Czas, miejsce i tło historyczne „Pieśni o Rolandzie”
Akcja poematu rozgrywa się w 778 roku w wąwozie Roncevaux w Hiszpanii. W rzeczywistości 17 sierpnia 778 roku wojska Karola Wielkiego zaatakowali górale baskijscy, a w poemacie są to Saraceni. Artykuł zbiera czas i miejsce, tło historyczne, prawdę i fikcję oraz obraz obyczajów epoki.
Czas i miejsce akcji
Akcja poematu dotyczy przebiegu historycznej wyprawy króla Franków – Karola Wielkiego - do Hiszpanii w 778 roku, zakończonej zwycięstwem nad Saracenami w VIII wieku (dokładnie 778 rok). Prawda historyczna nie odgrywa tu roli nadrzędnej, ponieważ jest podporządkowana prawdzie ideowej i aspektom wartości artystycznej.
Miejscem akcji jest w poemacie jest głównie wąwóz Ronsewal (czasem tłumaczone jako Roncevaux bądź Roncevalles), w którym toczy się bitwa między Frankami a Saracenami.
Tło historyczne
Historia, z którą mamy do czynienia w poemacie jest oparta na historycznym incydencie o stosunkowo niewielkim znaczeniu, a mianowicie bitwie w wąwozie Roncevaux (Roncevalles, Ronsewal). 17 sierpnia 778 roku wojska frankijskie Karola Wielkiego, na których czele stał hrabia Roland zostały zaatakowane przez górali baskijskich.
Historyk i biograf Einhrad opisał to zdarzenie w kronice z 830 roku, zatytułowanej Żywot Karola Wielkiego (Vita Caroli Magni). Z dzieła tego dowiadujemy się, że wojska frankijskie zostały całkowicie wymordowane, wśród nich był również prefekt Marchii Bretońskiej – „Hruodlandus”, czyli Roland.
U Wieława Soleckiego, autora wnikliwego opracowania Pieśni o Rolandzie, czytamy: „W roku 777 Sulejman ibn-Yagzan-ibn-al.-Arabi, gubernator Barcelony i Gerony, zbuntował się wraz z towarzyszami przeciwko emirowi Abd-el-Rahmanowi z Kordowy i w Padeborn oddał się w opiekę Karolowi Wielkiemu, wydał zakładników i obiecał poddać Saragossę oraz inne miasta północnej Hiszpanii”. Cesarz Franków, który był już zaangażowany w wojnę z Sasami, postanowił skorzystać z okazji do podboju ziem hiszpańskich. Chociaż swoją wyprawę motywował chęcią wyzwolenia Kościoła od „okrutnego jarzma Saracenów”, dużo bardziej zależało mu na realizacji celów politycznych.
Karol Wielki sformował dwie osobne armie, które miały na celu podbicie Hiszpanii. Jedną z nich dowodził sam cesarz. Władca Franków zaatakował Pampelunę, którą zdobył bez trudu. Druga armia frankijska, która podbiła Geronę, połączyła się pierwszym oddziałem, dowodzonym przez cesarza, pod Saragossą. Wspólne oblężenie miasta nie przynosiło efektów, ponieważ jeden z buntowników arabskich zdradził Karola Wielkiego i uprzedził władze miasta o planowanym ataku. Cesarz nie mógł długo oblegać Saragossy, ponieważ obawiał się ataku Sasów na Francję, dlatego zarządził odwrót. Przekonany, iż zdrajcą był ibn-al-Arabi, pojmał go jako swojego więźnia. Według trzynastowiecznego arabskiego historyka – Ibna al-Athira, synowie al-Arabiego wraz z kolaborującymi z nimi baskijskimi góralami zaatakowali tylną straż podczas przeprawy wojsk Karola Wielkiego przez wąwóz Roncevaux i uwolnili swojego ojca.
Prawda historyczna a fikcja literacka
Opowieść przekazywana z ust do ust, z pokolenia na pokolenie, zanim przerodziła się w spisaną Pieśń o Rolandzie przebyła długą drogę, dlatego też wiele z faktów uległo przekształceniu. I tak z wydarzenia o niewielkim znaczeniu historycznym powstała wielka legenda, która przetrwała do dziś w postaci poematu anonimowego autorstwa.
Karol Wielki w roku 778 liczył sobie prawdopodobnie 36 lat i nie był jeszcze wówczas cesarzem, a „tylko” królem Francji. Dopiero w roku 800 został koronowany na cesarza w Rzymie. Nieprawdą jest również, iż podbił całą Hiszpanię. Po klęsce poniesionej w wąwozie Roncevaux nie powrócił już nigdy więcej na Półwysep Iberyjski. Z historii wiadomo, że Karol nie zawrócił do Hiszpanii, aby pomścić poległych żołnierzy, lecz kontynuował swój marsz na północ w kierunku Saksonii, którą później podbił.
Roland w poemacie nazywany jest siostrzeńcem Karola Wielkiego oraz „prawą ręką jego ciała”, chociaż faktycznie tak nie było. Historyczna postać Rolanda znana jest jedynie z bardzo krótkiej wzmianki o poległych w wąwozie Roncevaux. Mężczyzna ten był prefektem Marchii Bretońskiej i w żaden sposób nie był spokrewniony z Karolem Wielkim. Oliwier, największy przyjaciel Rolanda, nigdy nie istniał. Próżno szukać ich grobowców w kościele św. Romana w Blaye.
Król Saragossy – Marsyl, tak naprawdę nigdy nie istniał. Jest to postać zupełnie fikcyjna, którą wprowadzono jako ucieleśnienie pogaństwa i przeciwieństwo Karola Wielkiego. To on, wraz z również fikcyjnym Ganelonem, jest odpowiedzialny za zorganizowanie zasadzki w wąwozie na wojska francuskie. Uznaje się, iż w postać Marsyla „powstała” pod koniec X wieku, kiedy to niebezpieczeństwo ze strony Saracenów dla chrześcijaństwa było bardzo realne. Wówczas to Francuzi prowadzili wojny religijne z hiszpańskimi Maurami i przypuszczalnie podczas jednej z nich przywódcą pogan był pierwowzór króla Marsyla. Baskijscy górale, którzy faktycznie zaatakowali tylną straż Karola Wielkiego z biegiem lat zostali zastąpieni Saracenami.
Z całą pewnością można zatem stwierdzić, iż „tylko zasadnicza oś Pieśni o Rolandzie oparta jest na faktach historycznych: wyprawa Karola Wielkiego do Hiszpanii, bezskuteczne oblężenie Saragossy, powrót przez Pireneje i rzeź straży tylnej. Reszta jest już tworem wyobraźni i zmyśleniem. Należy przy tym także pamiętać o średniowiecznym braku troski i o rzetelność historyczną. Stąd rozliczne w Pieśni o Rolandzie anachronizmy dotyczące języka, obyczaju, kostiumu. Stąd też zupełne pomieszanie wiedzy o Saracenach i ich terytoriach. Saragossa w Pieśni leży na górze, Marsyl to „król władający cały Hiszpanią”, Karol Wielki zdobył Kordowę itp.”. (W. Solecki)
Obraz obyczajów epoki
Pieśń o Rolandzie jest źródłem informacji nie tylko o średniowiecznych wzorach osobowych czy prowadzonych wojnach, lecz także o życiu społeczno-obyczajowym Francji XI wieku. Poemat odzwierciedla układ stosunków społeczeństwa feudalnego, arystokratycznego oraz rycerskiego. Przedstawieniu relacji między tymi warstwami służą między innymi liczne w dziele obrazy scen wojennych.
Dzięki nim poznajemy więzi między władcą a jego wasalami, między rycerzami czy reguły, według których funkcjonowało państwo oraz formułował się rycerski etos. Można tu wymienić chociażby opisy narad, sądów czy obyczaj przysyłania - wraz z posłańcem do innego kraju – daru: „Panie - rzekł Ganelon - to są rzeczy, które mi trzeba ścierpieć. Ale za wszystko złoto stworzone przez Boga ani za wszystkie bogactwa tego kraju nie omieszkam powiedzieć ci, jeśli będę miał swobodę, tego, co Karol, potężny król, przekazuje ci przeze mnie jako swemu śmiertelnemu wrogowi". Miał na sobie sobolowy płaszcz pokryty aleksandryjskim jedwabiem”.
Ważny dla scharakteryzowania epoki jest także obyczaj przysięgania nie święte relikwie: „Marsyl powiada: "Układ nic niewart, jeśli mi nie przyrzeczesz zdradzić Rolanda." Ganelon rzecze: "Niech się stanie, jak tego pragniesz!" Na relikwie swego miecza, Murgleja, zaprzysiągł zdradę i oto co uczynił”, jak również opisy strojów czy wyglądu zbroi. Na uwagę zasługuje przytoczenie fragmentu dotyczącego ubierania się Ganelona, co jest dowodem na istotność kwestii wyglądu w życiu średniowiecznego wojownika: „Stroi się w najpiękniejszy rynsztunek, jaki posiadał. Do stóp zapiął ostrogi złote, do boku przypasał swój miecz, zwany Murglejem. Siada na Taranta, swego rumaka, wuj jego, Ginmer, trzyma mu strzemię. (…)”.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy i gdzie dzieje się akcja?
W 778 roku, w wąwozie Roncevaux w Hiszpanii.
Szybki test
Historyczny Roland to:
Poprawna odpowiedź: a) prefekt Marchii Bretońskiej
Historycznym królem Franków, który walczył w 778 roku z Saracenami był:
Poprawna odpowiedź: d) Karol Wielki
Prawda historyczna w „Pieśni o Rolandzie”:
Poprawna odpowiedź: d) nie odgrywa roli nadrzędnej