Aleksander Kamiński: biografia i kalendarium twórczości
Aleksander Kamiński (1903 do 1978) był pedagogiem, harcmistrzem i pisarzem. Artykuł zawiera jego biografię i kalendarium twórczości.
Biografia
Aleksander Kamiński zapisał się nie tylko w historii polskiej literatury harcerskiej, lecz także przyczynił się do rozwinięcia takich dziedzin wiedzy, jak pedagogika społeczna (stworzył najmłodszą gałąź harcerstwa polskiego - ruch zuchowy - i ukształtował jego ideały wychowawcze) czy historia (opublikował serię książek o dynastii Jaćwingów).
W swoim życiu pełnił wiele funkcji. Był między innymi pedagogiem, wychowawcą, twórcą metody zuchowej (harcerskiej metody wychowawczej dla 8–11-letnich chłopców), instruktorem harcerskim (napisał wiele powieści – między innymi „Antek Cwaniak”, „Książka wodza zuchów”, „Krąg rady”- będących także podręcznikami metodycznymi dla instruktorów zuchowych), harcmistrzem, żołnierzem Armii Krajowej, jednym z ideowych przywódców Szarych Szeregów oraz organizatorem Małego Sabotażu.
Dzieciństwo i młodość
Wybitny pisarz i działacz harcerski przyszedł na świat 28 stycznia 1903 roku w Warszawie, w rodzinie farmaceuty Jana Kamińskiego z Podlasia i Petroneli pochodzącej z rodziny chłopskiej spod Łęczycy, z domu Kaźmierczak.
Gdy miał dwa latka, razem z rodzicami przeprowadził się do Kijowa. Tam też, osiągnąwszy odpowiedni wiek, zacząć chodzić do czteroklasowej rosyjskiej szkoły powszechnej. Przygodę z edukacją zakończył rezygnacją z nauki po skończeniu poziomu elementarnego. Krok ten nie wynikał z lenistwa czy małej inteligencji – wręcz przeciwnie. Po śmierci ojca w 1911 roku dwunastolatek chciał odciążyć finansowo matkę i stąd jego decyzja o zatrudnieniu się w ukraińskim banku, na stanowisku chłopca na posyłki.
Dwanaście miesięcy później Aleksander razem z matką wyjechał najpierw do Rostowa nad Donem, a później do Humania. Ta podróż przyniosła dramatyczne zmiany w jego młodym życiu – jego matka z nieznanych bliżej przyczyn znalazła się na Kaukazie.
Działalność harcerska
Kolejne lata Kamiński spędził u wuja, gdzie kontynuował naukę w powstałym w wyniku rewolucji polskim gimnazjum oraz pracował w banku. Z powodu łatwości w przyswajaniu wiedzy (w ciągu jednego roku zaliczył materiał z V i VII klasy) starczyło mu czasu, by wstąpić do 1. Męskiej Drużyny Skautowej im. Tadeusza Kościuszki w Humaniu i rozpocząć trwającą przez resztę życia przygodę z harcerstwem. Po latach ten krok wspominał takimi oto słowami:
Gdy w 1920 roku zmarł jego wuj, siedemnastoletni Aleksander zamieszkał najpierw u przyjaciela Oskara Nawrockiego, a potem wylądował w tak zwanej ochronce dla polskich sierot, skąd zabrał go przełożony z harcerstwa. Ten rok był dla przyszłego pedagoga i pisarza trudny nie tylko z powodu śmierci wuja - po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej rozwiązano wszystkie organizacje skautowe w Humaniu.
Dalsze wypadki pozwoliły Kamińskiemu na odszukanie w sobie zdolności przywódczych i organizacyjnych. Razem z przyjaciółmi założył organizację samokształceniową „Związek uczniów i uczennic polskiej szkoły trudowej”. Jako jednogłośnie wybrany prezes, przeprowadził się do Warszawy.
Przygoda ze stolicą rozpoczęła się dla Aleksandra podjęciem dalszej nauki w Gimnazjum Kazimierza Kulwecia (ukończonym egzaminem maturalnym w 1922 roku) oraz jeszcze większym zaangażowaniem się w działalność harcerską. Awanse – najpierw na drużynowego I Pruszkowskiej Drużyny Harcerzy im. Stefana Czarnieckiego (założonej przez siebie), drużynowego III Pruszkowskiej Drużyny im. Tomasza Zana, a później komendanta II podwarszawskiego Hufca Harcerskiego – sprawiły, że Kamiński zaczął być coraz ważniejszą postacią w młodzieżowej organizacji.
Te wszystkie zajęcia nie sprawiły, że Warszawiak zaprzestał edukacji na etapie szkoły średniej. Pięcioletni etap studiów historycznych na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, podczas którego pracował zarobkowo na stanowisku komisarza spisu ludności, pomocnika wychowawcy, wychowawcy, a w końcu kierownika bursy RGO im. 3 Maja w Pruszkowie (mieszkał tam po powrocie do Warszawy), nauczyciela historii w Gimnazjum im. Stanisława Kostki w Warszawie, kierownika bursy Związku Osadników Wojskowych dla młodzieży szkół zawodowych przy ul. Młocińskiej - zakończył w roku 1928 bezproblemową obroną dyplomu magistra.
Wraz z uzyskaniem tytułu naukowego posypały się kolejne awanse w harcerstwie. Przeszedł wszystkie szczeble kariery w tej organizacji, od przodownika rozkazem Naczelnictwa z 3 października 1922, poprzez podharcmistrza rozkazem z 31 czerwca 1924, a skończywszy na harcmistrzu – grudzień 1927.
Sprawując te wszystkie funkcje rozpoczął swoją przygodę z dziennikarstwem i pisaniem. Zaczął regularną współpracę z czasopismami: „Płomyk”, „Małe Pisemko” oraz „Iskry”, które publikowały jego felietony podpisane pseudonimem „Bombaj” w rubryce pod jakże sugestywnym tytułem „Na tropie harcerskim”. Inny dział - "Życie harcerskie" – tworzył w piśmie "Echo Pruszkowskie". W 1929 roku Kamiński wziął udział w Światowym Zlocie Skautów. W drodze powrotnej z Anglii zatrzymał się we Francji, potem we Włoszech i Szwajcarii. Każde z tych miejsc zrobiło na nim ogromne wrażenie, o czym potem wielokrotnie przekonywał w książkach i artykułach.
Powróciwszy do kraju, Aleksander otrzymał skierowanie do jednostki wojskowej w Grudziądzu. Nie dotarł jednak na miejsce, ponieważ przewlekłe zapaleni płuc, jakiego się nabawił, zaklasyfikowało go jako niezdolnego do służby.
Mając dwadzieścia siedem lat, Kamiński wziął ślub z koleżanką ze studiów - harcmistrzynią Janiną Sokołowską, instruktorką Głównej Kwatery Harcerek, która została później profesorem historii na Uniwersytecie Łódzkim, pedagogiem oraz wybitnym archeologiem. Tego samego roku otrzymał posadę kierownika bursy Związku Osadników Kresowych w Warszawie, co nie przeszkodziło mu w tworzeniu prężnego wydziału zuchowego.
Dwa lata później, wiosną 1932 roku ten harcerski aktywista drugi raz podupadł na zdrowiu z powodu choroby płuc. Konieczny był wyjazd do sanatorium w Zakopanem, gdzie otrzymał wiadomość o narodzinach córki Ewy (Ewa Rzetelska-Feleszko – wybitny profesor językoznawstwa).
Po powrocie do Warszawy autor „Kamieni na szaniec” objął funkcję komendanta Szkoły Instruktorów Zuchowych w Nierodzimiu koło Skoczowa na Śląsku Cieszyńskim, w której stworzył oryginalną metodę pracy z zuchami oraz wychował kilka pokoleń instruktorów tej specjalności.
Jego pozycja, zdolności, wiedza oraz osobowość umożliwiły mu prowadzenie międzynarodowego kursu zuchowego w Brennej (Beskid Śląski, lipiec 1934), stanięcie na czele polskiej delegacji podczas międzynarodowej konferencji instruktorów zuchowych w Gilwell w Wielkiej Brytanii, uczestnictwo w harcerskich sympozjach: Jamboree w Wielkiej Brytanii w 1929, na Węgrzech w 1933 i w Holandii w 1937 roku. Ponadto wygłosił referat o działalności polskiego ruchu zuchowego (1935) podczas VIII Międzynarodowej Konferencji Skautów w Sztokholmie, kierował organizacją Ośrodka Harcerskiego (1935), stworzył Szkołę Instruktorską (1937) w Górkach Wielkich oraz wziął udział Międzynarodowej Konferencji Zuchowej w lipcu 1939 w Edynburgu. Przez cały ten czas Kamiński prowadził szkolenia, opracowywał program Harcerskiego Uniwersytetu Ludowego oraz wdrażał metodę zuchową i harcerską w nauczaniu, pełniąc funkcję drużynowego VI Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, kierownika referatu drużyn mniejszościowych w Głównej Kwaterze Harcerzy, przewodniczącego KC Związku Żydowskich Drużyn Harcerskich i Gromad Zuchowych czy kierownika Wydziału Kształcenia Starszyzny Harcerskiej w Głównej Kwaterze ZHP.
II wojna światowa
Gdy wybuchła II wojna światowa, Aleksander Kamiński podjął decyzję o ewakuacji Ośrodka Harcerskiego oraz natychmiastowym powrocie do Warszawy, gdzie zaangażował się w prace Wojskowej Komendy Pogotowia Harcerzy, a po kapitulacji kierował prowizorycznym domem dziecka dla dzieci osieroconych podczas oblężenia Warszawy oraz Komitetem Samopomocy Społecznej dla uchodźców i pogorzelców. Aktywnie działał w konspiracji. Wygłosiwszy referat o organizacji męskiego harcerstwa podziemnego, zaproponował 27 września 1939 roku na tajnym spotkaniu członków Naczelnej Rady Harcerskiej przemianowanie Związku Harcerstwa Polskiego na Szare Szeregi. Tak też się stało.
Po kapitulacji stolicy Kamiński wstąpił do Służby Zwycięstwu Polski oraz zacząć redagować i wydawać „Biuletyn Informacyjny” - najpoczytniejsze czasopismo konspiracyjne - na łamach którego 1 listopada 1940 roku ogłosił powołanie Organizacji Małego Sabotażu "Wawer" (jej działalność jest kanwą fabuły „Wielkiej gry” i „Kamieni na szaniec”), czyli koncepcji o dezorganizowaniu akcji propagandowych okupanta, najczęściej poprzez rysunki "Kotwicy" Polski Walczącej oraz znaki "V", antyniemieckie hasła w miejscach publicznych, kolportaż ulotek, gazowanie kin, akcje megafonowe.
Kolejną pełnioną przez Kamińskiego funkcją było kierownictwo Biura Informacji i Propagandy (BIP) Okręgu Warszawskiego ZWZ. To mniej więcej w tym okresie przyjął pseudonim „Hubert” (inne: Aleksander Kędzierski, ps. Dąbrowski, J. Dąbrowski, Fabrykant, Faktor, Juliusz Górecki, Kamyk, Kaźmierczak, Bombaj), którym podpisał artykuł „Podstawy ideowe propagandy wojskowej”, opublikowany na łamach „Przeglądu Propagandowego” (1943 nr 2).
Kamiński zaangażował się także w walkę o uratowanie polskiej kultury. Aby ocalić przez zniszczeniem czy zapomnieniem utwory teatralne, zainicjował wśród swoich znajomych artystów komórkę „Sztuka”, w której wystawiano, dyskutowano czy rozpowszechniano dorobek twórczy swój czy swoich znajomych. Chodziło tam najczęściej o teatr kukiełkowy, karykatury lub piosenki.
Gdy powstanie warszawskie upadło, harcerskiego przywódcę (od kwietnia 1941 roku szef BIP Komendy Okręgu Warszawa-Miasto ZWZ – Okręg Warszawa AK pod pseudonimem "Faktor") zamknięto w obozie przejściowym w Pruszkowie. Nie wiadomo jak potoczyłyby się dalej jego losy, gdyby nie zdołał uciec z transportu i przedostał się do Skierniewic, gdzie ukrywała się Janina z Ewą. W dalszych latach pisarz nie uczestniczył już w działalności konspiracyjnej.
Lata powojenne
Powojenne losy Kamińskiego są tak samo pełne przykładów oddania harcerskiej braci, jak i te sprzed 1945 roku. Najpierw był starszym asystentem w Zakładzie Pedagogiki Społecznej Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie w 1948 roku obronił rozprawę doktorską z filozofii: „Nauczanie i wychowanie metodą harcerską”, potem otrzymał stanowisko członka Tymczasowej Naczelnej Rady Harcerskiej. Pracował w katedrach pedagogiki społecznej i pedagogiki ogólnej, cały czas udzielając się w Komisji Ideologicznej i Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego .
Niestety działania Urzędu Bezpieczeństwa, ciągłe ataki na ZHP, inwigilacja i przesłuchania sprawiły, że pisarz podjął bolesną decyzję o wycofaniu się z aktywnej działalności we władzach harcerskich i oddaniu pracy naukowej. Ten krok może być dowodem na przeczucie, jakie nawiedzało Kamińskiego. Czy spodziewał się tego, co przyniosą kolejne lata? Czy domyślał się, że w 1949 roku zostanie publicznie zaatakowany i odwołany z członkostwa w Tymczasowej Naczelnej Radzie Harcerskiej, usunięty z szeregów organizacji harcerskiej, a w końcu zwolniony z katedry pedagogiki społecznej na Uniwersytecie Łódzkim? Te pytania pozostaną już chyba bez odpowiedzi.
Straciwszy pracę, Kamiński skierował swoją działalność z pedagogiki w inną dyscyplinę naukową. Przy pomocy Łódzkiego Towarzystwa Naukowego i Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie opublikował kilka książek i artykułów o Jaćwingach, oddając się swojej historycznej pasji.
Lata spędzone z dala od spraw harcerstwa skończyły się w 1956 roku. W czasie odwilży październikowej Kamiński uczestniczył w rozmowach na temat sytuacji w organizacji i możliwości reaktywowania ZHP, co też się stało. Związek Harcerstwa Polskiego został wskrzeszony, a Aleksander Kamiński otrzymał stanowisko przewodniczącego NRH. Pełnienie tej funkcji zakończyło się jego rezygnacją po dwóch latach, gdy nie zgodził się na uzależnienie harcerzy od komórek partyjnych i na podporządkowanie ideologiczne ZHP Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
Kolejne lata Kamiński spędził na Uniwersytecie Łódzkim, gdzie pracował najpierw jako adiunkt w Zakładzie Socjologii, potem docent, a w końcu – od 1962 roku - kierownik Katedry Pedagogiki Społecznej, gdzie wydał podręcznik akademicki: „Funkcje Pedagogiki Społecznej” i napisał rozprawę habilitacyjną zatytułowaną „Prehistoria polskich związków młodzieży”. Czynnie działał także w Związku Nauczycielstwa Polskiego, w Polskim Związku Higieny Psychicznej oraz Komitecie Nauk Pedagogicznych i Psychologicznych PAN.
Po odejściu na emeryturę ten niezwykle twórczy i ceniony profesor (tytuł otrzymał w 1969 roku) został uznany za jednego z najbardziej zasłużonych nauczycieli akademickich i uhonorowany między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Kawalerskim Polonia Restituta, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami, Krzyżem "Za Zasługi dla ZHP", Medalem "Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata" oraz Krzyżem Walecznych. Warto wspomnieć także, że uchwałą Sejmu RP rok 2003 ogłoszono rokiem Aleksandra Kamińskiego.
Aleksander Kamiński - twórca ruchu zuchowego w Polsce, wybitny działacz harcerski, naukowiec oraz pisarz zmarł 15 marca 1978 roku w stolicy. Został pochowany w kwaterze Szarych Szeregów na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, spoczywając tym samym obok „Rudego”, „Alka” i „Zośki” - bohaterów „Kamieni na szaniec”. Badaczka jego twórczości - Krystyna Heska-Kwaśniewicz – przytoczyła we Wstępie do jego najbardziej znanego dzieła bardzo ciekawą opinię o tym niezwykłym człowieku. Będzie ona doskonałym zakończeniem artykułu przybliżającego jego biografię:
Kalendarium twórczości
Aleksander Kamiński w swoim bogatym dorobku pozostawił aż 239 prac oraz ponad 300 artykułów i recenzji. Oto chronologiczne zestawienie najważniejszych z nich:
• „Antek Cwaniak” (1932) - pierwszy tom trylogii ruchu zuchowego, • „Oficer Rzeczypospolitej” (1932), • „Książka wodza zuchów” (1933), • „Andrzej Małkowski” (1934), • „Krąg rady” (1935), • „Zuchy. The Polish Wolf Cubs” (1939), • „Wielka Gra” (wydanie pierwsze w 1942) • „Przodownik. Podręcznik dla kierowników oddziałów Zawiszy” (wydanie pierwsze grudzień 1942, drugie - 1943, trzecie 1944), • „Kamienie na szaniec” (pierwsze wydanie 1943, drugie – 1945 – oba pod pseudonimem Juliusz Górecki), • „Narodziny dzielności” (1947), • „Nauczanie i wychowanie metodą harcerską” (1948), • „Pedagogika Antoniego Makarenki” (1948), • „Jaćwież. Terytorium, ludność, stosunki gospodarcze i społeczne” (1953), • „Zośka i Parasol” (1957), • „Polskie związki młodzieży w pierwszej połowie XIX wieku. Prehistoria polskich związków młodzieży” (1959), • „Aktywizacja i uspołecznianie uczniów szkoły podstawowej” (1960), • „Zakres i podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej H. Radlińskiej” (1961), • „Wakacje letnie studentów” (1963), • „Czas wolny i jego problematyka społeczno-wychowawcza” (1965), • „Samorząd młodzieży jako metoda wychowawcza” (1965), • „Miernik aktywności organizacji młodzieży szkolnej” (1968), • „Osiedle mieszkaniowe i jego środowisko wychowawcze” (1970), • „Zespoły amatorskie jako zespoły samokształcenia” (1971), • „Funkcje pedagogiki społecznej” (1972), • „Podstawowe pojęcia pedagogiki społecznej w pracy socjalnej” (1976), • „Studia i szkice pedagogiczne” (1978).
Pytania i odpowiedzi
Kim był Aleksander Kamiński?
Warszawskim pedagogiem i harcmistrzem, autorem „Kamieni na szaniec” i książki „Zośka i Parasol”.