Prawo, sąd i pojedynek w „Zemście”
W „Zemście” spory szlachty rozstrzygają się nie tylko w sądzie, lecz także siłą, pieniądzem i sprytem. Rejent, który zna prawo, układa fałszywe zeznania murarzy i intercyzę z karą stu tysięcy. Cześnik woli pojedynek na szable niż proces, a Papkin sporządza testament. Komedia pokazuje, że prawo bywa narzędziem zemsty i wzbogacenia.
Fałszywe zeznania murarzy
W scenie pierwszej aktu III Rejent spisuje zeznania murarzy po bójce przy murze. Chce, żeby zaświadczyli, że Cześnik nastawał na jego życie i strzelał do niego, ale murarze mówią: „Nie widziałem”, „Nie słyszałem”. Rejent podpowiada im, że draśnięcie to rana, a rana oznacza utratę zarobku. Podpisują się krzyżykiem, bo Rejent obiecuje: „Cześnik wszystko będzie płacił”. Kiedy murarze upominają się o zapłatę, wypycha ich za drzwi słowami: „Idź, serdeńko, bo cię trzepnę”.
Intercyza z karą stu tysięcy
Rejent ma przygotowaną umowę przedślubną dla Podstoliny i Wacława. Mówi synowi: „Intercyzę przyłączyłem, gdzie dokładnie wyraziłem: która zerwać zechce strona, ta zapłaci sto tysięcy”. Kwota jest bardzo wysoka. W akcie IV ta umowa chroni Podstolinę: kiedy Wacław żeni się z Klarą, wdowa mówi, że „u Rejenta sto tysięcy”, a Klara obiecuje zapłacić ze swojego posagu.
Pojedynek zamiast procesu
Cześnik obawia się, że Rejent po bójce wniesie sprawę do sądu, więc w akcie II postanawia wyzwać go na pojedynek na szable. Walka ma się odbyć o godzinie czwartej „u trzech kopców w Czarnym Lesie”. Papkin niesie wyzwanie, ale Rejent odpowiada pisemnie. Gdy w akcie IV pojawia się na pojedynek, zastaje wesele. Pojedynek się nie odbywa.
Testament Papkina
Papkin pisze testament w akcie IV, bo sądzi, że został otruty. Zaczyna słowami: „Ja, Józef Papkin, syn mego ojca Jana Papkina”. Nieruchomości nie ma, więc rozdaje tylko „ruchomości”: Klarze zapisuje angielską gitarę i kolekcję motyli, a Artemizę ma dostać najdzielniejszy rycerz w Europie. Cześnika i Klarę czyni egzekutorami i prosi, żeby nie spłacali jego długów, bo mają być pamiątką po nim. Gdy w ostatniej scenie okazuje się, że żyje, drze testament.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest intercyza?
Umowa przedślubna, która reguluje sprawy majątkowe. W „Zemście” Rejent zapisuje w niej, że strona, która zerwie umowę, zapłaci sto tysięcy.
Dlaczego Cześnik wyznacza pojedynek?
Chce rozstrzygnąć spór o mur i uniknąć procesu, który zapowiada Rejent. Pojedynek ma być na szable, a Cześnik dobrze nimi włada.
Jak Rejent oszukuje murarzy?
Obiecuje, że Cześnik wszystko zapłaci, ale nie daje im pieniędzy, tylko każe podpisać krzyżykiem zmyślone zeznania i wypycha ich z domu.