Gatunki literackie w Biblii: psalm, ewangelia, przypowieść
W Biblii znajdziemy wiele gatunków literackich, na przykład pieśń, psalm, przysłowie, przypowieść i ewangelię. Artykuł omawia je ogólnie, a potem osobno psalm, ewangelię i przypowieść.
Gatunki literackie w Biblii
Biblia powstawała przez wiele wieków, dlatego zawiera w sobie wiele gatunków i rodzajów literackich. Ich badaniem zajmowało się wiele naukowców krytycznie badających tekst, jego strukturę oraz właściwości językowo-stylistyczne. Ustalenie gatunku literackiego jest podstawą biblijnej egzegezy, umożliwia objaśnienie religijnego przesłania i znaczenia tekstu. Pierwotnie w Biblii wyróżniano jedynie księgi historyczne, dydaktyczne i prorockie.
W Biblii niewiele jest jednak treści gatunkowo jednorodnych. Najczęściej w ramach jednego tekstu możemy znaleźć cechy kilku wymieszanych z sobą gatunków. Odnosząc klasyczny podział na rodzaje literackie: lirykę, epikę i dramat, w przypadku Pisma Świętego możemy mówić o partiach epickich i lirycznych. Niektóre fragmenty noszą cechy dramatu (rozpisanie na głosy „Pieśni nad pieśniami”, elementy tragedii antycznej w „Księdze Hioba”).
Najogólniej można wyróżnić główne gatunki: cztery Ewangelie, listy i zbiory listów, księgi prorockie i pisma apokaliptyczne, pisma dydaktyczne i księgi mądrościowe, zbiór 150 psalmów oraz tzw. księgi historyczne.
Inny podział zakłada, że w Biblii możemy wyróżnić utwory zbliżone do narodowych epopei („Księga Rodzaju”, „Księga Wyjścia”), księgi historyczne (np. „Księga Samuela”), pisma prawnicze („Księga Kapłańska”), księgi o charakterze kronikarskim („Księgi Kronik”), a także utwory fabularne zawierające fikcję literacką (np. „Księga Tobiasza”). Wśród utworów lirycznych często spotykamy: pieśni (dziękczynne, miłosne, pogrzebowe), hymny, wyrocznie prorockie, sentencje mądrościowe, przysłowia, lamentacje, treny. Charakterystyczne wyłącznie dla tekstów biblijnych są takie gatunki, jak: midrasz biblijny, przypowieść, alegoria biblijna, enuncjacja.
Z kolei G. Lohfink wymienia takie pomniejsze gatunki, jak: relację historyczną, sagę, mit, bajkę, baśń, paradygmat, kazanie, napomnienie, wyznanie, opowiadanie dydaktyczne, przypowieść, parabolę, alegorię, sentencję prorocką (lub wyrocznię), sentencję prawniczą, sentencję mądrościową, przysłowie, zagadkę, mowę, wykład, spis, modlitwę, pieśń. Uznaje jednak, że wykaz ten nie jest na pewno pełny. Studiowanie tekstów biblijnych nieraz sprawia problemy. Istotną kwestią jest rozumienie jej „sensu dosłownego” to jest takiego, jaki nadali jej autorzy. Nie można przecież literalnie traktować takich form literackich, jak bajka, w której m. in. przemawiają zwierzęta. Trzeba wziąć pod uwagę zarówno intencje autora, okoliczności powstania dzieła, jak i jego adresatów.
Charakterystyka wybranych gatunków występujących w Biblii: • List - jest jedną z najstarszych gatunków literackich. Zarówno jeśli chodzi o list prywatny, jak i oficjalny, wysyłany pomiędzy urzędnikami lub skierowany do określonej społeczności. Jednak mają one pewne cechy wspólne. W starożytności brak było podpisu, zaś imię nadawcy znajdowało się w nagłówku (np. „List św. Pawła do Koryntian”).
• Hymn – uroczysta pieśń pochwalna ku czci bóstwa, Boga, bohatera. Należy do jednych z najpopularniejszych gatunków literatury chrześcijańskiej. Jednym z najbardziej znanych jest „Hymn św. Pawła o miłości”.
• Psalm - hebrajska pieśń o charakterze modlitewno-hymnicznym. Pierwotnie prezentowaniu tekstów biblijnych towarzyszyły dźwięki instrumentów muzycznych, stąd nazwa gatunku literackiego - słowo psalm oznacza śpiew i trącanie strun instrumentu o nazwie pasterion. Wśród psalmów możemy wyróżnić hymny pochwalne, pieśni dziękczynne, patriotyczne, żałobne, profetyczne i inne. Psalmy biblijne pochodzą z okresu od XI do ok. III w. p.n.e. Opierają się na uniwersalnej zasadzie kompozycyjno-stylistycznej opartej na paralelizmie elementów synonimicznych, antytetycznych lub dopełniających się. Psalmy mają charakter podniosły, uroczysty i niezwykły. Ich cechą jest występowanie powtórzeń, a także silne zrytmizowanie oraz podział na wersety i treściowe całości oparte na paralelizmie dwóch członów.
• Kazanie - to gatunek ściśle związany z Biblią. Można określić go jako mowę skierowaną do wiernych, która ma na celu pouczenie, a także wyjaśnienie prawd wiary. W przeszłości kazania wygłaszały także osoby świeckie, kierujące swe wypowiedzi do szerokich rzesz, obecnie to domena kapłanów.
• Modlitwa - jest to bardzo szeroki gatunek, a wspólną cechą jego przykładów jest to, że skierowane są do Boga. Mogą mieć różny charakter – błagalny, dziękczynny, pochwalny. „Spotykamy zarówno modlitwy liryczne, jak i epickie. Modlitwa, przybiera różnorodne formy, zależnie od epoki, przekonań i wyznania, zmienia się wraz z upływem czasu, lecz zwykle przybiera postać rozmyślań i kontemplacji na temat Boga, czy też bóstwa i Jego relacji z człowiekiem” - Hasło: „Modlitwa”. W: „Słownik terminów literackich i gramatycznych”. Pod red. Z. M. Dominów. Poznań 2010, s. 131.
• Lamentacja - inaczej zwana trenem – utwór liryczny o charakterze żałobnym. W Biblii w skład „Lamentacji” wchodzi pięć trenów, z których cztery przestrzegają formy akrostychu. Mają po dwadzieścia dwie zwrotki uporządkowane pod względem rytmicznym (podobny rozmiar i budowa). Opłakują one klęskę królestwa judzkiego w VI w. p.n.e. Późniejsze treny pisano najczęściej po śmieci ważnych osób w celu ich uczczenia. Przedstawiały one zasługi i przymioty zmarłych, chwaliły jej dokonania i wyrażały żal po stracie.
• Apokalipsa - to objawienie, odsłonięcie tajemnicy. Autorzy apokalips od początku piszą dla czytelników, wzywają w swych tekstach do wytrwania w niezłomnej wierze i zawierzeniu Bogu, gdyż to on kieruje losami świata i Jego Królestwo nadchodzi (nie ma tu mowy o nawróceniu – jest na nie za późno). Opisane wydarzenia mają nastąpić gwałtownie. Nadejście końca świata ma łączyć się ze burzeniem dotychczasowego porządku. Apokalipsę możemy określić jako skomplikowaną wizję, a pisane były zazwyczaj językiem symbolicznym. Główne symbole to liczby (m.in. 3, 7, 12, 1000), kolory, postaci zwierzęce i tradycyjne obrazy. Ponadto cechą apokalips jest przypisywanie ich autorstwa wielkim mężom z odległej przeszłości (św. Jan się od tej zasady wyłamuje).
Psalm
Psalm - słowo to wywodzi się z greckiego psalmos, które oznaczało pieśń wykonywaną przy dźwięku specjalnego instrumentu – cytary, zwanej psałterion (stąd polskie słowo „psałterz”). Jest to hymn pochwalny pierwotnie służący uświetnieniu liturgii. Wśród nich były pieśni mające charakter zbiorowy (kultowy), jak i indywidualny. Wśród psalmów możemy wyróżnić hymny pochwalne, pieśni dziękczynne, patriotyczne, żałobne, profetyczne i inne. Psalmy biblijne pochodzą z okresu od XI do ok. III w. p.n.e. Opierają się na uniwersalnej zasadzie kompozycyjno-stylistycznej opartej na paralelizmie elementów synonimicznych, antytetycznych lub dopełniających się. Psalmy mają charakter podniosły, uroczysty i niezwykły. Ich cechą jest występowanie powtórzeń, a także silne zrytmizowanie oraz podział na wersety i treściowe całości oparte na paralelizmie dwóch członów.
Często stosowały pierwszą osobę liczby pojedynczej, jednak wówczas modlącym mógł być cały Izrael. Zgodnie z tradycją pierwszym wielkim twórcą psalmów i pieśniarzem był Dawid. Psalmy zawsze były żywą modlitwą, zarówno dla Żydów, jak i wczasach Kościoła. Ich podstawową jednostką był wiersz (werset), który rozpadał się zazwyczaj na dwa lub trzy człony, w których o rytmie decydował układ akcentów słownych. Zawierały często asonanse (wygrywanie podobieństwa dźwięków) i aliteracje. Innymi częstymi zabiegami było stosowanie akrostychów oraz powtórzeń. W wielu psalmach spotykamy też refren, jednak najbardziej specyficzną formą powtórzenia był paralelizm synonimiczny (drugi człon był znaczeniowo niemal równoważny z pierwszym) lub paralelizm syntetyczny (oba człony wiersza dodają się do siebie i uzupełniają). Oprócz tego stosowano paralelizm antytetyczny. Najważniejszą cechą psalmów była wzajemna współgranie wersetów i ich członów, które wzajemnie sobie odpowiadały, a niekiedy się uzupełniały i pogłębiały zazwyczaj przez przeciwstawienie lub dodanie nowego elementu.
Ewangelia
Słowo ewangelia przywodzi na myśl cztery biblijne Ewangelie: św. Marka, św. Mateusza, św. Łukasza i św. Jana. Jednak greckie słowo euangelion jest znacznie starsze od chrześcijaństwa. Pojawia się już w „Odysei” Homera i oznacza nagrodę, którą otrzymuje człowiek przynoszący dobrą nowinę. Z czasem znaczenie oznacza już samą dobrą nowinę, głównie w znaczeniu religijnym.
Ostateczny kształt Ewangeliom nadały potrzeby chrześcijańskich wspólnot. Na pewno nie były one dziennikarskimi sprawozdaniami, biografiami, ani monografiami historycznymi. Jako nowy gatunek literacki ewangelię wprowadził św. Marek (autor najstarszej Ewangelii). Swoje dzieło zatytułował: „Początek Ewangelii Jezusa Chrystusa, Syna Bożego”. Według jego była to „Dobra Nowina” głoszona przez Chrystusa, jednak, gdy zaczął ją spisywać, powstał nowy gatunek.
Na ewangelię składają się trzy warstwy: fakt historyczny, interpretacja, praktyczne odniesienie do życia Kościoła. Mamy zatem w biblijnych Ewangeliach relacje o historycznych wydarzeniach, o których mogą opowiedzieć jeszcze ich świadkowie. Jednak zapisy te byłyby niczym, gdyby rozumieć je w oderwaniu od Zmartwychwstania Chrystusa, a także całego kontekstu Pisma Świętego. Dopiero wówczas można zrozumieć co znaczą słowa, że Jezus nie przyszedł „znieść Prawo i Proroków [Pismo], ale je wypełnić”. W tym kontekście fakty z życia Jezusa nabierają duchowego wymiaru. Trzecią płaszczyznę Ewangelii stanowi odniesienie do życia wspólnoty, z którą związany czuł się dany Ewangelista. Treści były odpowiedzią na jej potrzeby. Ewangeliści ukazywali więc faktu widziane z perspektywy Zmartwychwstania i Pisma Świętego i wyjaśniali, co oznaczały dla nich oraz ich wspólnot, a przez to dla Kościoła powszechnego.
Przypowieść
Przypowieść (zwana także parabolą) to gatunek literacki o charakterze moralizatorskim. Posiada narrację, jednak przedstawione postaci i zdarzenia nie są istotne same w sobie, lecz mają obrazować uniwersalne prawdy o człowieku i jego egzystencji, a także określone postawy wobec świata i innych ludzi. Świat przedstawiony przypowieści to zbiór sytuacyjnych wykładników jakiejś ogólnej prawdy moralnej, filozoficznej czy religijnej. Nieraz przypowieść posiada rozwiniętą fabułę, jednak jej przebieg jest schematyczny, podporządkowany nadrzędnemu sensowi, jaki niesie z sobą utwór. Interpretując przypowieść należy odejść od dosłownego sensu i odkryć znaczenie przenośne (alegoryczne) wiążące się najczęściej z określoną prawdą moralną.
Według Ojca Augustyna Jankowskiego przypowieść to: „oparte na podobieństwie opowiadanie zmyślone, lecz w zasadniczych swych rysach prawdopodobne, które bma na celu wyświetlenie w stopniu dostępnym dla człowieka tajemnicy Królestwa Bożego, jego istoty i wymagań stawianych człowiekowi”. Przypowieści były ulubionymi formami nauczania Jezusa, które koncentrowało się na Królestwie Bożym.
Przypowieść składa się z dwóch członów: pierwszy ukazuje rzeczywistą historię, wydarzenie, którą odbiorcy mogą zrozumieć na podstawie własnej wiedzy lub doświadczeń, zaś drugi polega na wyciągnięciu ogólnego i uniwersalnego wniosku (często dotykającego zagadnień moralnych) wynikającego z przedstawionej opowieści. W interpretacji przypowieści musimy się ograniczyć jedynie do tego, co stanowi o podobieństwie obu członów. Każda przypowieść ma za zadanie skłonić człowieka do zastanowienia się nad własnym postępowaniem i wyciągnięcia wniosków na przyszłość.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest przypowieść?
Krótki utwór pouczający, w którym zwykła historia ma ukryty, głębszy sens (parabola).