Czas i miejsce akcji „Kamieni na szaniec”
Opracowanie
Czas, jak trafnie zauważyła Krystyna Heska-Kwaśniewicz, jest w utworze Aleksandra Kamińskiego „Kamienie na szaniec” „elementem ukonkretniającym wydarzenia”. Akcja rozgrywa się w ciągu trzech lat i obejmuje okres od czerwca 1939 roku do 20 sierpnia 1943.
Płaszczyznę temporalną rozdziału I, zatytułowanego „Słoneczne dni” można zaklasyfikować jako przedakcyjną. To w nim mowa o wycieczce przyjaciół z harcerstwa w góry:
„W początkach czerwca 1939 roku cała grupa Buków spośród klasy maturzystów wyruszyła pod wodzą Zeusa na dziesięciodniową wycieczkę w Beskidy śląskie”.
II. rozdział - „W burzy i we mgle” – to zapis osiemnastu miesięcy z życia bohaterów, a dokładnie od września 1939 roku do marca 1941. Ważnymi datami, będącymi jednocześnie swoistymi punktami odniesienia oraz otwierającymi czas akcji właściwej, są w nim: - wrzesień 1939 - „Wrzesień 1939 roku był jednym z najstraszniejszych polskich miesięcy”, obejmuje wiadomości o wybuchu wojny i podróży harcerzy z Warszawy, - początek października 1939 - powrót do stolicy, - koniec października 1939 - przyłączenie się „Buków” do PLAN-u, - grudzień 1939 – działania dywersyjne skierowane głównie na restauracje i dancingi, - styczeń 1940 – masowe aresztowania aktywistów PLAN-u, - jesień 1940 – początek nauki bohaterów w Szkole Budowy Maszyn, - marzec 1941 – rozpoczęcie współpracy z Małym Sabotażem.
Z kolei rozdział „W służbie Małego Sabotażu” zamyka okres fabuły między wiosną 1941, a początkiem jesieni 1942 roku: - wiosna 1941 – działania skierowane przeciw fotografom ze stolicy, - 3 maja 1941 – rocznica uchwalenia Konstytucji 3 maja okazją do zawieszanie polskich flag, - 11 listopada 1941 – kolejna historyczna data pretekstem do pisania hasła: „Polska zwycięży!” wszędzie, gdzie tylko się da, - 11 lutego 1942 – oderwanie niemieckiej tablicy z pomnika twórcy teorii heliocentrycznej, Mikołaja Kopernika, - czerwiec 1942 – kolejna akcja sabotażowa, czyli ostemplowanie „Nowego Kuriera Warszawskiego”, - jesień 1942 - aresztowanie Jacka Tabęckiego, - wrzesień 1942 - zajęcia hufca Szarych Szeregów.
Czwarty rozdział, zatytułowany „Dywersja”, jest zapisem akcji sabotażystów od listopada 1942 do marca 1943 roku i zawiera takie daty, jak: - przełom 1942 i 1943 roku - wysadzanie torów kolejowych, -17 stycznia 1943 - zbiegnięcie Alka z ulicznej łapanki, - luty 1943 – przymusowa ucieczka z Brackiej.
Rozdział „Pod Arsenałem”
opisuje wydarzenia od 23 marca do 22 maja 1943 roku: - 23 marca - aresztowanie Rudego, - 26 marca – zrealizowanie akcji pod Arsenałem, - 30 marca - śmierć Alka i Rudego, - 30 kwietnia - rozstrzelania Schultza, - 22 maja 1943 - egzekucja Langego.
Akcja przedostatniego rozdziału, noszącego tytuł „Celestynów”, rozpoczyna się i kończy w maju 1943 roku i dotyczy powstanie w getcie warszawskim oraz akcji pod tytułowym Celestynowem (20 maja 1943).
Ostatni rozdział „Wielka gra” to zapis letnich akcji pod Czarnocinem oraz w Sieczychach oraz literackie świadectwo śmierci Zośki (20 sierpnia 1943).
Miejscem akcji „Kamieni na szaniec” Kamiński uczynił przede wszystkim Warszawę. Jak trafnie zauważa znawczyni jego twórczości i miłośniczka dzieła, Krystyna Heska-Kwaśniewicz: „Pisarz każde zdarzenie zawsze bardzo dokładnie lokalizuje i w czasie, i w przestrzeni. Można z tą książką wędrować po Warszawie, śladami jej bohaterów; bez trudu odnajdziemy ulice, domy i miejsca opisane przez Kamińskiego, bo jest to nie tylko opowieść o ludziach, ale i o mieście. Warszawa żyje w Kamieniach; żyją jej ulice, place i mury. To one są przecież najbliższymi świadkami tego, co robią Szare Szeregi. Związanie tak bliskie akcji z konkretnymi miejscami jest ważne w aspekcie literackim, gdyż ukonkretnia wszystkie wydarzenia fabularne. Znamy zawsze miejsce i czas wydarzeń opisywanych przez autora” [K. Heska-Kwaśniewicz. „Wstęp [w:] A. Kamiński, „Kamienie na szaniec”, Warszawa 1995].
Powieść może zatem służyć za przewodnik dla turysty chcącego na własne oczy ujrzeć w stolicy ulicę Bracką, Madalińskiego, Szucha, Oboźną, Pawiak, Arsenał, Nowy Świat, Mokotów czy przejść się na Żoliborz.
Prócz opisów miejsc Warszawy, dzięki zaangażowaniu bohaterów w akcje dywersyjne czy ich podróży jeszcze przed wybuchem II wojny światowej, czytelnik poznaje także takie miejsca, jak
• Beskidy Śląskie – tam jadą na dziesięciodniowe wakacje, opisy tego pięknego miejsca wypełniają rozdział I powieści:
„Cóż to była za cudowna wyprawa! Po wspaniałym, słonecznym dniu na Baraniej Górze ruszyli autobusem na Zaolzie do Trzyńca zwiedzać wielkie huty żelaza. Potem na tarasie Ośrodka Harcerskiego w Górkach Wielkich , opici świetnym mlekiem, opalali się leniwo w piekących, letnich promieniach słońca, w zapachu górskich łąk. A następnego dnia wśród lasu bukowego na Równicy, spoglądając w dolinę Wisły, rozpoczęli długą wymianę zdań”.
• Włodawa - miejscowość, w której harcerze zawrócili do Warszawy:
„We Włodawie dowiedzieli się o oddziałach sowieckich, które szybko posuwają się na zachód. Niemcy zaś byli już pod Włodawą. Po krótkich naradach Zeus zarządził powrót ku Warszawie. Wracano również bocznymi drogami, chwytając nieustannie wiadomości o klęskach i zapadaniu się w przepaść całej państwowej machiny polskiej. Bez przygód weszli za Włodawą w teren okupowany przez Niemców. Szli milczący, zgryzieni, zdenerwowani, źli. Pierwsze niemieckie mundury wstrząsnęły nerwami.”
• Celestynów – miejsce odbicia przewożonych do obozu więźniów:
„Celestynów jest to mała stacyjka na linii kolejowej z Lublina do Warszawy, otoczona świerkami, nieco z boku od szosy Lublin-Warszawa”
• okolice Kraśnika – tam bohaterowie wysadzają tory kolejowe:
„Zajechali na miejsce, w okolicę Kraśnika, grubo przed północą. Rozpoznanie przeprowadzone zawczasu stwierdziło, że najodpowiedniejszym miejscem na wywołanie katastrofy jest wielki łuk zakrętu toru, przebiegający lasem. Właściwa dla roboty pora wypadała na godzinę między północą a trzecią rano. Auto wjechało w bezdroże leśne i tam stanęło. W odpowiednich miejscach wystawiono ubezpieczenie. Wszyscy inni zabrali się do zakładania kilku min w pewnych od siebie odstępach. I dopiero teraz stwierdzono popełnienie niedorzecznego przeoczenia. Ziemia była zamarznięta, a nie wzięto ze sobą kilofów. Nie było jednak czasu do długich namysłów. Zabrano się więc raźnie do podkopywania torów za pomocą... pilników, noży kieszonkowych, nawet korby samochodowej. Mróz wzrastał, kopano więc energicznie. Rudy ubezpieczał robotę”
• Olesinek - wieś pod Górą Kalwarią, w której ukrywał się Alek u narzeczonej, Barbary Sapinskiej-Eytner, także biorącej udział w Małym Sabotażu, • Sieczychy – tam znajdował się posterunek żandarmerii, który zaatakowali bohaterowie.
Szybki test
Alek i Rudy umierają:
Poprawna odpowiedź: d) 30 marca
Oderwanie niemieckiej tablicy z pomnika Mikołaja Kopernika następuje:
Poprawna odpowiedź: b) 11 lutego 1942
Akcja Kamieni na szaniec toczy się;
Poprawna odpowiedź: c) trzy lata