BalladynaJuliusz Słowacki

„Szekspiryzm” w „Balladynie” Juliusza Słowackiego

Szekspiryzm w „Balladynie” to przede wszystkim świat, w którym obok ludzi działają duchy, oraz sceny przypominające „Sen nocy letniej”, „Makbeta” i „Króla Leara”. Goplana i jej diabliki mieszają się w ludzkie sprawy jak elfy u Szekspira, a uczta u Kirkora przywołuje omdlenie Lady Makbet i ducha Banka. Słowacki nie kopiuje wzoru: nawiązuje do niego aluzją, a czasem parodią.

Świat ludzi i świat fantastyczny

W kwestii fantastyki dramat Słowackiego wykazuje podobieństwo do dramatów Szekspira, zwłaszcza w kreacji postaci – reprezentantów świata nadprzyrodzonego. U angielskiego dramaturga często „występują” duchy, elfy itp. Obydwa światy: świat fantastyki i świat ludzi przenikają się, wzajemnie na siebie oddziaływają, nie zaciera się granica między nimi – są płynne.

U Szekspira galerię postaci uzupełniają przedstawiciele stanów i środowisk typowych dla literatury historycznej oraz baśniowej: król, rycerz, chłop, dworzanin. Balladyna naśladuje te wątki, a niektóre nawet parodiuje, np. Grabca – chłopka ze skłonnością do gorzałki, któremu czasem marzy się srogie panowanie (Grabiec jako król dzwonkowy):

„Więc wszystko mam, co król ma. Ach! Ach! A gdzie gminne Szołdry? Poddani moi, którym ja panuję...”

„Sen nocy letniej” w nadgoplańskim lesie

Podobnie jak w szekspirowskim Śnie nocy letniej, tak i w Balladynie Słowackiego duchy (u Szekspira elfy) wpływają na wydarzenia rozgrywające się w świecie ludzi, groza zderza się z komizmem. Nimfa wodna zakochuje się w człowieku – Grabcu i aby go zdobyć narusza panujące w świecie ludzi zasady, używa fantastycznych mocy, by zwabić młodzieńca w swoje sidła. Posyła fantazyjne diabliki, a te mącą i zaburzają plany ludzi: Kirkor, nieopatrznie łamiąc koło w karecie, trafia do domu ubogiej wdowy, która pod chłopską strzechą „chowa” dwie krasawice:

„Tego pana w płaszczu złotem Hymnem wiatru czułym, tkliwym Zaprowadzić aż do chaty, Gdzie mieszka uboga wdowa I dwie młode córki chowa Uczyń tak, by pan bogaty Wziął tam żonę i we dwoje Odjechał złotą karetą Luby Skierko! dziecię moje!”

Ta z pozoru „dziewicza” intryga przekształca się wkrótce w „spektakl” o osobowości i naturze człowieka, z uwzględnieniem aspektów moralnych.

Uczta u Kirkora: Makbet i Król Lear

Scena z aktu IV obrazująca ucztę u Kirkora przypomina niektóre sytuacje z dramatów Szekspira: omdlenie Balladyny i omdlenie Lady Makbet, pojawiający się duch Banka z Makbeta i duch Aliny, wygnanie matki - Wdowy przez Balladynę kojarzy się z wygnaniem ojca przez córki z Króla Leara. Słowacki nie naśladuje jednak Szekspira, ale do niego nawiązuje, nie w sposób dokładny, lecz przez subtelną aluzję, niekiedy parodię, co dowodzi jego oryginalności.

W „Makbecie” duch Banka pojawia się na uczcie i widzi go tylko Makbet. W „Balladynie” widmo Aliny z dzbanem malin stoi w sali pełnej gości, a widzi je jedynie Balladyna: „Ja się nie lękam — widzisz — ale ty się nie zbliżaj do mnie…”. Goście słyszą tylko, że jej „ząb dzwoni o ząb”, i czują zapach malin. Wygnanie Wdowy w burzę przypomina scenę z „Króla Leara”, w której córki wyrzucają ojca na pastwę nawałnicy.

Aluzja i parodia zamiast naśladownictwa

Słowacki zmienia szekspirowskie wzory. Zamiast królewskiego uzurpatora pojawia się wiejska dziewczyna, a zamiast elfów Goplana, która sama zakochuje się w prostym chłopie Grabcu. O tym, jak świat fantastyczny współdziała z ludzkim, pisze artykuł Fantastyka w „Balladynie”, a o gatunku całego dramatu artykuł o kompozycji i strukturze.

Pytania i odpowiedzi

Które utwory Szekspira przypomina „Balladyna”?

Przede wszystkim „Sen nocy letniej” (duchy wpływają na ludzkie losy, zakochania wynikają z pomyłek), „Makbeta” (omdlenie Lady Makbet i duch Banka) oraz „Króla Leara” (wygnanie rodzica przez córki).

Czym różni się Goplana od szekspirowskich elfów?

Elfy ze „Snu nocy letniej” bawią się ludźmi, a Goplana sama się zakochuje, i to w śmiertelniku. Jej miłość do Grabca uruchamia cały ciąg zdarzeń: Skierka wywraca powóz Kirkora, a Chochlik błąka Grabca po lesie.

Czy Słowacki naśladuje Szekspira?

Nie dokładnie. Weintraub pisał, że poeta „bawi się tym teatrem” i pokazuje swobodną władzę nad szekspirowskimi chwytami. Nawiązuje do nich aluzją, a niekiedy parodią, co dowodzi jego oryginalności.

Jak Grabiec wpisuje się w szekspirowską galerię postaci?

Parodiuje chłopa i króla jednocześnie. Jako „król dzwonkowy” mówi: „Więc wszystko mam, co król ma”, a jego rządy ograniczają się do jedzenia, picia i drwin z władzy.

Szybki test

Duchy u Słowackiego sa nawiązaniem do elfów pojawiających się u Szekspira w:

Omdlenie Balladyny i pojawiający się duch Aliny są nawiązaniem do:

Nawiązanie do dramatów Szekspira odnajdujemy zwłaszcza w: