Motywy literackie w „Balladynie”

Motyw władzy i korony

Dążenie do władzy stanowi nadrzędny cel Balladyny. Kobieta staje się władczynią w wyniku popełnionych przez siebie zbrodni. Jest opętana żądzą władzy i strachem przed tym, co może ją spotkać za jej czyny. Zabicie siostry jest początkiem łańcucha zbrodni, którego bohaterka nie umie przerwać. Żądny władzy jest również Fon Kostryn. Mężczyzna dąży do podniesienia swojej pozycji. Staje się wspólnikiem Balladyny, która jednak zdradza go i zabija.

Karykaturę władcy stanowi Grabiec. Na własne życzenie staje się dzwonkowym królem. Jego krótkie rządy są absurdalne, bohater jawi się bardziej jako błazen niż poważny władca. Nie traktuje z należytą powagą nawet korony Lecha, którą uznaje za zwykłą czapkę. Krótkie rządy Grabca kończą się, kiedy zostaje zamordowany przez Balladynę.

W dramacie zostaje ukazane, ile zła może spowodować dążenie do władzy. Kolejne zbrodnie Balladyny niszczą ją psychicznie. Kobieta nie radzi sobie z ogromnym ciężarem moralnym, który niemal doprowadza ją do szaleństwa. Kiedy w końcu osiąga swój cel, musi ponieść karę za swoje czyny i umiera rażona piorunem.

Motyw miłości

Uczucie miłości zostaje w dramacie „zniekształcone”. Właściwie praktycznie go nie ma, choć całość utworu wydaje się być mu podporządkowana. Nierealna jest miłość Grabca i Goplany, bo trudno „pogodzić” uczucia bogów i śmiertelników. Między Aliną, Kirkorem i Balladyną mógłby powstać swoisty trójkąt miłosny, bo dzielny rycerz w tej kwestii akurat nie potrafi dokonać właściwego wyboru. Grabiec tajemnie widuje się z Balladyną, ale ta, gdy tylko ma szansę na małżeńskie „profity”, zapomina o kochanku, później go nawet zabija. Podobnie czyni z Kostrynem, z którym w dodatku jest w ciąży. Zdradza męża, Grabca i Kostryna, a wszystko podporządkowuje idei władzy.

Uczucia rodzicielskie też są nieco w utworze „wypaczone”, co prawda Wdowa kocha obydwie córki, ale starsza z nich, przy nadarzającej się okazji odrzuca matczyną miłość. Filon obrazuje uczucia do nieboszczki Aliny, co podważa i wypacza całkowicie ich charakter. Kocha zbyt nierealnie. Słowacki zanegował tym samym ideał romantycznego uczucia. „Wywiódł” je na manowce zła i zbrodni.

Właściwie tylko Wdowa mogłaby „ocalać” ideę miłości, bo jako jedyna cierpi z jej powodu i z jej powodu umiera. Nie wydaje na torturach imienia niedobrego, ale umiłowanego dziecka.

Motyw miłości w Balladynie został zniekształcony. Pojawia się kilka wątków romantycznych, ale żaden z nich nie jest do końca szczery. Balladyna spotyka się z Grabcem, ale porzuca go, kiedy ma możliwość poślubienia księcia i poprawy swojej sytuacji życiowej. Co więcej, później zabija byłego kochanka, aby zdobyć koronę Lecha.

Małżeństwo bohaterki z Kirkorem nie ma związku z prawdziwą miłością. Balladyna pragnie jedynie władzy, jej zapewnienia o szczerym uczuciu są jedynie manipulacją. Po ślubie szybko nawiązuje romans z Kostrynem, którego później zabija, aby zdobyć władzę.

Kirkor nie może się zdecydować, którą z sióstr wybrać. Na jego zachowanie wpływają działania Skierki, co podważa prawdziwość jego uczuć. Z kolei uczucia Filona względem martwej Aliny są niemożliwe do spełnienia. Pasterz zakochuje się zresztą jedynie w wyglądzie Aliny, której nie miał okazji poznać, kiedy jeszcze żyła.

Ideę miłości najlepiej oddaje Wdowa. Jej matczyna miłość sprawia, że przez długi czas nie dostrzega bezwzględności starszej córki. Wdowa umiera, gdyż nawet na torturach nie wyjawia imienia dziecka, które ją skrzywdziło.

Motyw zemsty

Motyw zemsty stanowi istotny wątek w dramacie. Goplana zamienia Grabca w wierzbę, gdyż nie traktował jej uczuć z szacunkiem i nie dotrzymał danego słowa. W pewien sposób mści się również na ukochanej wybranka, nakazując Skierce sprawić, aby Kirkor zakochał się w Balladynie i zabrał ją daleko od Grabca. Plan nimfy staje się początkiem serii tragicznych wydarzeń.

Motyw winy i kary

W dramacie Słowackiego zbrodniarze zostają ukarani. Zbrodnie są pomszczone między innymi przez naturę. Nawiązuje to do praw Boskich. Świat jest podporządkowany Bogu, zatem zbrodnia nie może pozostać bez kary.

Motyw matki i córki

Wdowa: miłość rodzicielska

Matka w dramacie Słowackiego wyobrażona jest jako starsza kobieta, która kiedyś straciła męża. Wdowa wychowuje samotnie dwie dorastające córki: starszą Balladynę i młodszą Alinę. Jest już w podeszłym wieku, o włosach siwych „jak różyczka biała”. Kocha swoje córki i troszczy się o nie. Uważa, że każda z nich zasługuje na wspaniałego, bogatego męża. Przyszły zięć winien zapewnić jej córkom dostatni i niefrasobliwy żywot:

„(...) a gdyby też Bogu chciało się matce dać złotego zięcia...”

Matka nie chce, by dziewczęta powielały jej smutną, trudną egzystencję. Opowiada im fikcyjne historie o księciu. Gdy pojawia się Kirkor wdowa widzi w nim kandydata dla starszej córki, bo to ona, tradycyjnie, powinna pierwsza wyjść za mąż. Boleśnie przeżywa rzekomą ucieczkę Aliny i cierpi, gdy Balladyna wyrzuca ją z zamku. Kirkor żywi szacunek dla teściowej, nie tylko jako do kobiety, staruszki, której doświadczył los i czas, ale jako matki swojej żony,:

„(...) Gdzie jest nasza matka? Może śpi jeszcze, pożegnaj staruszkę (...)”

Wdowa uosabia miłość rodzicielską, uczucie, którego nic nie jest w stanie zniszczyć. Właściwie świadomość zaniku tego uczucia ze strony Balladyny wiedzie ją do autodestrukcji. Po wygnaniu z zamku planuje odebrać sobie życie, ale łamie się gałąź na której miała zawisnąć. Podczas procesu tai imię nikczemnej córki. Nie ujawnia go nawet na torturach, bo wie, że za takie przestępstwo, dziewczyna zostałaby ukarana śmiercią. Woli umrzeć niż pozwolić, by skrzywdzono jej dziecko. Wdowa to ikona cierpienia, statua najczystszego i najbardziej bezinteresownego z uczuć – miłości matki do dziecka.

Alina i Balladyna: dwie postawy dzieci

Starsza Balladyna i młodsza Alina są córkami Wdowy. Obydwie piękne. Wygląd zdaje się świadczyć o ich charakterach. Czarnowłosa Balladyna ma „czarny charakter”. Bywa zawistna, zła i leniwa. Jasnowłosa Alina to osoba o gołębim sercu, przepełniona miłością, współczuciem. Matce okazuje ogromny szacunek. Jako pierwsza informuje Kirkora, że w przypadku ślubu z nim, zabrałaby matkę do zamku, by jej „gotować garnek” i „rozniecać ogień”. Balladyna potwierdza słowa siostry, ale już za sugestią matki:

„Byłabym poczwarą Niegodną twojej ręki, ale piekła, Żebym się matki kochanej wyrzekła.”

Jednak to ona wyrzeka się rodzicielki, uprzednio jednak zabija Alinę. Jej postępowaniem kieruje żądza władzy i pragnienie przełamania społecznej – klasowej bariery.

Słowacki na przykładzie swoich bohaterek ukazuje dwie postawy – dwa portrety miłości dzieci do rodziców. Alina portretuje zachowanie, które powinno być normą dla każdego kochającego dziecka – miłość i szacunek okazywane „dawcom” życia, ponadto pomoc w chwilach dla nich trudnych. Postawa Balladyny oburza, choć jednocześnie uświadamia, że i takie zachowania nie są obce ludzkiej naturze.

Wdowa w drugim ujęciu

Matka w Balladynie jest starszą, spracowaną wdową. Wychowuje dwie córki, które szczerze kocha. Pragnie, aby Balladyna i Alina bogato wyszły za mąż i miały dobre, dostatnie życie. Matczyna miłość sprawia, że Wdowa nie dostrzega wad Balladyny. Faworyzuje starszą córkę, mimo że to Alina naprawdę kocha matkę i troszczy się o nią.

Wdowa bardzo cierpi, kiedy dowiaduje się o rzekomej ucieczce młodszej córki. Ogromny ból sprawia jej także odrzucenie przez Balladynę. Wygnanie z zamku i świadomość, że starsza córka jej nie kocha, sprawiają, iż podejmuje próbę samobójczą.

Wdowa oskarża później córkę o okrucieństwo, ale kiedy dowiaduje się, że karą dla Balladyny byłaby śmierć, odmawia wyjawienia jej imienia. Nie łamie się nawet na torturach. Poświęca swoje życie, aby chronić córkę, którą wciąż kocha. Wdowa jest symbolem czystego, bezinteresownego uczucia, jakim jest matczyna miłość.

Motyw pioruna

Zostaje zarysowany w I Akcie dramatu. Pustelnik na wstępie rozmowy z Kirkorem irytuje się na myśl o pannach z królewskich rodów. Przeklina wówczas:

„Nieba! To ród węża. Żona zbrodniami podobna do męża, Córki do ojca, a do matek syny, Jak w jednym gnieździe skłębione gadziny. O! bogdaj piorun!...”

Wątek pioruna „przeplata” się przez cały utwór. „Piorunowe” przekleństwo rzuca na wyrodną córkę Wdowa:

„Powiem chmurze, Niech bije w zamek gromem! (...)”

Grzmoty i gromy „towarzyszą” uczcie na zamku Kirkora oraz „procesowi” „Balladyny”. Główna bohaterka ginie rażona uderzeniem pioruna. Piorun wypala również oczy Wdowie.

Motyw kainowego znamienia na czole

„Bogdaj rana gniła, Aż cienie śmierci na całą twarz padną; A moje zioła piekłu nie ukradną i bólu...”

„Krwawe” plamy „szpecą” biel ślubnych kwiatów, na które spogląda morderczyni.

Motyw jaskółki

W wianek z uśpionych jaskółek przybrana jest budząca się wiosną Goplana. Jaskółki mają zaprowadzić Kirkora do jego ukochanej. Jaskółki krążą nad chatą Wdowy, ale na widok Balladyny płoszą się, natomiast, gdy z pola wraca Alina, okrążają jej postać:

„O! nie widać... lecz matce wiadomo. Patrz, panie! Oto jaskółeczka sina Zamiast wylecić kryje się pod słomą, I cicho siedzi... Gdyby zaś Alina Wracała z gaju, tobyś to, mój panie, Usłyszał w belkach szum i świegotanie, Jedna za drugą pyrr... pyrr... lecą z gniazdek Do tej dziewczynki i nad nią się kręcą.”

Oślepiona przez piorun Wdowa zamierza układać żebraczą - „groszową piosnkę o jaskółkach czarnych.”

Motyw zwykłej dziewczyny jako panny dla rycerza

Kirkor, idąc za radą Pustelnika, ma wybrać na żonę prostą dziewczynę z ludu:

„Gdzie okienkami błysną dziewic twarze, A dach słomiany, tam jest twoja miła. (...)” „Idź, synu, na pewno Do biednej chaty – niechaj żona karna, Miła, niewinna...”

Taka małżonka miała przynieść rycerzowi szczęście, spokój, radość. Byłaby posłuszna i wdzięczna mężowi. Koncepcja Pustelnika być może okazałaby się słuszna, gdyby Kirkor poślubił Alinę, ale „skażona” natura Balladyny znalazła dobry grunt do rozwoju ukrytych w niej zarodków zła i niespełnionych ambicji.

Motyw dzbanka malin

Dziewczęta, rywalizując o względy Kikora, zbierają maliny:

„Która więcej malin zbierze Tę za żonę pan wybierze.”

Dzban malin ma zapewnić którejś z nich szczęście. Balladynie maliny kojarzą się z krwią:

„Jak mało malin! a jakie czerwone By krew. – Jak mało – w którą pójdę stronę? (...) Gdzie moja siostra?... musiała na prawo Pójść i napełnić malinami dzbanek; (...)” Alina porównuje barwę owoców do koloru ust Kirkora: „Ach, pełno malin – a jakie różowe! (...) Usta Kirkora takie koralowe Jak te maliny (...)”

Podśpiewuje podczas pracy:

„(...) Złoty wielki pan Mojemu miłemu Niosę malin dzban, (...)”

Balladyna brutalnie morduje siostrę i przywłaszcza sobie jej dzban z malinami. Zostaje żoną Kirkora. Podczas uczty w zamku pokazuje się białe widmo „zarżniętej” z dzbanem malin na głowie. Ten sam dzban dzierży w dłoniach pastuszek Filon, gdy na sądzie, przed Balladyną, dochodzi praw zabitej. Motyw dzbanka wypełnionego malinami pojawia się również w pieśniach duchów: „Obie kocha pan, Obie wzięły dzban (...)”

O symbolicznym znaczeniu dzbana, noża i korony pisze artykuł Symbolika „Balladyny”, a o samej koronie Lecha artykuł Korona Lecha: historia i znaczenie.