Geneza utworu i tytułu „Kamieni na szaniec”

„Kamienie na szaniec” wyszły po raz pierwszy w 1943 roku, a znana dziś druga wersja w 1945 roku. Artykuł wyjaśnia, skąd wzięła się książka i jej tytuł.

Geneza utworu

Powieść „Kamienie na szaniec”, opowiadającą o losie grupy harcerzy z 23. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej podczas II wojny światowej i podejmującą aktualną wówczas problematykę walki z okupantem, Aleksander Kamiński ukończył w 1943 roku (wydanie drugie dwa lata później). Utwór opatrzył pseudonimem Juliusz Górecki.

Historię niezwykłej przyjaźni trójki harcerzy: Tadeusza Zawadzkiego „Zośki”, Aleksego Dawidowskiego „Alka” i Jana Bytnara „Rudego” oraz ich odważnej walki z niemieckim agresorem pisarz zaczerpnął „z życia”. Sam już od pierwszych dni okupacji przeciwstawiał się niemieckiemu zwierzchnictwu i obcym funkcjonariuszom.

Pierwowzory harcerskich bohaterów istniały naprawdę. Kamiński poznał je w czasie działalności w zainicjowanej i dowodzonej przez siebie Organizacji Małego Sabotażu „Wawer”. Słysząc wielokrotnie od swoich kolegów, między innym Floriana Marciniaka, naczelnika Szarych Szeregów, że dobrze byłoby, gdyby napisał książkę o codziennym życiu warszawskich harcerzy – był już wtedy cenionym i szanowanym autorem poczytnych książek (np. powieść „Andrzej Małkowski”) i publikacji w poważanych tytułach – nie przypuszczał, że jej tematem staną się tak przykre i bolesne wypadki.

Wydawszy utwory „Wielka gra” oraz „Przodownik” opowiadające o podziemiu konspiracyjnym, Kamiński dowiedział się o tragicznym splocie wydarzeń, które doprowadziły do przedwczesnej śmierci Aleksa Dawidowskiego „Alka” i Jana Bytnara „Rudego” 30 marca 1943 roku. Bazując na relacjach bezpośrednich uczestników akcji pod Arsenałem, świadectwach przyjaciół i rodziny zmarłych, na swojej działalności konspiracyjnej, postanowił napisać dzieło w hołdzie tym, którzy oddali swoje życie w imię przyjaźni, wolności Ojczyzny i braterstwa broni.

Idea przyświecająca pracy nad „Kamieniami na szaniec”, rozpoczętej w maju 1943 roku, przyczyniła się do rozszerzenia fabuły utworu o dwa dodatkowe rozdziały dotyczące „Zośki”. Podczas pisania autor otrzymał smutną wiadomość – do grona poległych dołączył także Tadeusz Zawadzki. Warto pamiętać, że to właśnie on udostępnił Kamińskiemu swój pamiętnik, w którym – po usilnych namowach ojca, profesora Józefa Zawadzkiego - spisał ostatnie dni spędzone ze swoim najbliższym przyjacielem – Jankiem Bytnarem „Rudym”. Po tej stracie Kamiński dopisał do pierwszego, istniejącego już wydania dzieła dwa kolejne rozdziały - „Celestynów” i „Wielka gra”. Tekst ten, jak zauważa Krystyna Heska-Kwaśniewicz, stanowi „nieoceniony dokument - pozwalający prześledzić właśnie zagadnienie konstrukcji postaci i wydarzeń w Kamieniach na szaniec. Kamiński czerpał z pamiętnika obficie: wprowadził go do książki w postaci cytatów oznaczonych cudzysłowem (wtedy do czytelników mówi sam Tadeusz Zawadzki), wydobył z niego wszystkie informacje o swych bohaterach (na przykład o ich lekturach), o ich reakcjach, przemyśleniach, ukazał, jak się rodziła i pogłębiała ich przyjaźń, zainteresowania oraz plany życiowe”.

Przyjaciele Kamińskiego umierali kolejno niczym „kamienie przez Boga rzucane na szaniec”, a on opowiedział ich historię. Nie baczył się konsekwencje pisania książki o tak ważkiej w tamtym okresie problematyce. Dzięki pomocy żony, która przez 2 miesiące ręcznie zapisywała to, co jej dyktował, dzięki odwadze swojej oraz Tajnych Zakładów Wydawnictw Wojskowych w lipcu 1943 roku do rąk czytelników trafiło 2 tysiące 68-o stronicowych egzemplarzy „Kamieni na szaniec” autorstwa Juliusza Góreckiego, z widniejącym podtytułem „Opowiadania o Wojtku i Czarnym”. Okładkę formatu 16,5 Xl l,5 cm wykonał Stanisław Kunsteter, malując na szarym tle (pomalowanym cegłami) dużą, czarną Kotwicę. Wówczas opowieść kończyła się śmiercią „Rudego” (fragment o śmierci „Zośki” doszedł w II wydaniu), ze względów bezpieczeństwa zamienionego na „Czarnego” („Zośka” w pierwszej wersji był „Staśką”, „Alek” „Wojtkiem”, „Czarny Jaś” – „Jankiem Brunetem”, a „Zeus” występował jako „Zbigniew Chałupczyński”).

Ostateczną wersję „Kamieni” – już bez podtytułu - z dwoma dodatkowymi rozdziałami dopisanymi po śmierci Zawadzkiego liczącymi zależnie od wydania około czterdziestu stron, ilustracjami Stanisława Tukana, autentycznymi pseudonimami bohaterów oraz prawdziwym nazwiskiem autora, zdecydował się opublikować Podziemny Dom Wydawniczy M.K. i S-ka. Trafiła do rąk czytelników w czerwcu 1944 roku. Okładka oraz format pozostały niezmienione. Nakład, podobnie jak przy I wydaniu, wynosił 2000 egzemplarzy.

Dzieło o działalności Szarych Szeregów zostało odebrane niezwykle przychylnie. Głosów zachwytu nie szczędzili krytycy, a wśród czytelników jego autor otrzymał od razu należny szacunek. Wszyscy zgodnie zaliczyli „Kamienie na szaniec” do piśmiennictwa konspiracyjnego, po dziś dzień zaczytując się w opowieści o „Alku”, „Rudym” i „Zośce”.

Geneza tytułu

Swojej powieści o losach warszawskich harcerzy Aleksander Kamiński nadał niezwykle poetycko-metaforyczny oraz patriotyczny tytuł, rezygnując z powielanego do tej pory schematu tytułowania swoich dzieł nazwiskami lub przezwiskami głównych bohaterów (np. „Antek Cwaniak”, „Andrzej Małkowski”) czy też nazw formacji, w których służyli krajowi (np. „Zośka” czy „Parasol”).

Kamienie na szaniec – jak zauważa we Wstępie do utworu Krystyna Heska-Kwaśniewicz - były życiorysami kilku legionistów. Kamiński zaczerpnął ten zwrot ze wspomnień Tadeusza Zawadzkiego „Kamienie przez Boga rzucane na szaniec”, który opisał w nich lata przyjaźni z Rudym i Alkiem, przybliżył szczegóły wspólnie przeprowadzonych akcji oraz podzielił się swoimi przemyśleniami.

Sformułowanie to zostało użyte także przez komendanta „Uli” Jana Rossmana. Rok po wydarzeniach pod Arsenałem zakończył swój „Rozkaz L. 9/4” słowami:

„Wojna trwa, walka jest nie zakończona; niech jej przyświecają te same słowa, które prowadziły bohaterów Pomarańczarni, słowa z »Testamentu« Juliusza Słowackiego: Niechaj więc żywi nie tracą nadziei... A jeśli trzeba na śmierć idą po kolei Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec”.

„Tytuł książki spinał więc klamrą całą fabułę: wyrastał z przeżyć jednego z jej bohaterów, z atmosfery, jaką żyło całe pokolenie, zawierał ponadto w sobie pewną głębszą, metaforycznie ujętą myśl, będącą wskazaniem dla żyjących i utrwaleniem pamięci o zmarłych” – wyjaśnia cytowana już wcześniej Heska-Kwaśniewicz, podkreślając, że to Zośka najbardziej nalegał w rozmowach z Kamińskim, by opowieść o nim i jego przyjaciołach nosiła właśnie ten niezwykle wymowny i wieloznaczny tytuł.

„Kamienie na szaniec” odnoszą się w tekście bezpośrednio do fragmentu utworu, w którym Czarny Jaś deklamował „Testament” jednego z największych polskich poetów Juliusza Słowackiego. Robił to na prośbę umierającego Rudego, który szeptem powtórzył jedną ze zwrotek: „Lecz zaklinam, niech żywi nie tracą nadziei A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec...”.

Zacytowanie fragmentu wiersza naszego romantycznego wieszcza jest swoistym hołdem złożonym przez Kamińskiego jego harcerskim braciom, wszystkim tym, którzy oddali swoje młode życie w walce za wyzwolenie Ojczyzny. Słowa o tym, by „żywi nie tracili nadziei” są przesłaniem utworu Kamińskiego: aby każdy, kto walczy o dobro swojego kraju i szczerze go kocha, nigdy się nie poddawał. Dlatego utwór ten można nazwać dziełem ku pokrzepieniu serc, a jego tytuł – symbolicznym ukazaniem dusz i ciał młodych harcerzy, porównanych do kamieni, z których można byłoby usypać obronny szaniec, czyli barykadę przed hitlerowskim najeźdźcą.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy ukazała się książka?

Pierwsze wydanie w 1943 roku, druga wersja, znana dziś, w 1945 roku.

Szybki test

Pierwszy nakład Kamieni na szaniec miał:

Pierwsze wydanie Kamieni na szaniec Aleksander Kamiński ukończył w roku:

Słowa „Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec” pochodzą z utworu „Testament”: