Zośka (Tadeusz Zawadzki): charakterystyka i losy

Zośka to Tadeusz Zawadzki, jeden z trzech głównych bohaterów. Artykuł zawiera jego charakterystykę i prawdziwe losy.

Charakterystyka Zośki

Tadeusz „Zośka” Zawadzki jest jednym z trójki głównych bohaterów „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Geneza jego pseudonimu wiąże się bezpośrednio z jego delikatną powierzchownością: „został bowiem przez naturę obdarzony niemal dziewczęcą urodą. Delikatna cera, regularne rysy, jasnoniebieskie spojrzenie i włosy złociste, uśmiech zupełnie dziewczęcy, ręce o długich, subtelnych palcach, wielka powściągliwość, pewien rodzaj nieśmiałości – wszystko to było aż nadto dostatecznym powodem do nazywania Tadeusza Zawadzkiego przez kolegów – Zośką”. Bohater pochodził z inteligenckiej i patriotycznej rodziny. Jego ojciec - profesor chemii Uniwersytetu Warszawskiego - był w młodości legionistą. Często opowiadał synowi i córce Hani o latach walki o niepodległość ojczyzny. Chłopiec był bardzo związany z matką. Darzył ją ogromnym szacunkiem za poświęcenie, z jakim angażowała się w działalność społeczną. Traktował ją jak kogoś najbliższego sercu, potrafił zwierzyć się jej z każdego problemu, najlepiej czuł się w domowym zaciszu.

Zośka uczył się w jednej z najlepszych szkół w Warszawie. Nauka nie sprawiała mu większego problemu i mimo iż miał średnie wyniki, to w rzeczywistości posiadał wiedzę niejednokrotnie przewyższającą swoich profesorów. Cechowało go dążenie do samodzielnego poszerzania horyzontów, chętnie przystąpił do grupy samokształceniowej, zawiązanej podczas wojny.

Wśród harcerzy cieszył się opinią doskonałego dowódcy oraz stratega. Swoje zdolności analityczne, umiejętność planowania udowodnił wielokrotnie w czasie przygotowywania i dowodzenia akcjami Małego Sabotażu czy akcjami zbrojnymi. Szacunek wśród kolegów i sława wśród przełożonych nie były jednak motorem jego działań: „Sława jednak koleżeńska była czymś, o co Zośka mało dbał. Nie starał się zjednać kolegów, nie szukał przyjaźni. Niekiedy zdawało się, że na całe swoje otoczenie patrzy jakby z dala, pomimo że wszystkim się interesował i każdemu starał się być pomocny”.

Bohater wyróżniał się także w sporcie. Był mistrzem turniejów międzyszkolnych w strzelectwie, hokeju i tenisie: „Zwycięstwo sportowe imponuje otoczeniu. Zośka był niemal zawsze zwycięzcą. Zwycięstwa kierowały nań spojrzenia kolegów”.

Kolejną cechą Zośki, wykształconą i umacniana w zawodach sportowych był upór, który potem motywował go do działania i osiągania postawionych sobie celów : „był uparty, uparty w sposób niezwykle drażniący. Rzadko to się zdarzało. Przeważnie albo nie zajmował stanowiska wobec rozgrywających się wypadków, albo też ustępował nalegającym. Gdy jednak zaciął się w jakiejś decyzji - nic go nie mogło przełamać. Szczególnie, gdy upór wsparł się o inny potężny czynnik duszy Zośki - o ambicję. Zośka w dzieciństwie bał się wody. Rzeczka, jezioro, morze - odpychały go od siebie z jakąś przemożną siłą. Nie chciał nigdy wchodzić do wody powyżej piersi. Aż ktoś kiedyś poruszył w nim nutę ambicji i wywołał decyzję. Już przy końcu sezonu Zośka pływał bez niczyjej pomocy, zbudował kajak, w dwa lata potem był dobrym pływakiem i wreszcie w zawodach pływackich, jako najlepszy z Buków, zaczął reprezentować zespół”.

Zośka miał niewielu przyjaciół, choć o ten tytuł starało się wielu. Pozwolił poznać się tak naprawdę tylko dwóm kolegom – Jackowi Tabęckiemu i Jankowi Bytnarowi, odwdzięczając się za ich oddanie swoją lojalnością i gotowością do oddania za nich życia. Udowodnił to, gdy nie bacząc na niebezpieczeństwo zaplanował i przeprowadził akcję pod Arsenałem. W pamięci zapisuje się nieustępliwość, z jaką przekonywał kierownictwo Szarych Szeregów do wydania zgody na odbicie Rudego: „W rozmowach tych Zośka jest nieustępliwy. - Odbijemy za wszelką cenę. - Nic to, że chodzi nie o odbicie więźnia z jakiegoś łatwego prowincjonalnego aresztu, lecz w Warszawie pomiędzy Szucha a Pawiakiem. Mówiono im, że Rudy przecież jest nie pierwszym i nie ostatnim. Mury Pawiaka i Szucha pochłonęły tysiące ofiar. Nie odbijano wielkich przywódców Polski Podziemnej, nie odbijano aresztowanego niedawno Delegata Rządu, nie odbijano największych polskich polityków, wojskowych, uczonych... Lecz na perswadujących spoglądają nieustępliwe oczy. - To prawda, że tych wszystkich naprawdę wielkich i ważnych nie odbijano, ale Rudego musimy odbić”.

O sile jego przyjaźni oraz oddania Rudemu świadczy także załamanie psychiczne, jakie przeszedł po śmierci Bytnara: „Stracił sprężystość, tylko siłą woli wymuszał na sobie załatwianie bieżących spraw organizacji i życia codziennego. Z rana leżał długo bezmyślnie wpatrzony w sufit. Spóźniał się na spotkania. Chodził zaniedbany. Nie chciał z nikim rozmawiać, był zawsze posępny. Jedynie tylko na zbiórkach, w gronie towarzyszy broni, odzyskiwał na krótki czas zainteresowanie bieżącą chwilą i czuł się jakoś lepiej. W momentach trudnych, jakie obecnie raz po raz sypały się na jego wojskowe otoczenie, potrafił nawet zdobyć się na uśmiech i chwilę pogody. Wnet jednak znów posępniał”.

Ważnym momentem w jego życiu był także pobyt w więzieniu, do którego trafił w wyniku przypadkowego zatrzymania. Bohater wrócił bardzo zmieniony - z ogoloną głową, zawszony, blady. Stał się bardzo spokojny i wyciszony, w więzieniu zdał sobie sprawę, że na świecie nie żyją tylko konspiratorzy, zrozumiał, że są jeszcze inne strony życia. Nie biegał już do przyjaciół tylko zapraszał ich do siebie, zaczął okazywać dużą serdeczność ojcu, siostrze, wolał siedzieć w domu i spędzać czas z rodziną. Zainicjował wśród kolegów prowadzenie dyskusji o życiu i niebezpieczeństwie pracy niepodległościowej.

Kolejne cechy charakteru, wykształcone w czasie pracy w Małym Sabotażu oraz w czasie dowodzenia wieloma akcjami dywersyjnymi i zbrojnymi, takie jak sumienność, punktualność, posłuszeństwo zwierzchnikom sprawiają, że Tadeusz Zawadzki staje się literackim symbolem przywódcy, który czuje się odpowiedzialny za żołnierzy szukających swego miejsca w Polsce Podziemnej.

Losy Tadeusza Zawadzkiego

Tadeusz Zawadzki (przybrane nazwisko: Tadeusz Zieliński, ps. „Zośka”, „Kajman”, „Kotwicki”, „Lech Pomarańczowy”, „Tadeusz”), jeden z trzech głównych bohaterów powieści wojenno-harcerskiej „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego jest postacią historyczną. W swoim życiu pełnił wiele funkcji, był instruktorem harcerskim, harcmistrzem, podporucznikiem AK, komendantem „Wawra” Obwodu Mokotów Górny w Okręgu Południe, dowódcą "Wojennej Pomarańczarni", hufcowym Roju "Centrum", elewem II turnusu Zastępczego Kursu Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty, dowódcą Grup Szturmowych Chorągwi Warszawskiej, zastępcą por. "Jerzego" - dowódcy jednego z Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu KG AK.

„Zośka” przyszedł na świat 24 stycznia w Warszawie. Jego ojciec Józef Zawadzki był znanym inżynierem chemikiem (później profesor i dziekan Wydziału Chemicznego, rektor Politechniki Warszawskiej, prorektor tajnej Politechniki Warszawskiej), a matka – Leona, z domu Siemieńska – nauczycielką.

Swoją edukację Tadeusz rozpoczął w Szkole Ziemi Mazowieckiej. Po jej ukończeniu w 1933 roku, rozpoczął naukę w Państwowym Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie. W międzyczasie zapisał się do 23. Warszawskiej Drużynie Harcerzy im. Bolesława Chrobrego (tzw. "Pomarańczarni"), dokładnie do zastępu „Buków”, gdzie poznał swoich największych przyjaciół: Jana Bytnara "Rudego" oraz Macieja Aleksego Dawidowskiego (ps. Alek).

Zdawszy maturę, we wrześniu 1939 wyruszył wraz z kolegami z batalionu marszowego Chorągwi Warszawskiej oraz ich dowódcą – Lechosławem Domańskim „Zeusem”, w kilkutygodniową wędrówkę na wschód. Powrócił do zniszczonej Warszawy na początku października. Oglądając zgliszcza swojego rodzinnego miasta postanowił, że od tej chwili będzie walczył w obronie Ojczyzny. Wraz z kolegami z 23 WDH utworzy tzw. "Wojenną Pomarańczarnię" (dowodził nią pod pseudonimem "Lech Pomarańczowy") oraz przystąpił do tajnej organizacji PLAN, wraz z którą organizował i przeprowadzał akcje sabotażowe. Od początku 1940 roku, czyli po wystąpieniu z kolegami z 23 WDH z szeregów upolityczniającej się organizacji pełnił obowiązki łącznika w komórce więziennej ZWZ. Dbał, by została zachowana jak najlepsza komunikacja między konspiracją wojskową a więzieniami warszawskimi: Pawiak w Alei Jana Christiana Szucha i Daniłowiczowska (Areszt Centralny przy ul. Daniłowiczowskiej). „Zośka” zajął się przenoszeniem grypsów.

Potem dołączył wraz z kierowaną przez siebie drużyną do "Szarych Szeregów" chorągwi Warszawskiej. Objąwszy komendę nad Hufcem "Mokotów Górny" w Okręgu Południe, zaplanował oraz przeprowadził wiele akcji Małego Sabotażu "Wawer", m.in. malowanie Symbolu Polski Walczącej, czyli „Kotwicy” (swój pseudonim „Kotwicki” zawdzięcza wymalowaniu w swojej dzielnicy największej ilości Kotwic).

Dzięki jego talentowi przywódczemu, doskonałej organizacji oraz odwadze, sukcesem zakończył się także wiele akcji dywersyjnych, na przykład odbicie więźniów pod Celestynowem w nocy z 20 na 21 maja 1943 czy wysadzenie mostu kolejowego pod Czarnocinem w nocy z 5/6 czerwca 1943.

Nawarstwienie obowiązków związanych z działalnością sabotażową, a potem dywersyjną i zbrojną utrudniało mu dokończenie nauki, podjętej w 1940 w Państwowej Szkole Budowy Maszyn. Podobnie stało się z jego studiami. W zdobyciu tytułu magistra chemii Wydziału Chemii Państwowej Wyższej Szkoły Technicznej (tajnej Politechniki Warszawskiej) przeszkodziła mu przedwczesna śmierć. „Zośka” zginął w nocy z 20 na 21 sierpnia 1943 w czasie akcji "Taśma", czyli akcji rozbicia strażnicy granicznej Grenzschutzpolizei w miejscowości Sieczychy koło Wyszkowa, pięć miesięcy po tragicznej śmierci swoich największych przyjaciół „Alka” oraz „Rudego”.

Podobnie jak w ich przypadku, także „Zośka” otrzymał wiele pośmiertnych odznaczeń. Jego pseudonimem nazwano batalion harcerski, utworzony 1 września 1943 roku i złożony z członków Grup Szturmowych Armii Krajowej Szarych Szeregów, uhonorowano go Krzyżem Walecznych (drugi raz, ponieważ pierwszy zdobył za akcję pod Arsenałem), Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (V klasy) oraz Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

Pytania i odpowiedzi

Kiedy zginął Zośka?

Zginął 21 sierpnia 1943 roku, czym kończy się czas akcji książki.