Fantastyka w „Balladynie”
Obok ludzi w „Balladynie” występują osoby fantastyczne: nimfa Goplana, królowa jeziora Gopło, oraz jej diablicy Skierka i Chochlik. Ich działania wywołują cały ciąg wydarzeń: od złamanego koła w powozie Kirkora po przemianę Grabca w wierzbę i w króla dzwonkowego. Tworzą plan metafizyczny, który spina świat ludzki z nadprzyrodzonym.
Osoby fantastyczne i plan metafizyczny
W dramacie Słowackiego prócz postaci realnych, zaznacza się obecność osób fantastycznych. Te ostatnie wpływają na wydarzenia dziejące się w świecie ludzi. Nadają prezentowanym wypadkom charakter irracjonalny, fantastyczny. Powstaje w ten sposób „plan metafizyczny”. W owym planie uwidacznia się działalność boginki z jeziora Gopło – Goplany oraz jej diablików – asystentów: Skierki i Chochlika.
Goplana: królowa fali
Goplana to piękna wodna nimfa, która wynurza się z jeziornych wód. Jej głowę otacza wianek z budzących się do życia jaskółek lub świetlisty półksiężyc. Jest delikatną, uroczą młodą dziewczyną. Czasem spowija ją mgła, w której może się rozpłynąć. Niekiedy ukazuje się w blasku tęczowych barw. Ma magiczną moc, podlega jej cała natura. Potrafi utkać (dla Grabca) królewski strój z „elementów” przyrody. Wykorzystuje w tym celu czerwień zorzy, krople rosy, szafir chmur, błękit nieba, tęczową nić. Umie wcielić się w dowolną postać lub przemawiać jej głosem. Do Balladyny zwraca się szeptem zabitej siostry. Zdoła również zamienić człowieka w drzewo, wymierzając mu w ten sposób karę za niestałość w uczuciach – Grabiec zostaje zamieniony w wierzbę płaczącą:
„Rośnij, wierzbo płacząca; Skarz się, gdy ptaszek trąca, Gdy cię strumyk podrywa (...)”
Równie sprawnie może go odczarować i nadać rangę króla. Unieszczęśliwia ją właśnie owa miłość, słabość do „mięsnego” Grabca. By zdobyć ukochanego, używa swojej władzy, co prowadzi do zguby wielu osób. Ostatecznie i sama „ucieka”. Odlatuje z kluczem żurawi w rejony dalekiej północy – za swoją panią wiernie podążają Skierka i Chochlik.
Skierka i Chochlik w świecie ludzi
Tych dwóch, spełniając rozkazy Królowej Fali, zdąży wcześniej wprowadzić w ludzkim świecie niemały rozgardiasz. Chochlik, jako czarny pies lub kot, błąka nieszczęsnego Grabca po manowcach. Nieborak snuje się po lesie i mokradłach, ale bezbłędnie trafia do Balladyny i karczmy. Skierka powoduje, że powóz Kirkora wpada w wyłom na mostku, niedaleko chaty Wdowy. Bogaty panicz musi przestąpić skromne progi wiejskiego obejścia. Tutaj poznaje dwie piękne, młode dziewczyny: Alinę i Balladynę. Skierka tak „ukrasza” obydwie dziewice, że młodzian nie wie, która bardziej mu się podoba. Nakłada im na głowy niewidzialne wieńce z kwiatów, a obce echa cichutko nucą cudne pieśni. Owe wieńce spostrzega tylko ofiara czarów – Kirkor i tylko on słyszy tajemnicze melodie.
Królewicz nie chce wracać do pustego, nudnego zamku. Pragnie pozostać w ubogim domostwie. Na koniec, kiedy Kirkor nadal nie wie, na którą pannę się zdecydować, diablik śpiewa Wdowie do ucha:
„Matko, w lesie są maliny, Niechaj idą w las dziewczyny. Która więcej malin zbierze, Tę za żonę pan wybierze.”
Echa na uczcie i odlot Goplany
Od tej pory w świecie ludzi sprawy zaczynają przybierać niewłaściwy obrót. Zaborcza i zawistna Balladyna zabija Alinę, a potem następuje szereg złych wypadków i cykl morderstw. Chochlik na uczcie w zamku Kirkora występuje jako minister. Taki urząd powierza mu Grabek – ów, przebrany za króla, w koronie Popielów nieopatrznie porzuconej przez Pustelnika i zabranej przez Skierkę – jako dar dla Goplany. Skierka jest natomiast nadwornym błaznem. Chochlik wygrywa na wierzbowym berle jak na flecie smutną ludową pieśń a jego kompan Skierka sprawia, że echa z „ciemnego boru” nucą do melodii:
„Obie kocha pan; Obie wzięły dzban (...) Tobie szatan stróż Włożył w rękę nóż; (...)” (słowa nawiązujące do ballady „Maliny” Aleksandra Chodźki),
Nikogo z biesiadników nie przeraża wiejski utwór, prócz samej zbrodniarki, która wręcz mdleje ze strachu. Lęka się także widma zabitej siostry. Tylko ona widzi białą marę. Odpędza ją od siebie: „(...) Ja się nie lękam – widzisz – ale ty się Nie zbliżaj do mnie...” Działania czarodziejskiej świty kończą się w momencie, gdy Goplana i jej orszak odlatują z nadgoplańskiej krainy. Na koniec wodna nimfa mówi:
„Poplątałam ludzkie czyny tak, że Bogu mścicielowi Trzeba wziąć grom i upuścić Na ludzkie dzieła i winy...”
Tymi słowami oddaje los ludzi w ręce sprawiedliwego Boga.
Jak czytać fantastykę w dramacie
Fantastyka nie jest tu ozdobą. To Goplana zamienia Grabca w wierzbę, to jej sługa wywraca powóz Kirkora, a w końcu to ona mówi, że Bogu trzeba „wziąć grom i upuścić na ludzkie dzieła i winy”. Dokładniejszy opis trzech postaci znajdziesz w artykułach o Goplanie i o Skierce i Chochliku. Szekspirowski wzór takiego świata omawia artykuł o szekspiryzmie.
Pytania i odpowiedzi
Kto należy do osób fantastycznych w „Balladynie”?
Goplana, nimfa i królowa Gopła, oraz jej dwaj diablicy: Skierka i Chochlik. Spis osób dramatu wymienia ich osobno, pod nagłówkiem „Osoby fantastyczne”.
Co potrafi Goplana?
Zamienia człowieka w drzewo, przybiera cudzy głos (do Balladyny mówi jak zabita Alina), tka królewski strój z kolorów zorzy i rosy, a jej władzy podlega cała natura. Mimo tej mocy nie potrafi zdobyć miłości Grabca.
Co robią Skierka i Chochlik?
Skierka powoduje wypadek powozu Kirkora i śpiewa Wdowie pomysł z malinami, a Chochlik błąka Grabca po lesie. Na uczcie Chochlik zostaje ministrem Grabca, a Skierka jego błaznem.
Dlaczego Goplana odlatuje na północ?
Przerażona skutkami tego, co zrobiła, odlatuje z kluczem żurawi i mówi, że „poplątała ludzkie czyny”, tak że Bogu mścicielowi trzeba wziąć grom. Za nią lecą Skierka i Chochlik.
Szybki test
Goplana to:
Poprawna odpowiedź: c) wodna nimfa
Chochlik na uczcie w zamku Kirkora występuje jako:
Poprawna odpowiedź: a) minister
Pod koniec dramatu Goplana odlatuje z kluczem żurawi:
Poprawna odpowiedź: c) na północ