Rudy (Jan Bytnar): charakterystyka i losy
Rudy to Jan Bytnar, jeden z trzech głównych bohaterów. Artykuł zawiera jego charakterystykę i prawdziwe losy.
Charakterystyka Rudego
Janek „Rudy” Bytnar jest jednym z trójki głównych bohaterów powieści dokumentalnej Aleksandra Kamińskiego „Kamienie na szaniec”. Chłopak pochodził z inteligenckiej rodziny o chłopskich korzeniach (jego dziadek miał gospodarstwo, lecz ojciec – z powodu braku perspektyw - zdecydował się na założenie rodziny w mieście)
Jego wygląd zewnętrzny oraz zasadność pseudonimu „Rudy” odwzorowują słowa narratora: „miał piegowatą twarz i rudawe włosy. Cała istota Rudego ześrodkowała się w jego oczach i czole, odzwierciedlając wybitną inteligencję”.
W chwili rozpoczęcia akcji „Kamieni” Janek wchodził w „dorosłe” życie. Właśnie skończył osiemnaście lat i – ciesząc się wzorowo zdanym egzaminem maturalnym w jednej z najlepszych warszawskich szkół – zastanawiał się nad wyborem dalszej drogi. Wkrótce dalsze rozważania nie były potrzebne – czas historyczny oraz jego charakter zdecydowały za niego. Rudy poświęcił się walce z niemieckim okupantem.
Od wczesnych lat bohater należał do harcerskiego zastępu „Buki”, gdzie doskonalił nie tylko swój charakter czy formę (choć nie przepadał za sportem, był mistrzem we wszystkich dziedzinach sportowych - po trzech miesiącach nauki od podstaw był najlepszym tancerzem), lecz także – gotując dla kolegów - odkrył w sobie zamiłowanie do gotowania. Potrafił ugotować zupę nawet z pokrzywy, a jego chleb pieczony nad ogniskiem był dla niektórych jedynym powodem, dla którego wyruszali na wędrówki.
Cechowała go – tak jak i jego przyjaciół „Zośkę” i „Alka” – ogromna inteligencja i ambicja. Potrafił odnaleźć się w rozmowie na niemal każdy temat, zawsze wrzucając do dyskusji celne spostrzeżenie czy trafną uwagę. Czytał literaturę naukową, brał udział w odczytach, słuchając w międzyczasie konspiracyjnych wykładów prof. Hessena i ucząc się języka angielskiego (niemiecki już znał). Prócz czysto teoretycznej wiedzy, posiadał także umiejętności praktyczne. To przecież do niego należało przygotowanie technicznej strony akcji sabotażowych, dywersyjnych, a potem zbrojnych.
Swoje zamiłowanie do majsterkowania oraz talent projektowania udowodnił wielokrotnie. Wymyślił i wykonał odznaki dla całego zespołu „Buków” (była to cyfra 23 - byli 23. drużyną harcerską - wycięta w z metali w kształcie trójkąta, na pomarańczowej płóciennej podkładce), zaprojektował Symbol Polski Walczącej - Znak Kotwicy. Ponadto na wycieczkach konstruował najlepsze kajaki, budował niezawodne kładki, trampoliny, szałasy, wiszące mosty.
Te zdolności spowodowały, że w Małym Sabotażu pełnił rolę technika-wynalazcy. To on wykonał dziesięć dużych stempli kotwic i do tego poduszeczkę nasączoną farbą, on wymyślił pieczątki z trupią czaszką do stemplowania niemieckich afiszy (wydmuchiwało się zawartość jajka przez małą dziurkę, potem do środka skorupki wlewało farbę i zalepiało; taką „bronią” rzucało się w hitlerowskie szyldy czy napisy propagandowe werbujące polskich robotników na wyjazd do Rzeszy), on wynalazł „wieczne pióro” (nieduże, łatwe do schowania i bardzo ekonomiczne – wystarczyło jedno zanurzenie w farcie, by za jednym zamachem napisać się wielkimi, grubymi literami na wysokość czterech metrów jakieś słowo).
Nie oznaczało to, że cały czas poświęcał na konstruowaniu zapalników czy zdobywaniu granatów – Rudy miał także niezwykle bogate życie wewnętrzne. Choć dobrze czuł się w towarzystwie innych osób, to jednak najchętniej trzymał się na uboczu. Jego skłonność do kontemplacji, zainteresowanie „światem życia wewnętrznego” nie były jednak jego wadą. Przeciwnie – sprawiały, że zaskarbiał sobie szacunek każdego nowo napotkanego człowieka, że wyróżniał się z tłumu.
Podobnie działa na nas czytelników. Poznając jego losy, a dokładniej lata aktywnej działalności w tajnych organizacjach podziemnych, w czasie których wykazał się odpowiedzialnością za kolegów, poświęceniem dla Ojczyzny, niezwykłą siłą charakteru zapisuje się w naszej pamięci jego wzór. Chodzi tu szczególnie o jego postawę podczas trzech dni, podczas których był „przesłuchany” przez gestapo: „Bicie trwało bez ustanku z parogodzinnymi przerwami. Bito go w trzech postawach: na stojąco – pięścią po twarzy i głowie, leżącego na stołku – kijem i pejczem, oraz na podłodze, gdy mdlał – butami po brzuchu i między nogi. Miażdżono mu również podkowami butów dłonie na kamiennej posadzce, gdy leżał wyczerpany bez sił. Bicie kijem ustało dopiero wtedy, gdy kij złamali mu na głowie”.
Pomimo katowania, budzenia go z omdlenia kopaniem w brzuch czy deptaniem genitaliów oraz dłoni nie zdradził żadnego z kolegów. Udowodnił swoją lojalność i oddanie.
Ten bohater jest nie tylko symbolem ofiar bestialstwa niemieckiego okupanta, lecz także literackim zapisem zmian, jakie w pokoleniu Kolumbów czyniła wojna. Rudy, podobnie jak tysiące jego rówieśników – pod wpływem jej pierwszych czterech lat z drobnego, szczupłego, skromnego i powściągliwego chłopca stał się silnym, aktywnym, twardym i zdeterminowanym mężczyzną, który zajmował się sprawami organizacyjnymi, szkoleniowymi, dbał o zaufanie i realizowanie idei „braterstwa służby” oraz miewał chwile zadumy, w czasie których powtarzał, że „Życie jest tylko wtedy coś warte i tylko wtedy daje radość, jeśli jest służbą”.
Losy Jana Bytnara
Niewiele osób wie, że harcmistrz Jan Bytnar, ps. „Rudy”, „Czarny”, „Janek”, „Krokodyl”, „Jan Rudy”, to nie tylko bohater książki Aleksandra Kamińskiego "Kamienie na szaniec", lecz także podporucznik AK, bojownik Szarych Szeregów oraz, jeśli nie przede wszystkim – niezwykle wrażliwy, szczery i oddany przyjaciel, który w czasie brutalnego śledztwa gestapo nie zdradził nikogo ze swoich kolegów.
„Rudy” urodził się 6 maja 1921 roku w Kolbuszowej (dawne województwo rzeszowskie), w rodzinie byłego żołnierza Legionów Polskich Stanisława Bytnara oraz nauczycielki Zdzisławy, z domu Rechul.
Gdy skończył cztery latka, jego rodzice przeprowadzili się do Warszawy. Tam, ukończywszy szkołę powszechną przy ulicy Zagórnej na Powiślu oraz dostawszy do Państwowego Gimnazjum im. Stefana, jako dwunastoletni chłopiec wstąpił do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerskiej im. Bolesława Chrobrego, tak zwanej „Pomarańczarni”. To tam, w zastępie „Buki”, spotkał i zaprzyjaźnił się z „Zośką” (Tadeusz Zawadzki) i „Alkiem” (Maciej Aleksy Dawidowski).
Jan szybko awansował po szczeblach harcerskiej kariery, stając się z przybocznego najpierw harcerzem Rzeczypospolitej, potem podharcmistrzem, a w końcu harcmistrzem. Analogiczna sytuacja wystąpił w jego aktywności żołnierskiej.
Po wybuchu II wojny światowej, na rozkaz Naczelnika harcerzy wymaszerował z Warszawy wraz z grupą starszych harcerzy 23 WDH prowadzoną przez komendanta Szczepu "Pomarańczarnia" harcmistrza Lechosława Domańskiego „Zeusa” na kilkutygodniową wycieczkę. Powróciwszy na początku października, zobaczył zgliszcza swojego rodzinnego miasta. Postanowił wówczas, że od tej chwili będzie walczył w obronie Ojczyzny.
Przystąpił do tajnej organizacji Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej (PLAN), wraz z którą organizował i przeprowadzał akcje sabotażowe oraz pełnił funkcję łącznika między osadzonymi w niemieckich więzieniach śledczych (przenosił grypsy), potem aktywnie uczestniczył w konspiracyjnych działaniach Szarych Szeregów, przyłączył się do w Organizacji Małego Sabotażu "Wawer" (przykładowe akcje sabotażowe: zerwanie hitlerowskiej flagi z gmachu warszawskiej Zachęty, namalowanie „Kotwicy” - Symbolu Polski Walczącej na Pomniku Lotnika na placu Unii Lubelskiej), aż w końcu zajął się dywersją i akcjami zbrojnymi (m.in. Wieniec II, czyli wysadzenie pociągów wojskowych z transportami broni dla armii niemieckiej).
W międzyczasie ukończył Państwową Wyższą Szkołę Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda (w sabotażu zajmował się przede wszystkim różnymi usprawnieniami technicznymi), Zastępczy Kurs Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty "Agricola", dowodził hufcem harcerskim "Ochota" w Chorągwi Warszawskiej czy hufcem SAD, utworzonym w ramach Grup Szturmowych w strukturach Kedywu Komendy Głównej AK.
W swoim młodym życiu miał trzy poważne „starcia” z niemiecką policją. Mimo iż dwa pierwsze zakończyły się względnie dobrze, trzecie miało tragiczne skutki. Do pierwszego doszło, gdy został ranny w nogę podczas ewakuacji mieszkania przy ulicy Brackiej, do drugiego – gdy musiał uciekać po linie z II piętra swojego mieszkania, by uniknąć aresztowania, a do trzeciego – gdy razem z ojcem został zatrzymany. Doszło do tego 23 marca 1943, w ich mieszkaniu przy al. Niepodległości 159 po tym, jak w piwnicy policja niemiecka odnalazła mnóstwo materiałów polskiego podziemia. Po przewiezieniu do aresztu, „Rudy” był przez trzy dni katowany, poniżany, traktowany nieludzko i wbrew wszelkim zasadom humanitaryzmu, co w swojej książce podkreśla Kamiński: „Bicie trwało bez ustanku z parogodzinnymi przerwami. Bito go w trzech postawach: na stojąco – pięścią po twarzy i głowie, leżącego na stołku – kijem i pejczem, oraz na podłodze, gdy mdlał – butami po brzuchu i między nogi. Miażdżono mu również podkowami butów dłonie na kamiennej posadzce, gdy leżał wyczerpany bez sił. Bicie kijem ustało dopiero wtedy, gdy kij złamali mu na głowie”.
Choć jego przyjaciołom – „Zośce” i „Alkowi” udało się go odbić w słynnej akcji pod Arsenałem (Maciek przypłacił to życiem, a Tadeusz – załamaniem nerwowym) – obrażenia odniesione wskutek „starcia” z gestapo były zbyt silne. „Rudy” zmarł tego samego dnia, co „Alek” - 30 marca 1943 roku.
Podobnie jak „Alek”, „Rudy” także otrzymał wiele pośmiertnych odznaczeń, m.in. Krzyż Walecznych, Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, a jego pseudonimem nazwano 2. kompanię harcerskiego batalionu AK Zośka.
Pytania i odpowiedzi
Jakie miał pseudonimy?
Między innymi „Rudy”, „Janek” i „Krokodyl”.