słowem „serdeńko” i powtarza „Niech się dzieje wola nieba, z nią się zawsze zgadzać trzeba”.

Czym jest makaronizm i gdzie występuje w „Zemście”?

To obcy wyraz lub fraza wtrącone do polskiej wypowiedzi. W komedii są to na przykład łacińskie „et caetera” i „circa quartam”, które znaczą „i tak dalej” i „około czwartej”.

Jakim wierszem napisano „Zemstę”?

Ośmiozgłoskowcem, czyli wersem o ośmiu sylabach. Rymy są dokładne, najczęściej parzyste (aabb) albo krzyżowe (abab), dlatego tekst łatwo zapamiętać.

Co znaczy skrót JW w „Zemście”?

Jaśnie Wielmożny albo Jaśnie Wielmożna. To dawny tytuł, którym zwracano się do osób wysoko postawionych. W komedii używa go Papkin w testamencie, pisząc o Cześniku i Klarze.