Motywy baśniowe, legendarne i historyczne w „Balladynie”

„Balladyna” jest fantastyczną legendą: opowieścią o początkach państwa polskiego, którą Słowacki ułożył z wątków legendarnych, baśniowych, balladowych i historycznych. Źródłem są kroniki o Popielu, podanie o Lechu, baśń o zabitej siostrze i ballada „Maliny” Chodźki. Poeta celowo zderza je z ironią, więc baśń i ballada wychodzą „na opak”.

Fantastyczna legenda: własna wizja dawnych czasów

Dzieło Słowackiego jest oryginalną „fantastyczną legendą” – legendą zrodzoną w fantazji i wyobraźni autora, pozbawioną historycznych „przekaźników”. Brak w niej faktów historycznych (wydarzeń, realnych postaci), konsekwencji w zakresie czasowych i geograficznych realiów. Nie ma również psychologicznego prawdopodobieństwa postaci. Próżno doszukiwać się racjonalnej motywacji zdarzeń. Na plan pierwszy wysuwa się swobodna autorska fantazja. Ona narzuca światu przedstawionemu własne reguły.

Słowacki stworzył w „Balladynie” własną wizję czasów prehistorycznych. Czerpał z historycznych legend, podań i baśni. Swoją „baśń historyczną” komponował z rozmaitych wątków historycznych i legendowych, z którymi musiał się zetknąć podczas edukacji. Z polskich kronik zaczerpnął wątki o Popielu. Losy Balladyny skonstruował na wzór „kariery” Maryny Mniszkówny – polskiej magnatki, która poślubiła dwu carów Samozwańców: Dymitra I i Dymitra II. Nawiązał również do Wandy, co nie chciała Niemca.

Kirkor i król Franków Chlodwig

Kirkor Słowackiego przypomina pragnieniem obrony umęczonego Zbawiciela legendarnego króla Franków – Chlodwiga I deklarującego w religijnej ekstazie pomoc zbrojną Chrystusowi:

„Czemuż nie było mnie tam na Golgocie, Na czarnym koniu, z uzbrojoną świtą! Zbawiłbym Zbawcę – lub wyrąbał krocie Zbójców na zemstę umarłemu.”

Korona Lecha: mit i fakty historyczne

Do faktów historycznych (wywiezienie korony Bolesława Chrobrego do Niemiec przez Ryksę – żonę Mieszka II, rabunek koron polskich z wawelskiego skarbca w 1794 roku przez Prusaków, koronowanie cara Mikołaja w 1829 roku koroną rosyjską na króla polskiego) nawiązał poeta w „micie” cudownej korony Lecha – symbolu państwowości, dobrobytu, pomyślności. Brak tego „talizmanu” przynosi krajowi nieszczęście. Zdetronizowany Popiel III ukrywa się w leśnej głuszy w szatach Pustelnika. W tajemnicy przechowuje „świętą” koronę Lecha (z legendy o „protoplascie” państwa polskiego), która, gdy tylko założy ją prawowity właściciel sprawi, że na kraj spłyną wszelkie łaski i nie będzie krwawych, niesprawiedliwych rządów uosabianych przez „karminowe stawy”. Cudowny „amulet” wpada w ręce diablików i trafia na głowę niewłaściwej osoby: Grabca. „Król dzwonkowy” w koronie Popielów zupełnie nie rozumie, na czym polega sprawowanie rządów i znów utożsamia władzę z okrucieństwem, ograniczeniem wolności:

„(...) Odtąd brać w rekruty I żubry, i zające, i dziki, i łosie Kwiaty, jeżeli zechcą kąpać listki w rosie, Niech płacą, (...) Zabronić, aby sejmik jaskółczy usiadał Na trzcinach i o sprawie politycznej sądził. Wróblów sejmy rozpędzić; ja sam będę rządził I wieszał, i nagradzał... (...)”

(aluzja do czasów przed powstaniem listopadowym: cenzura, zawieszono wolność zgromadzeń, popowstaniowe represje: masowy pobór do wojska, prześladowania).

Baśń i ballada: ludowy świat przedstawiony

W tekście Balladyny zdarzenia nie są połączone konsekwentnie, np. Filon na sądzie z udziałem „zabójczej” królowej pojawia się z dzbankiem malin, który przecież wcześniej zabrała Balladyna celem udowodnienia Kirkorowi wypełnienia zadania. Nie o konsekwencję, logikę chodziło pisarzowi, ale o wyposażenie postaci w typowe dla baśni idee, postawy moralne (dobro – zło).

Słowacki w liście z 18 grudnia 1834 roku pisał do matki: „Zobaczysz kiedyś, Mamo kochana, co to za dziwna kraina – i czasy. Tragedia cała podobna do starej ballady, ułożona tak, jakby ją gmin układał, przeciwna zupełnie prawdzie historycznej, czasem przeciwna podobieństwu prawdy. Ludzie jednak, starałem się, aby byli prawdziwymi i aby w sercu mieli nasze serca.”

Świat przedstawiony Balladyny skonstruował poeta według zasad ludowej baśniowości i balladowej tradycji (stąd właśnie imię głównej bohaterki i tytuł). Rządzi się on własnymi prawami i posiada właściwości literatury ludowej. Romantyczny folklorysta - Wacław Zaleski pisał o literaturze ludowej i jej „właściwościach”: „W pieśniach ludu daty historyczne pomieszane są z bajkami i baśniami, od których je czasem niepodobna odróżnić. Wydarzenia rożnych czasów i różnych tyczących się osób tak są czasem do siebie zbliżone, że tylko znajomość innych źródeł dopomóc nam może do ich rozdziału i należytego ocenienia. (...) Któż zaprzeczy, że pieśni ludu będąc obrazami, w których każdy naród swój charakter najwierniej maluje i przedstawia, wynurzając uczucia, opisując zwyczaje i wszelki obyczaj – są najdokładniejszym wyrazem życia narodowego.”

Wątki ludowe i ich parodia

Słowacki wykorzystał w „Balladynie” ludowe wątki z baśni i ballad: o złej, starszej siostrze – morderczyni („czarna” zabójcza Balladyna i „jasna” niewinna Alina), tajemniczej fujarce, na której grywa Chochlik, przemianie człowieka w drzewo (Grabiec zamieniony w wierzbę płaczącą), pustelniku – jasnowidzu (Pustelnik – Popiel III zna przyszłość, wie, jaką żonę powinien wybrać Kirkor, leczy, przypomina maga), zatopionych miastach (według wierzeń ludowych Bóg „topił” miasta za przewinienia ich mieszkańców – nawiązanie do biblijnej Sodomy i Gomory), „bijących na alarm” pod ziemią dźwiękami dzwonów: „zalane przed wiekami miasta Wołają z Gopła do Boga o litość” , wątek o „uśpionych” jaskółkach zimujących pod ziemią lub na dnie jezior, a budzących się do życia wiosną - przybrana w wianuszek z takich jaskółek wynurza się z jeziora Goplana.

Niektóre ze wskazanych wątków poeta sparodiował, dodając do nich „szczyptę” ironii, przez co świat baśniowo – legendowy został ukazany nieco „na opak”, przybrał formę groteski, karykatury. Grabiec, prosty chłop (imię pochodzi od narzędzia – grabi), przemienił się za sprawą goplańskiej wiedźmy w wierzbę, a potem, w momencie alkoholowego zamroczenia, stał się królem. Podważa to baśniową motywację, gdzie zazwyczaj „ranga” królewska wiąże się ze spełnieniem „wielkiego” czynu, np. bohater (postać z ludu) musi podjąć niezwykłe wyzwanie, by zdobyć rękę księżniczki i w nagrodę otrzymać pół królestwa.

Grabiec: ludowa gościnność z ironią

Grabiec odpowiada ludowemu wyobrażeniu „gościnności”, oczywiście z zabarwieniem satyrycznym. Wyobraża bliską sercu Polaka ideę życia – zabawy. Łatwo go namówić na szklanicę miodu, przy której „rozwiązują się języki” i wszystko można sobie opowiedzieć. Starzec – jeden ze świadków pożaru domu Wdowy mówi do niego:

„Chodź do karczmy, przy miodu szklanicy Ja ci wszystko opowiem.”

Grabek to entuzjasta jedzenia i picia. W biesiadowaniu upatruje radości życia, traktując je jako wieczny „festyn”, za co zresztą zostaje ukarany – najpierw zostaje zamieniony w wierzbę, a ostatecznie ginie od noża Balladyny. Uosabia ludzką „przyziemność” oraz postawę ludyczną:

„(...) Skoro w tym zamku biją, a karmią wspaniale, Gdy z odkręconych dziobków u rynien w rynsztoki Płynie jasna gorzałka; więc każą wyroki, Abym przystał na służbę do kuchni Kirkora.”

Piorun jako boska kara

Przesądy ludowe, wiarę w „tradycyjne” - etyczne rozwiązania ilustruje scena śmierci tytułowej bohaterki. Piorun, który zabija Balladynę symbolizuje karę za zło, wymierzoną przez boską rękę. Grom – rażąca, złośliwa rysa na srogim obliczu Stwórcy lub też „przyrodnicza”, niebezpieczna „zabawka” w Jego ręku, wymierza sprawiedliwość, całkowicie negując „zbrodniczy” kodeks postępowania i „podporządkowując” człowieka boskim wyrokom i osądom.

Piorun zapowiada już Pustelnik w akcie I, wołając „O bogdaj piorun!”, a w akcie V zabija Balladynę w chwili, gdy po raz trzeci mówi „Winna śmierci!”. Wybrane motywy zbiera artykuł Motywy literackie w „Balladynie”, a nadnaturalne postacie opisuje Fantastyka w „Balladynie”.

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy, że „Balladyna” to „fantastyczna legenda”?

Że jest legendą wymyśloną przez autora, bez realnych faktów, postaci i konsekwencji czasowych. W dedykacji Słowacki pisze do Krasińskiego, że „z Polski dawnej tworzy fantastyczną legendę”. Dramat nie wymaga psychologicznego prawdopodobieństwa, lecz rządzi się regułami baśni.

Z jakich źródeł Słowacki czerpał materiał?

Z kronik (wątek Popiela), podania o Lechu i koronie, historii Maryny Mniszkówny, legendy o Wandzie, ludowej baśni o zabitej siostrze oraz ballady „Maliny” Aleksandra Chodźki. Nawiązuje też do Szekspira i do ballad Mickiewicza.

Jakie fakty historyczne kryją się za mitem korony Lecha?

Wywiezienie korony Bolesława Chrobrego do Niemiec przez Rychezę, rabunek koron z wawelskiego skarbca przez Prusaków w 1794 roku i koronowanie cara Mikołaja I na króla Polski w 1829 roku.

Dlaczego „Balladyna” nie jest zwykłą baśnią?

Bo Słowacki odwraca jej konwencje. Dobro nie zwycięża, Grabiec zostaje królem bez żadnego wielkiego czynu, a zła siostra dochodzi do tronu. Dlatego „Balladynę” nazywa się też antybaśnią.

Co oznacza imię tytułowej bohaterki?

Tytuł i imię Balladyny wskazują na tradycję ballady. Słowacki zbudował świat przedstawiony według zasad ludowej baśniowości i balladowej tradycji.