Symbolika biblijna

Opracowanie

Biblia przede wszystkim mówi nam o istnieniu Boga w świecie i historii, od jego pierwszych dni stworzenia, poprzez wcielenie aż do powstania nowego nieba i ziemi. Zawartych w niej obrazów nie można traktować w oderwaniu od Pierwowzoru.

Termin „symbol” wywodzi się z greckiego słowa „symballein” i oznacza „rzucać razem”, „zbierać razem”. Charakteryzuje więc określoną syntezę, czyli połączenie razem wielu elementów.

W starożytności były to elementy przeciwstawne, jednak tworzące jedną całość (np. dwie połówki pierścienia, które po połączeniu pozwalają poznać się dawnym przyjaciołom). W innym znaczeniu symbol tłumaczono poprzez ideę porównywania, oznaczania i wnioskowania. Symbol odnosił się do głębszej, filozoficznej lub religijnej prawdy. Poprzez symbole zaczęto studiować i odczytywać Pismo Święte wnioskując o jego ukrytym pod pewnymi obrazami przesłaniami i ideami. Goethe uważał symbol za postrzegane oczyma objawienie czegoś, co jest niezbadane.

Dla człowieka wierzącego biblijny symbol jest zjawiskiem konkretnym (baranek, trójkąt) zawierającym ideę tego co boskie i absolutne. Symbol dokładniej określa to, co można by wyrazić zwykłym słowem. W potocznym znaczeniu zaś symbol to znaki, które znajdują się na miejscu czegoś innego.

Trzeba mieć na uwadze, że symbol podlega ciągłym zmianom. Zmienia się także każdorazowo sposób jego odczytania. Jego wymowa zależy od tego, jak się przejawia.

Wiele symboli, począwszy już od „Księgi Rodzaju” znajdziemy w Starym Testamencie. Autorzy odwołują się do znanego sobie świata, często przywołują mity, które wspólne były dla różnych państw leżących na Bliskim Wschodzie. Nowy Testament nawiązuje i jest kontynuacją starotestamentowych wyobrażeń, a nieraz nakazuje je odczytać na nowo. Jedną z najbardziej alegorycznych części Nowego Testamentu jest Apokalipsa św. Jana. Ukazuje ona czasy końca świata i sądu ostatecznego. Autor nie opisuje wydarzeń wprost stosując złożoną i wieloznaczną symbolikę.

Do najważniejszych biblijnych symboli należą: • Alfa i Omega – koniec i początek – to pierwsza i ostatnia litera alfabetu greckiego. W starożytności wierzono, że wszelkie stworzenie i żywioły oznaczone są literami. Pierwsza i ostatnia wskazują symbolicznie na wszystko obejmującą jedność. Dwie litery alfabetu greckiego stają się symbolem panowania, które obejmuje wszystko i o wszystkim stanowi. Apokaliptyczne nowe niebo i ziemia będą boską wiecznością, którą jest: „Alfa i Omega, Pierwszy i Ostatni, Początek i Koniec”.

• Arka Noego - nawiązuje do symbolu potopu występującego w wielu starożytnych kulturach. Gdy ludzie zaczęli dopuszczać się na Ziemi wielu zbrodni, Bóg postanowił zniszczyć wszystko co żyje. Spośród ludzi miał być uratowany jedynie Noe z rodziną oraz po jednej parze zwierząt każdego gatunku. Kiedy wszyscy weszli do arki Pan zamknął ją. Arka stała się symbolem boskiego miłosierdzia, przyczyną ocalenia Noego. Arka jest „błogosławionym drzewem, przez które dokonuje się sprawiedliwość”. W Listach Apostolskich arka uchodzi za symbol zbawienia.

• Arka Przymierza - „arka Boga” pojmowana jako znak bożej obecności. Nazwa bierze się stąd, że wewnątrz znajdują się dwie kamienne tablice z dziesięcioma przykazaniami jako dowód przymierza zawartego przez Boga z narodem izraelskim.

• Baranek – uosobienie Chrystusa. Owca z powodu na swą prostotę i cierpliwość była symbolem pobożnej duszy i towarzyszy jej obraz Boskiego Pasterza. Owieczka w Biblii stała się symbolem stosunku człowieka do Boga. Z kolei Jan Chrzciciel nazwał Jezusa prawdziwym barankiem paschalnym i cierpiącym Sługą Boga („Oto Baranek Boży, który gładzi grzechy świata!”). Piotr wspomina, że wierni zostali odkupieni „drogocenną krwią Chrystusa jako baranka niepokalanego i bez zmazy”.

• Ciernie i osty (chwasty) - symbol kary za grzechy. Pan Bóg po zjedzeniu przez pierwszych ludzi owocu z zakazanego drzewa rzucił na ziemię przekleństwo: „W trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie dla siebie po wszystkie dni twego życie. Ciernie i osty będzie ci ona rodziła”.

• Czterech Jeźdźców Apokalipsy – symbolizują wojnę, głód, zarazę i śmierć. Posłał ich Bóg, by nawiedzili ziemię.

• Cztery zwierzęta: lew, wół, orzeł i zwierzę z ludzką twarzą – symbol czterech ewangelistów. Strzegą tronu Boga według autora nowotestamentowej Apokalipsy. Otaczają go unosząc ponad ziemią. Symbolizują wszelkie ziemskie stworzenia i wskazują na Boski majestat. Symbolem Mateusza jest postać o ludzkiej twarzy (mówi o ziemskim rodowodzie Jezusa), Marek to lew (mówi o dziejach Jana Chrzciciela na pustyni), Łukasz kojarzony jest z wołem (rozpoczyna ewangelię od opisu złożenia przez Zachariasza ofiary), zaś przez Jana najpotężniej mówi duch, więc wyobrażany jest jako orzeł.

• Drabina - drabina zazwyczaj stanowiła połączenie między niebem a ziemią. Podobnie jak schody czy stopnie prowadziła w górę w znaczeniu symbolicznym – ku najwyższym osiągalnym formom bytu. Najbardziej popularna w kulturze jest drabina Jakubowa, którą Jakub, brat Ezawa ujrzał we śnie. Sięgała ona wierzchołkiem nieba i aniołów Bożych, którzy wchodzili w górę i schodzili w dół, zaś na jej szczycie stał Pan. W późniejszych wiekach drabina Jakubowa uważana była za typ krzyża Chrystusa, umożliwiającego ludziom dostanie się do nieba.

• Drzewo - zawsze jest oznaką życia. Z drzewem spotykamy się w ogrodzie Eden, gdzie na rozkaz Boga „wyrosły z gleby wszelkie drzewa miłe z wyglądu i smaczny owoc rodzące oraz drzewo życia w środku tego ogrodu i drzewo poznania dobra i zła”. Drzewa te należy uważać za jedno (nie ma życia bez poznania). W Nowym Testamencie drzewa wydające i niewydające owoców symbolizują ludzi dobrych i złych. Także Maryja uważana była za drzewo życia, wydające za sprawą Ducha Świętego – owoce.

• Drzwi, brama - są symbolem styku dwóch obszarów, tego, co wewnątrz i tego, co na zewnątrz, dziś i jutro oraz sacrum i profanum. W Biblii pojawia się często obraz bramy prowadzącej ze świata doczesności do życia wiecznego. W NT brama przybiera znaczenie eschatologiczne, stając się przede wszystkim symbolem dostępu do wiecznej szczęśliwości. Do bramy można więc przyrównać Zbawiciela.

• Gołąb - odgłos gołębi zazwyczaj był kojarzony z miłością i miłosnymi zalotami. Gołąb przyniósł Noemu gałązkę oliwną – znak, że wody potopu opadły – symbol pokoju. Jezus po chrzcie ujrzał „Ducha Bożego zstępującego jako gołębica i przychodzącego na niego”. Gołąb był więc znakiem miłości Ojca Bożego do Syna, który stał się człowiekiem. Sztuka chrześcijańska często wykorzystywała postać gołębia jako symbolu Ducha Bożego.

• Góra - Religia pokazuje, że góry są bliższe Bogu niż równiny. Spojrzenie ku górze symbolizuje zwrócenie się ku Bogu. Już za czasów Mojżesza Pan ukazywał się na wzgórzu (u stóp góry Synaj spotykał się ze swym ludem). W Nowym Testamencie góry kojarzą się z kolejnymi ważnymi wydarzeniami w życiu Chrystusa – na górze wygłasza swoje pierwsze kazanie, na górze wybiera swych dwunastu apostołów, na górze Tabor następuje przemiana, zaś na Górze Oliwnej Chrystus doświadcza śmiertelnego lęku. Ostatnim jest Góra Kalwaria – golgota, na której stanął krzyż Jezusa.

• Język - mógł służyć zarówno złu, jak i dobru. W ST panuje przekonanie, że język wydaje świadectwo o tym, co dzieje się we wnętrzu człowieka. Apostołowie z kolei wzywają do panowania nad językiem – nic nie jest warta pobożność człowieka, który nie potrafi trzymać języka na wodzy.

• Kamień węgielny - był to pierwszy kamień, od niego zaczynało się budowę każdej murowanej budowli. Był zwany kamieniem fundamentowym. Wyre było na nim imię wznoszącego budowlę. Pod całą ziemię kamień węgielny położył Bóg – usadowił ją i oparł na kamieniach fundamentowych. Mówi się też o Jezusie jako kamieniu „odrzuconym przez was budujących, tym, który stał się głowicą węgła”. Choć został odrzucony przez ludzi stał się kamieniem fundamentowym nowej Jerozolimy. Jezus jest kamieniem węgielnym Kościoła.

• Klucz - Jezus przekazał władzę kluczy nad całym Kościołem św. Piotrowi: „I tobie dam klucze królestwa niebieskiego: cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane w niebie, a co rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane w niebie”. Klucz jest również symbolem dostępu do wartości duchowych.

• Krew - jest nośnikiem siły. „Ciało i krew” są symbolem uwięzienia człowieka w tym co ziemskie. W ST zawarciu przymierza między Bogiem a ludem towarzyszyło złożenie krwawej ofiary ze zwierzęcia. („bez rozlania krwi nie ma odpuszczenia grzechów”). W NT to krew Chrystusa wybawia ludzi od grzechu. Ustanawiając Eucharystię Jezus powiedział: „Ten kielich jest Nowym Przymierzem we Krwi mojej. Czyńcie to, ile razy pić będziecie na moją pamiątkę”.

• Krzyż - symbolizowany liczbą cztery wyraża idę łączenia przeciwieństw. Przybijanie skazańców do krzyża uchodziło za jeden z najbardziej odrażających rodzajów śmierci. Uważa się, że do ukrzyżowania Chrystusa użyto crux immisa - zaopatrzony ponad głową w belkę poprzeczną. Cztery wymiary krzyża znaczą obejmującą wszystko powszechność Odkupienia. Przede wszystkim krzyż to symbol śmierci, jednak jest także symbolem życia i zbawienia. Jest to znak ostatecznego zwycięstwa nad grzechem, znak mocy Bożej, która pozwala na Zbawienie.

• Laska - pochodzenie laski wiąże się z drzewem życia, jest symbolem płodności, a także służy do odpędzania złych mocy. Stała się symbolem wędrowania, a także nadziei na spełnienie się Bożej obietnicy. Za pomocą laski Mojżesz i Aaron dokonali wielu cudów (zamiana wody w krew, sprowadzenie gradu i piorunów). Jest ona symbolem panowania i należy ją traktować jak jedno z insygniów władzy. Jezus także nakazał swoim uczniom wziąć laskę, będącą symbolem wędrowania w wierze i dla wiary. Jako Pasterz Jezus ukazywany jest z laską pasterską.

• Lilia - od zawsze ze względu na swój biały kolor była symbolem czystości. W Biblii jest symbolem wybrania. W „Pieśni nad pieśniami” oblubieniec nazywa swą ukochaną „lilią pośród cierni”, zaś siebie nazywa „lilią dolin”. W Kazaniu na górze czytamy z kolei, że „nawet Salomon w całym swym przepychu nie był tak ubrany jak lilie polne”. Lilie ukazywane są u stóp Świętej Dziewicy jako symbol niewinności, a także odnoszą się do dziewiczego macierzyństwa Marii.

• Mleko - ma znaczenie napoju życia, jako pierwszy napój dzieci. Kanaan był krajem miodem i mlekiem płynącym – a więc pełnym dostatków, także pożywienia. Mleko w ogrodzie niebieskiego oblubieńca należy do nadprzyrodzonych pokarmów życia. W NT mleko symbolizuje początki wiary. Paweł do Koryntian mówi: „Mleko wam dałem, boście byli niemocni…”. Mleko przynoszące ocalenie , zapewniające życie wieczne jest symbolem łaski sakramentalnej. -

• Naczynie - istotą naczynia jest to, że zawiera jakieś treści. Do naczynia często przyrównywana jest cielesna powłoka człowieka. Z kolei w Nowym Testamencie o nawracającym się Szawle Jezus powiedział: „Wybrałem sobie tego człowieka jako szczególne naczynie”.

• Oblubieniec/Oblubienica - ich relacja wiąże się ze znanym motywem miłości pomiędzy ludzko-ziemską oblubienicą i bosko-niebieskim oblubieńcem. Starotestamentalny motyw oblubieńca jako Izraela Jahwe został w Nowym Testamencie przetransponowany na związek Chrystusa z Kościołem i ich zaślubiny. Oblubieńcem jest sam Jezus, a jego obecność to czas radości i wesela.

• Ogród - zadbane i wypielęgnowane ogrody uważane były za dar Boga. pierwszym rajskim ogrodem był Eden. Bóg stworzył go dla człowieka jako miejsce szczęśliwego życia. Zasadził „ogród Eden na wschodzie i tam umieścił człowieka”. Miał on uprawiać go i doglądać. Inne teksty ST także określają ogród na oznaczenie związków człowieka z Bogiem. W Pieśni nad pieśniami” Oblubienica przyrównana jest do zamkniętego ogrodu. W NT czytamy o ostatniej przejmującej modlitwie Jezusa, na którą udał się w zacisze ogrodu. Ogród eschatologiczny to symbol wiecznego szczęścia.

• Owoc - jest symbolem ludzkiego trudu, ale i błogosławieństwa bożego. Stwórca stwarzając ziemię sprawił, że wydała ona „rośliny zielone, trawy dające nasiona, drzewa owocowe rodzące na ziemi według swego gatunku owoce”. Zjedzenie zakazanego owocu przyniosło dla ludzkości cierpienie i śmierć. „Owocem żywota” jest istnienie zarówno zwierząt, jak i roślin. Najpiękniejszym owocem jest Chrystus, który niebiosa (Bóg) zrodziły z ziemi (Maria). Do Matki Bożej odnosi się zwrot „błogosławiony jest owoc twojego łona”. Jezus nauczał także, że tylko drzewa wydające dobre owoce są dobre, zaś do fałszywych proroków zwraca się „Poznacie ich po ich owocach. Czy zbiera się winogrona z cierni albo z ostu figi?”.

• Puchar/Kielich - są naczyniami za pomocą których pożywia się człowiek. Całe życie ludzkie jest drogą kielicha – kielich ten zostaje napełniony, ale też do samego dna musi zostać wypity. Apokalipsa mówi, że kto poprzestaje ze złym „będzie pił wino zapalczywości Boga, przygotowane, rozcieńczone w jego gniewie”. Z kolei kielich cierpień Chrystusa stał się eucharystycznym kielichem Kościoła. W sztuce chrześcijańskiej kielich to główny symbol ofiary Chrystusa.

• Rybak - był to jeden z najstarszych zawodów znanych człowiekowi. Rybakami nazywani są uczniowie Jezusa. Do Piotra będącego pod wrażeniem ilości cudownie złowionych ryb Pan przemówił: „Nie bój się, odtąd ludzi będziesz łowił!”. Królestwo Niebieskie z kolei przyrównane zostaje do sieci.

• Skała - ogrom skał zawsze robił na człowieku wrażenie. Księga Rodzaju uosabia Boga jako wysoko stercząca skałę. Dawid śpiewa: „Boże mój, skało moja, na którą się chronię”. Jednym z najważniejszych nakazów Jezusa do swych uczniów są słowa skierowane do Piotra: Otóż i Ja tobie powiadam: Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej Skale zbuduję Kościół mój, a bramy piekielne go nie przemogą7. I tobie dam klucze królestwa niebieskiego; cokolwiek zwiążesz na ziemi, będzie związane w niebie, a co rozwiążesz na ziemi, będzie rozwiązane w niebie». Apostoł – skała staje się symbolem niewzruszoności prawdziwej wiary.

• Studnia - studnia oraz źródło są powszechnym symbolem cielesnego i duchowego oczyszczenia oraz umocnienia. Chrystus to „źródło życia”, w którym wszyscy sprawiedliwi mają znaleźć zbawienie. Samartytankę Jezus zapewnia, że jeśli ktoś będzie pił wodę, którą On mu da, nie będzie pragnął na wieki, stanie się ona „źródłem wody wytryskującej ku życiu wiecznemu”.

• Trzcina - symbol życia, ma wiele znaczeń w Biblii – od oznaczenia słabości po miłosierdzie Boga. W NT oznacza głównie brak wewnętrznej odporności. Ludzie słabi wewnętrznie są „jak trzcina kołysząca się na wietrze”.

• Wąż - powszechnie uważany jest za jedno z najmniej przyjaznych dla człowieka zwierząt. Jedną z jego biblijnych cech jest chytrość („wąż był bardziej przebiegły niż wszystkie zwierzęta lądowe”). O jego „dwulicowości” świadczy rozszczepiony język. To wąż nakłonił pierwszych ludzi do skosztowania zakazanego owocu zapewniając, że „będą jak Bóg”. Bóg rzuca na węża przekleństwo: „Na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł przez wszystkie dni swego istnienia”. Z kolei miedziany wąż symbolizuje w Starym Testamencie ukrzyżowanego Zbawiciela. Odnaleźć można także podkreślenie roztropności tego zwierzęcia przez Jezusa („Bądźcie roztropni jak węże, a nieskazitelni jak gołębie”. Przeważa jednak uznanie węża za symbol otchłani i mocy piekielnych, ucieleśnienie szatana, który stopami uczniów Jezusa zostanie zmiażdżony przez Boga. Apokaliptyczna Bestia to „wąż starodawny, który się zwie diabeł i szatan, zwodzący całą zamieszkałą ziemię”.

W Biblii ważne są także liczby: trzy – nawiązujące do Trójcy Świętej i oznaczające doskonałość; cztery – symbolizują kosmiczną całość (cztery strony świata, cztery wiatry, cztery pory roku i cztery żywioły, nawiązaniem do tego są cztery Ewangelie); siedem – może być odbierane pozytywnie jako tajemnica (siedem pieczęci), zapowiedź sądu bożego (siedem trąb), jak i negatywnie jako symbol Szatana (siedmiogłowy smok). Liczba dwanaście może mieć kilka znaczeń – całość ludu wybranego ukazuje się w osobach dwunastu synów Jakuba, od których pochodzą wszystkie pokolenia izraelskie. Odniesienie do tego odnajdujemy w liczbie uczniów Jezusa – dwunastu apostołach. W apokalipsie dwanaście to symbol dopełnienia. Niewiasta przyodziana w słońce ma koronę z dwunastoma gwiazdami, każda gwiazda odnosi się do jednego zwierzęcia ze znaków Zodiaku. Wokół tronu Bożego widzimy dwunastu starców, zaś do Baranka modli się po dwanaście tysięcy opieczętowanych z każdego pokolenia. Nowa Jerozolima ma mieć także dwanaście bram.