Gatunek literacki, narracja, język i styl „Kamieni na szaniec”
Opracowanie
„Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego zaliczamy do literatury faktu.
W tej powieści dokumentalnej Kamiński opisał tylko autentyczne wydarzenia, których był świadkiem lub których przebieg zna z relacji świadków zdarzeń, rodziny i przyjaciół „Alka”, „Rudego” i „Zośki”, z dokumentów lub innych źródeł, np. na podstawie lektury pamiętnika jednego z bohaterów – „Zośki”, czyli Tadeusza Zawadzkiego – zatytułowanego „Kamienie przez Boga rzucane na szaniec” i stanowiącego podstawowy materiał do rozdziału „Akcja pod Arsenałem”. Wszystkie zostały potwierdzone przez historyków nawet w najdrobniejszych szczegółach.
Dzięki temu powieść o losach przyjaciół z harcerstwa może być traktowana jako książka historyczna, a opisane tam wydarzenia, takie jak reakcje polskiej młodzieży na wiadomości o wybuchu wojny, przyłączenie się „Buków” do PLAN-u, działania dywersyjne skierowane głównie na restauracje i dancingi czy rozpoczęcie współpracy z Małym Sabotażem – jako potwierdzone przez badaczy fakty o szczegółowo udokumentowanej działalności Szarych Szeregów w latach 1939 – 1943.
Także płaszczyzna temporalna i przestrzenna przemawia za zaklasyfikowaniem tekstu do literatury faktu, gdyż zawsze znamy miejsce i czas wydarzeń opisywanych przez autora. Kamiński jest wierny realiom, podaje ścisłe daty, nazwy miejsc i ulic, umiejscawiając historię o trójce przyjaciół w czasie i przestrzeni. Jak zauważa jednak Krystyna Heska-Kwaśniewicz, autor jest „wyjątkowo wierny realiom, jednocześnie akcja biegnie tak wartko, rysunki postaci są tak przekonujące i tak piękne, że czasem aż trudno uwierzyć że to życie samo - a nie literatura”.
Poza tym „Kamienie” są przykładem powieści autobiograficznej. Kamiński opisał w niej środowisko harcerskie, do którego należał od piętnastego roku życia: „Związałem się z harcerstwem jako piętnastoletni chłopiec. Byłem zafascynowany harcerskim stylem życia i harcerskim wzorcem ideowym. Przechodząc kolejne szczeble harcerskiej kariery młodzieżowej i instruktorskiej przeżywałem, doświadczałem to, co można by nazwać istotą harcerstwa: skuteczną motywacją pracy nad sobą, kształtowaniem w sobie przyjętego wzorca osobowości” [I. Olecka, Wywiad z prof. A.Kamińskim, "Nowa Szkoła" 1974, nr 9, s.32-33].
Rudego, Alka, Zośkę oraz innych bohaterów znał osobiście. Bardzo wstrząsnęła nim wiadomość o śmierci Janka i Maćka, więc postanowił upamiętnić ich czyn w książce. Mimo iż autor nie wyzbył się emocjonalnego zaangażowania przy pisaniu o przyjaciołach i ich walce z okupantem, iż umieścił rozbudowane komentarze, to jednak dzieło ma charakter czysto relacyjny - cechy reportażu.
Z kolei mnogość epizodów, wielość odautorskich pogłębionych analiz psychologiczno-socjologicznych potwierdzają słuszność tezy o wyróżnikach opowieści, obecnych w dziele Kamińskiego. Warto wspomnień, że słowo „opowieść” zostaje przywołane w tekście kilkanaście razy, np. „Opowieść ta nie jest szczegółową kroniką Kedywu”, „Kończy się w tym miejscu opowieść, choć walka toczy się dalej”, „Trzeba przerwać tę opowieść. Opowieść o wspaniałych ideałach BRATERSTWA i SŁUŻBY, o ludziach, którzy potrafią pięknie umierać i PIĘKNIE ŻYĆ”.
Siedem rozdziałów powieści (SŁONECZNE DNI, W BURZY I WE MGLE, W SŁUŻBIE MAŁEGO SABOTAŻU, DYWERSJA, POD ARSENAŁEM, CELESTYNÓW, WIELKA GRA) przedstawia wydarzenia ułożone pod względem chronologicznym, lecz bez zachowania reguły przyczyna-skutek. Ta afabularność i fragmentaryczność akcji jest uwypuklona przez luźną kompozycję.
Pod względem stylu „Kamienie” nawiązują do tradycji harcerskiej gawędy: „Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach. o niezapomnianych czasach 1939-1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju, którzy w życie wcielić potrafili dwa wspaniałe ideały: BRATERSTWO i SŁUŻBĘ”
Ten bezpośredni zwrot skierowany do zbiorowości w pierwszym rozdziale „SŁONECZNE DNI” przypomina wieczór przy ognisku, podczas którego drużynowy opowiada harcerzom ciekawe historie.
Prócz tego nie należącego do świata przedstawionego, czyli środowiska Szarych Szeregów narratora w utworze występuje jeszcze jeden opowiadacz. Uczestnicząc w opisywanych wydarzeniach, używając często formy gramatycznej „my” czy stosując wiele subiektywnych komentarzy i ocen, okazuje się być świadkiem wydarzeń, które relacjonuje.
Poprzez zastosowanie dwóch typów narracji – reporterskiej oraz tej prowadzonej przez uczestnika wydarzeń, Kamiński stworzył dzieło, w którym na zmianę opowiadacz skraca lub wydłuża dystans między prowadzoną fabułą a czytelnikiem, w którym książkowy tok narracji zbliża się miejscami do potocznego języka mówionego.
Wierność faktom, konkretyzacja czasu i przestrzeni akcji oraz pogłębiona warstwa psychologiczna utworu sprawiają, że powieść Kamińskiego jest przykładem literatury faktu i dokumentem epoki, w której widać cechy powieści autobiograficznej oraz reportażu. Można w niej odnaleźć ponadto cechy opowieści oraz elementy gawędy harcerskiej.
Szybki test
Kamieni na szaniec nie możemy zaliczyć do:
Poprawna odpowiedź: c) literatury eseistycznej
Kamienie na szaniec mają:
Poprawna odpowiedź: d) dwa typy narracji
W Kamieniach na szaniec występują elementy:
Poprawna odpowiedź: c) gawędy harcerskiej