Kompendium maturalne

„Faraon” Prusa: streszczenie i opracowanie

„Faraon” Bolesława Prusa to powieść historyczna z XI wieku przed naszą erą, napisana w latach 1894 i 1895 jako ostatnia z wielkich powieści pisarza, po „Lalce”, „Emancypantkach” i „Placówce”. Ukazywała się w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w latach 1895 do 1896. Ma trzy tomy i 67 rozdziałów z epilogiem (późniejsze wydania mają dwa tomy po 39 i 28 rozdziałów), a poprzedza ją wstęp o przyrodzie, ustroju i religii starożytnego Egiptu. Prus oparł ją na opracowaniach o historii Egiptu i na powieściach Georga Ebersa, ale pokazał w niej przede wszystkim problemy państwa i społeczeństwa swoich czasów. Utwór nazywany jest powieścią historiozoficzno-polityczną. Jego istotą jest walka młodego władcy z kapłanami o władzę i pytanie, co ocala państwo w czasie kryzysu.

Lektura w pigułce

  • Autor: Bolesław Prus, właściwie Aleksander Głowacki.
  • Tytuł: „Faraon”.
  • Epoka: pozytywizm.
  • Rodzaj i gatunek: epika, powieść historiozoficzno-polityczna, napisana w duchu realizmu i naturalizmu.
  • Czas akcji: XI wiek przed naszą erą, koniec dwudziestej dynastii. Akcja trwa około dwóch lat, a epilog obejmuje kilka tygodni.
  • Miejsce akcji: starożytny Egipt: Memfis, Pi-Bast, Teby, nomesy Dolnego Egiptu i Labirynt.
  • Budowa: trzy tomy (25, 24 i 18 rozdziałów) i epilog, w późniejszych wydaniach dwa tomy (39 i 28 rozdziałów). Rozdziały mają numery, ale nie mają tytułów.
  • Temat: walka młodego faraona z kapłanami o władzę, upadek państwa, losy ludu.

Opracowanie lektury

Streszczenie w pigułce

Manewry pod Pi-Bailos

Ramzes, najmłodszy syn faraona Ramzesa XII i królowej Nikotris, zostaje następcą tronu. Dowództwo nad korpusem Menfi ma dostać dopiero po zwycięstwie na manewrach pod Pi-Bailos. Do obozu jedzie sztab z ministrem wojny Herhorem, arcykapłanem Amona. Podczas manewrów Ramzes pokonuje wojska generała Nitagera i spotyka żydowską dziewczynę Sarę, córkę Gedeona. Jego krewny Tutmozis wykupuje ją od ojca. Wodzowie chwalą księcia przed faraonem, a mimo to korpusu nie dostaje.

Pożyczki i dom Sary

Ramzes pożycza pieniądze od fenickiego bankiera Dagona i w zamian oddaje mu w dzierżawę kilka folwarków. Sara mieszka w folwarku, który dostała od księcia. Gdy Nil spóźnia się z wylewem, tłum obwinia Żydówkę i napada na jej dom. Ratuje ją tajemniczy kapłan, a Ramzes doprowadza do umorzenia sprawy. Wśród ludu rośnie sława następcy. Królowa Nikotris radzi synowi, żeby odsunął Sarę, ale on na jakiś czas przenosi się do niej. W końcu faraon mianuje go dowódcą korpusu i namiestnikiem Dolnego Egiptu, a Sara spodziewa się dziecka.

Podróż po kraju i spisek kapłanów

Faraon wysyła syna w podróż po Dolnym Egipcie, żeby odkrył, dlaczego skarbiec co roku ubożeje. Ramzes odwiedza kolejne nomesy, a w świątyni Hator wysłuchuje wykładu kapłana Pentuera o niedoli ludu: ludzi jest coraz mniej, wojsko jest słabe, a cudzoziemcy pożyczają na wysoki procent. W tym samym czasie w podziemiach świątyni Seta kapłan chaldejski Beroes umawia się z Herhorem i Mefresem na traktat Egiptu z Asyrią. Ramzes marzy o wojnie, która napełniłaby skarbiec.

Fenicjanie, Kama i Sargon

Książę pożycza od Fenicjanina Hirama i od niego dowiaduje się o tajnym układzie. Uważa go za hańbę, bo na jego mocy Fenicja miałaby przejść pod władzę Asyrii. W świątyni Astoreth widzi człowieka podobnego do siebie jak bliźniak i poznaje fenicką kapłankę Kamę. Fenicjanie oddają mu ją za kochankę, żeby wpłynęła na jego decyzje, a asyryjski poseł Sargon chce ją wykupić. Ramzes dowiaduje się, że jego syn został wychowany na Żyda, więc wypędza Sarę i każe jej służyć Kamie. Faraon podpisuje wstępny traktat z Asyrią.

Wojna z Libijczykami i śmierć Sary

Libijczycy napadają na Egipt, a Ramzes zostaje naczelnym wodzem. Kama podsuwa Lykonowi, zakochanemu w niej Grekowi, pomysł zabicia syna Sary. Lykon zabija chłopca i porywa Kamę, a wszyscy podejrzewają o morderstwo Ramzesa. Sara bierze winę na siebie, a gdy poznaje prawdę, umiera. Ramzes tymczasem rozbija Libijczyków nad Jeziorami Sodowymi, ściga ich wodza i zdobywa miłość żołnierzy. W obozie Pentuer zostaje jego doradcą. Dopiero tam książę dowiaduje się, że syn i Sara nie żyją.

Ramzes XIII na tronie

Ramzes XII umiera, a książę wraca do Memfis jako Ramzes XIII. Zastaje pusty skarbiec i odmowę kapłanów, którzy nie chcą dać pożyczki. Hiram i kapłan Samentu podsuwają mu inne wyjście: skarbiec w Labiryncie, który wolno ruszyć tylko za zgodą zgromadzenia. W podróży po kraju faraon zwiedza Labirynt, a ludzie powtarzają plotkę, że oszalał, bo Lykon, więziony przez kapłanów, udaje władcę. Tutmozis żeni się z Hebron, ale ona zakochuje się w faraonie. Ramzes planuje przejęcie świątyń i skarbca.

Zaćmienie słońca i klęska

Zgromadzenie delegatów wszystkich stanów odrzuca prośbę faraona o sięgnięcie do skarbca. Ramzes każe wywołać bunt i uderzyć na świątynie. Kapłani wiedzą o wszystkim: Samentu popełnia samobójstwo w Labiryncie, a faraona skłaniają do przyspieszenia ataku o trzy dni. Dwudziestego Paofi, gdy tłum idzie na świątynie, następuje zaćmienie słońca, które kapłani przewidzieli, i przerażeni ludzie się cofają. Tutmozis ginie z ręki zdrajcy Eunany. Mefres wysyła Lykona ze sztyletem, a Ramzes dusi Greka, lecz sam umiera od zadanej mu rany.

Herhor faraonem i epilog

Po śmierci Ramzesa XIII rządzi namiestnik Herhor. Uspokaja bunty, wprowadza co siódmy dzień odpoczynku, spłaca długi skarbca i zawiera traktat z Asyrią bez oddawania Fenicji. Żeni się z królową Nikotris i zostaje wybrany pierwszym faraonem nowej dynastii. Ludzie szybko zapominają, że wszystkie te dzieła realizowały plan młodego faraona. Pentuer odchodzi do mędrca Menesa. W epilogu Menes wyjaśnia mu, że Ramzes XIII urodził się w złej epoce i musiał upaść, ale Egipt nie zginie, bo po okresach upadku wracają czasy rozkwitu.

Pigułka jako osobny artykuł · Streszczenie rozdział po rozdziale · Plan wydarzeń

Streszczenie szczegółowe: tom pierwszy i tom drugiKażdy rozdział po kolei, z objaśnieniami. 67 rozdziałów i epilog · ok. 229 min

Tom pierwszy

Wstęp

Na północno – wschodnich terenach Afryki leży Egipt, uważany za ojczyznę najstarszej cywilizacji na świecie. W czasach, kiedy w środkowej Europie ludzie, odziani w skóry, kryli się w jaskiniach, Egipt posiadał świetnie zorganizowane życie społeczne, rolnictwo, rzemiosło i literaturę. Wyróżniał się pracami inżynieryjnymi i imponującymi budowlami, które przetrwały do dziś.

Z lotu ptaka Egipt przypomina ogromnego węża, wijącego się przez pustynię do Morza Śródziemnego. Państwo mieści się w żyznym wąwozie między pustyniami Libijską i Arabską, którego dnem płynie najważniejsza rzeka – Nil. Dwadzieścia pięć mil od morza, Nil rozlewa się na równinie, mającej kształt trójkąta. W tym miejscu, zwanym Deltą Nilową, przed tysiącami lat mieściła się stolica państwa - Memfis.

Zależnie od pory roku Egipt, zalewany życiodajnymi wodami Nilu, zmienia kolory. W październiku, kiedy rzeka przybiera i zalewa prawie cały kraj, przybiera barwę błękitną. W lutym opadający Nil odsłania zieloną, bujną roślinność. W marcu Egipt przybiera złocisty kolor dojrzewających zbóż. W czerwcu rzeka wysycha, a Egipt robi się szary wskutek panującej suszy i unoszącego się pyłu.

Główną cechą klimatu kraju są upały i susza. Deszcz w okolicach Delty pada zaledwie dziesięć razy w roku, a w Górnym Egipcie opady występują raz na dziesięć lat. Dlatego też istotnym czynnikiem, utrzymującym życie, jest coroczny przypływ wód Nilu, uważanego za świętą rzekę. Od końca czerwca do końca września rzeka zalewa Egipt, a od końca października do końca maja woda stopniowo opada, odsłaniając połacie ziemi. Na zalanych gruntach osadza się żyzny muł, bogaty w minerały i szczątki organiczne, zastępujący najlepsze nawozy. Przez to, Egipcjanie mogą mieć nawet trzy zbiory w ciągu jednego roku.

Ponadto państwo to nie jest równiną, tylko krajem falistym. Są tereny, na których Nil wylewa trzy razy do roku, lecz są również takie, gdzie przypływ nie sięga. Panujący upał wysusza ziemię, którą trzeba nawadniać.

Starożytni Egipcjanie interesowali się astrologią. Obserwując niebo, zauważyli, że wody świętej rzeki zaczynają przybierać, gdy słońce znajduje się w pobliżu Syriusza, a opadają, kiedy słońce zbliża się do gwiazdozbioru Wagi. Walcząc z niesprzyjającym klimatem, wybudowali rozległą sieć kanałów, dzięki którym nawadniali pola przez cały rok. Natomiast ogromne tamy i sztuczne zbiorniki, chroniły kraj przed nadmiernymi przypływami Nilu. Z kolei sieć machin hydraulicznych umożliwiała uprawianie terenów położonych powyżej koryta rzeki.

Już to świadczyło o doskonałej organizacji państwa. Wielotysięczna armia robotników dbała o sprawne działanie urządzeń, oczyszczanie i wzmacnianie kanałów. Wszystkimi pracami kierowali kapłani, a na czele Egiptu stał faraon. W czasach starożytnych państwo tworzyło spójny organ, którego myślą byli kapłani, wolą – faraon, ciałem – lud, a wszystkie te części cementowało posłuszeństwo. Lud egipski dzielił się na dwie klasy: rolników i rzemieślników. Rolnicy najczęściej dzierżawili ziemię od faraona, kapłanów i arystokracji. Rzemieślnicy, wyrabiający odzież, naczynia i narzędzia, byli niezależni. Przy budowlach pracowali robotnicy, a najcięższą pracę wykonywali skazani przez sądy przestępcy i schwytani podczas wojen niewolnicy. Rodowici Egipcjanie mieli skórę barwy miedzianej, która była powodem dumy i odróżniała ich od cudzoziemców. Z biegiem lat zaczęła jednak napływać do Egiptu ludność innego pochodzenia, co znacznie osłabiło spójność państwa.

Faraon, uważany przez lud za wcielenie bogów, sprawował władzę, mając do dyspozycji wojsko, milicję i urzędników, z których wykształciła się rodowa arystokracja. Obok władcy Egiptu równie ważną rolę pełnili kapłani – zakon mędrców kierujących losami państwa. To właśnie kapłani byli nauczycielami, wróżbitami, zajmowali się sprawami zmarłych, leczyli ludzi. Byli prawdziwymi znawcami kraju i państw sąsiednich. Faraon, który żył z nimi w zgodzie, panował długo, a jego imię było przekazywane w chwale z pokolenia na pokolenie. Czasami zdarzało się, że faraon rządził krótko, a jego imię znikało z pamięci poddanych. Kiedy upadała dynastia, na tronie zasiadał kapłan.

Nadeszły jednak złe czasy dla Egiptu. Między faraonem a kapłanami zaczęła się walka o dominującą rolę w państwie. Lud egipski, którego liczebność zmniejszyły wojny, żył w coraz większym ucisku i wyzysku ze strony rządzących. Napływ cudzoziemców zniszczył rasową jedność. Kraj dostał się pod ich władzę i stopniowo upadła starożytna cywilizacja.

Poniższa historia dotyczy czasów XI wieku przed naszą erą, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po Ramzesie XIII na tronie zasiadł arcykapłan Amona, Herhor.

Rozdział pierwszy

W trzydziestym trzecim roku panowania Mer–Amen–Ramzesa XII Egipt świętował dwie uroczystości, które wypełniły dumą serca ludu. W miesiącu Mechir (grudzień), po trzech latach i dziewięciu miesiącach, wrócił do Tebów bożek Chonsu, który podróżował po kraju Buchten, gdzie uzdrowił córkę królewską i wypędził złego ducha z fortecy. W miesiącu Farmuti (luty) faraon wybrał na swojego następcę, erpatre, dwudziestodwuletniego syna, Chamsem-merer-amen-Ramzesa. Decyzja władcy ucieszyła mieszkańców Egiptu. Starsi synowie Ramzesa XII i królewny chetyjskiej, za sprawą czarów nawiedzeni zostali przez złego ducha. Najstarszy, dwudziestoośmioletni, od czasu uzyskania pełnoletności, nie mógł chodzić, drugi popełnił samobójstwo, a trzeci oszalał i spędzał całe dnie na drzewach, twierdząc, że jest małpą. Czwarty syn, Ramzes, urodzony przez królową Nikotris, córkę arcykapłana Amenhotepa, odznaczał się siłą, odwagą i mądrością. Od dzieciństwa otaczał się wojskowymi i mawiał, że gdyby został następcą tronu, podbiłby dziewięć narodów i wybudował świątynię większą niż Teby, a dla siebie wzniósłby piramidę przewyższającą grób Cheopsa.

Młody następca poprosił ojca o mianowanie go dowódcą korpusu Menfi. Ramzes XII odparł, że spełni wolę syna, jeżeli udowodni, że potrafi kierować wojskami na polu bitwy. Została zwołana rada, której przewodniczył arcykapłan Amona w Tebach i minister wojny, Herhor. Rada postanowiła, że w połowie miesiąca Misori (początek czerwca), książę zbierze dziesięć pułków i uda się na wschód do Chetem, na granicy ziemi Gosen i pustyni egipskiej. W tym samym czasie naczelny wódz armii, generał Nitager, wyruszy naprzeciw i spotkają się w okolicach miast Pi-Bailos. Jeżeli erpatre nie da się zaskoczyć Nitagerowi i ustawi swoje pułki w szyku bojowym, zwycięży i otrzyma dowództwo korpusu. Z obozem następcy wyruszy również Herhor, który złoży raport faraonowi o działaniach syna.

Szesnastego czerwca wojska młodego Ramzesa były prawie zebrane w wyznaczonym miejscu. Ruchami pułków kierował następca tronu. Zorganizował dwie linie zwiadowców, które śledziły armię Nitagera i zabezpieczały przed napadem. Zarządził także, aby żony i dzieci żołnierzy, przewieziono kanałem, co ułatwiło i przyspieszyło przejście jego armii. Zrezygnował z własnej świty i w towarzystwie dwóch adiutantów, jeździł konno, ubrany jak prosty żołnierz. Zapał i ostrożność młodego Ramzesa wzbudził podziw najstarszych generałów. Dzięki jego mądrym decyzjom pułki stanęły pod Pi-Bailos.

Kłopot sprawiał jedynie pułk grecki, stanowiący sztab księcia, towarzyszący mu wraz z kilkoma wojennymi machinami. Sztab, zebrany w Menfis, wyruszył najpóźniej, lecz miał najkrótszą drogę do przebycia. Razem z oficerami, ich niewolnikami i wozami z odzieżą, jedzeniem, w drogę wybrała się trupa śpiewaczek i tancerek z muzyką, co znacznie spowalniało marsz. Dla uspokojenia wystraszonych pustynią kobiet, szybciej zorganizowano nocleg i urządzono ucztę. Następca tronu, gdy dowiedział się, że dowództwo wyruszyło z opóźnieniem, rozkazał, żeby kobiety wróciły do miasta.

Przy sztabie znajdował się Herhor, który był jedynie obserwatorem. W jego lektyce podróżował Pentuer, kapłan i pisarz, który pochodził z ludu, lecz, dzięki wyjątkowym zdolnościom i doskonałej pamięci, zajmował ważne stanowisko w państwie. Co jakiś czas do lektyki ministra wojny podchodził niższy kapłan, żołnierz lub niewolnik, który informował pisarza o tym, co się działo na tyłach maszerującego pułku.

Piętnastego czerwca sztab następcy tronu znalazł się w odległości mili od pułków. Na czele jechał oddział konnych. Za nimi szli łucznicy i procarze. Dalej maszerowały dwa niewielkie oddziały piechoty, uzbrojone w topory i włócznie. Za przednią strażą znajdowała się lektyka ministra, a za nią greckie roty. Niespodziewanie nadjechał żołnierz, informując ministra, że zbliża się książę. Młody Ramzes był niezadowolony z powolnego marszu oddziału, ponieważ za dwie godziny miały nadciągnąć wojska Nitagera. Dowiedział się również, że nie wysłano żadnego patrolu do wąwozu. Herhor wyjaśnił erpatre, że nie dowodzi sztabem, a odpowiedzialny za to adiutant Tutmozis jeszcze śpi.

Nadszedł Tutmozis, powitał Ramzesa i zaproponował mu swoją lektykę. Poufale skrytykował księcia za wygląd i szepnął, że wiezie ze sobą Senurę. Erpatre uznał, że bitwa jest ważniejsza niż chwile rozkoszy z nałożnicą. W tym samym momencie zjawił się żołnierz, Eunana. Dostrzegł dwa skarabeusze na szosie i prosił o zatrzymanie pochodu, by złożyć hołd świętym żukom. Minister Herhor zdecydował, że wojsko nie może iść dalej szosą, by nie podeptać skarabeuszy, co byłoby złą wróżbą. Zdecydowano, że sztab przeprawi się przez pobliski wąwóz, co zdenerwowało Ramzesa. Rozkazał, aby Herhor przeprowadził oddział i w towarzystwie Tutmozisa poszedł w stronę pagórków.

Rozdział drugi

Adiutant Herhora objął dowództwo straży przedniej i sztab księcia zaczął przeprawiać się przez wąwóz. Służący niosący wachlarz ministra wojny zbliżył się do Pentuera i powiedział, że młody następca rozgniewał się na Herhora, o czym minister nigdy nie zapomni. Pisarz odparł, że księciu należała się nagana, ponieważ jest zbyt pewny siebie i impulsywny, a to może źle wpłynąć na jego przyszłość.

Po pół godziny straż przednia zatrzymała przejazd orszaku księcia. Drogę przecinał dość szeroki kanał i Herhor nakazał zasypanie przeszkody. Żołnierze zaczęli wykonywać rozkaz. Z głębi wąwozu nadszedł stary, zupełnie nagi chłop, niosący motykę. Widząc żołnierzy, skoczył ku nim i zaczął krzyczeć. Kanał należał do bogatego ekonoma. Jeden z żołnierzy odepchnął chłopa, który padł na kolana i błagał, aby nie zasypywali przesmyku, który kopał przez dziesięć lat nocami, żeby uzyskać wolność dla swojej rodziny i kawałek ziemi, na której miał być parobkiem. Płacząc, ruszył ku Herhorowi i ponowił prośbę. Minister obojętnie odepchnął chłopa i kazał żołnierzom kończyć pracę. Pentuer odwrócił głowę, nie mogąc patrzeć na to, jak żołnierze biją nieszczęśnika kijami. Oddział ruszył dalej, zostawiając zapłakanego starca.

Rozdział trzeci

Tymczasem, rozłoszczony Ramzes, wszedł na szczyt pagórka. Zaczął żalić się Tutmozisowi, że ma zostać władcą Egiptu, a musiał ulec woli Herhora. Mówił, że dawniej faraonowie rządzili państwem i dowodzili wojskami, a teraz jego rozmodlony ojciec poddawał się władzy kapłanów. Państwa sąsiednie przestają liczyć się z potęgą Egiptu. Izrael nie płaci haraczu w terminie, Fenicjanie wycofują okręty z floty władcy, a Chetowie, Babilon i Niniwa coraz bardziej się buntują. Rządy kapłanów sprawiły, że zmniejszyły się dochody faraona i armia jest mniejsza niż za czasów pradziada Ramzesa. Wojsko również ulega kapłanom i gdyby nie korpus grecki, faraon stałby się nędznym nomarchą.

Tutmozis był zaskoczony słowami i wiedzą księcia. Ramzes wyjaśnił, że pochodzi z rodu kapłanów, którzy uczyli go, zanim został wybrany następcą tronu. Groził, że kiedy zostanie faraonem, ukróci władzę kapłanów, a wcześniej sięgnie po ich skarbiec, który jest zasobniejszy od faraonowego. Tutmozis starał się uspokoić Ramzesa, mówiąc, że przeciwko niemu stanie cały naród. Książe odparł, że ma poparcie wojska i części urzędników.

Po drugiej stronie pagórka dostrzegli niewielki folwark. Niespodziewanie usłyszeli kobiecy głos, nawołujący kurę. Tutmozis dostrzegł piękną dziewczynę. Książę stanął jej na drodze i zapytał, kim jest. Dziewczyna była przerażona, lecz po chwili uspokoiła się i zwróciła do Ramzesa z pytaniem, skąd przyszedł i oświadczyła, że znalazł się na ziemi, na którą nie można wchodzić, bo należy do wielkiego pana.

Rozmowa z dziewczyną poprawiła nastrój księcia. Dowiedział się, że miała na imię Sara i była córką rządcy folwarku, Gedeona. Ramzes, słysząc, że Sara jest Żydówką, spochmurniał, lecz Tutmozis powiedział, że Żydówki są skromniejsze i trudniejsze, co nadaje ich miłości wdzięk. Sara odparła, że żadna Żydówka nie będzie niczyją kochanką. Wtedy Tutmozis zapytał, czy nie zostałaby kochanką nomarchy. Dziewczyna przyglądała się mężczyznom z uwagą i dostrzegła złoty łańcuch na szyi Ramzesa. Chciała dowiedzieć się, kim są, lecz książę spytał, czy jej się podoba. Sara odpowiedziała, że jest piękny, lecz obawia się go, bo nie wie, kim jest.

Rozległ się dźwięk trąbki, która wzywała Ramzesa. Następca spytał Sarę, czy gdyby był przyszłym faraonem, to zostałaby jego kochanką. Dziewczyna upadła na kolana, a erpatre dał jej złoty łańcuch i nakazał, aby oddała go ojcu, bo właśnie kupił ją od niego. Pocałował ją w usta i razem z Tutmozisem pobiegł w stronę wąwozu.

Rozdział czwarty

U wyjścia z wąwozu sztab następcy faraona zatrzymał się przed czterema szeregami innego wojska. Gdy zjawił się książę, usłyszał od ministra Herhora, że zostali odcięci od pułków wojskami Nitagera, które nieoczekiwanie wyszły z pustyni. Ramzes chwycił miecz i nakazał Grekom ruszać za sobą. Jego oddział zaatakował przeciwników i rozdzielił ich szeregi.

Do Ramzesa podszedł generał Nitager i oznajmił, że zwyciężył, ponieważ tylko wielki wódz potrafił w taki sposób wydostać się z opresji. Herhor był niezadowolony ze sposobu, w jaki wygrał młody erpatre. Nitager bronił Ramzesa, mówiąc, że chciał zaskoczyć sztab księcia dla żartu, lecz nie spodziewał się, że młodzieniec zachowa się tak dzielnie i popsuje mu plany.

Manewry zostały zakończone. Ramzes w towarzystwie ministra i wodzów pojechał do wojsk pod Pi-Bailos. Powitał pułki Nitagera, a swoim żołnierzom nakazał iść na wschód. Następnie zawrócił do Memfis. W pobliżu wejścia do wąwozu, książę wezwał Tutmozisa i kazał mu udać się do ojca Sary, aby oznajmić mu, że oddaje mu folwark pod stolicą. Tutmozis obiecał przyszłemu władcy, że za dwa dni będzie miał dziewczynę u siebie.

Po odejściu Tutmozisa, straż przednia dostrzegła wiszącego na drzewie człowieka. Ramzes, słysząc, że wisielcem jest chłop, któremu żołnierze zakopali kanał, zatrzymał konia i ze współczuciem wysłuchał historii nieszczęśnika. Przez długi czas jechał potem w milczeniu, czując, że uczyniono wielką krzywdę niewolnikowi.

Na postoju Herhor wezwał Eunanę. W obecności oficerów i żołnierzy oświadczył, że z chwilą zakończenia manewrów, władza wojskowa ponownie należy do niego. Początkowo chwalił czujność i pobożność Eunany, który dostrzegł z bardzo daleka święte skarabeusze i uratował w ten sposób obóz przed świętokradztwem. Podarował mu pierścień z wizerunkiem bogini Mut. Następnie skarcił żołnierza za to, że nie zauważył odejścia następcy tronu i nakazał obić go pięćdziesięcioma kijami. Oficerowie wymierzyli karę Eunanie, który bez słowa skargi i jęku przyjął razy.

Orszak ruszył. Adiutant niosący wachlarz i Pentuer rozmawiali o powieszonym chłopie. Pisarz powiedział, że niewolnikowi musiało być bardzo źle, skoro popełnił samobójstwo. Żalił się na dolę biedaków, których życie znał bardzo dobrze. Według słów adiutanta, nie lepiej powodziło się w Egipcie cudzoziemcom, z których nawet chłop mógł szydzić. Pentuer twierdził jednak, że chłopi są niewolnikami, którzy nie mogą decydować o swoim życiu, są bici, sprzedawani, mordowani, a biednemu samobójcy zniszczono dziesięcioletnią pracę. Odczuwał ból, ponieważ jego serce dostrzegało niesprawiedliwość wobec ubogich. Adiutant ostrzegł go, aby nie myślał o rzeczach niebezpiecznych.

Leżący na wozie Eunana śpiewał pieśń o niedoli żołnierzy, którzy już jako dzieci byli przenoszeni do koszar i bici za każde nieposłuszeństwo. Na wojnę szli, niosąc na plecach jedzenie i pijąc zgniłą wodę. W Egipcie karano ich za każde przewinienie kijami.

Rozdział piąty

Przed Memfis Ramzes zatrzymał konia i przemówił do swojej świty, dziękując im za zwycięstwo. Oznajmił również, że pragnie ich wynagrodzić za odwagę i wsparcie, przyznając wynagrodzenie. Herhor przeznaczył swoją część na rzecz wojska. Żołnierze wiwatowali na cześć księcia. Erpatre odjechał do miasta, a za nim ruszył w lektyce Herhor. Minister wojny spytał Pentuera, czy następca tronu dobrze zrobił, wypowiadając swoją wolę w obecności wojska. Zastanawiał się też, skąd młody książę weźmie tak ogromną kwotę pieniędzy, skoro nawet faraon nie ma za co zapłacić pułkom Nitagera. Prosił, aby pisarz zapamiętał wszystko, co widział i słyszał, a następnie powtórzył to w kolegium kapłańskim. Zanim jednak zgromadzenie zostanie zwołane, minister wojny postanowił nieco uspokoić młodego Ramzesa, licząc na pomoc starego władcy.

Tymczasem książę dojechał do pałacu faraona, który stał na wzgórzu za miastem. Nie został przyjęty przez ojca, który ubierał właśnie bogów do snu. Miał przyjść do faraona dopiero następnego dnia, po radzie wojennej. Erpatre zapytał strażnika o obie królowe. Okazało się, że pierwsza modliła się w pokoju zmarłego syna, a jego matka przyjmowała posła fenickiego, który przywiózł jej dary od kobiet z Tyru. W parku dostrzegł ludzi z pochodniami, którzy ściągali z drzewa jego szalonego brata. Spytał urzędnika, co mówiono o manewrach. Urzędnik odparł, że słyszano już w pałacu o odcięciu sztabu przez Nitagera i że krążyły pogłoski o karze, którą następca tronu wymierzył jakiemuś oficerowi, a przewodnika rozkazał powiesić. Jeden z adiutantów księcia rzekł, że to same kłamstwa.

Ramzes udał się do swojego pałacu. Około północy zjawił się u niego Tutmozis. Oznajmił, że Sara zjawi się pojutrze, choć jej ojciec z ciężkim sercem zgodził się, aby została kochanką Egipcjanina i, że dziewczyna kosztowała młodego księcia folwark, dwa talenty rocznie w gotówce, a jednorazowo dziesięć krów, byczka, łańcuch i bransoletę. Podczas rozmowy z ojcem, Żydówka chodziła między drzewami, a po jej skończeniu powiedziała, że gdyby ojciec nie oddał jej Ramzesowi, to rzuciłaby się ze skały. Następca opowiedział ulubieńcowi o powieszonym niewolniku. Nakazał, żeby odnaleziono jego dzieci, wykupiono je z niewoli i dano im kawałek ziemi w dzierżawę. Tutmozis prosił, by zrobiono to w wielkiej tajemnicy, żeby inni chłopi nie wieszali się w nadziei, że książę w podobny sposób wynagrodzi ich rodziny.

Niespodziewanie usłyszeli dochodzący z ogrodu głos, pozdrawiający następcę tronu. Erpatre zapytał, kto to i usłyszał, że przemawia do niego skrzywdzony lud egipski. Wysłana na poszukiwania służba nie znalazła nikogo. Ramzes zastanawiał się, czy był to duch powieszonego niewolnika, lecz Tutmozis uspokoił go, twierdząc, że raczej był to ktoś, kogo można nazwać przyjacielem księcia. W kilka minut później obaj zasnęli.

Rozdział szósty

Do pałacu faraona wiodła brama, na szczycie której był herb państwa: skrzydlata kula, zza której wychylały się dwa węże. Przez nią wchodziło się na dziedziniec, a dalej szło się do sali, gdzie tego dnia zebrali się wezwani przez władcę kapłani, minister wojny Herhor oraz wodzowie Nitager i Patrokles. Ramzes XII przed naradą złożył w swojej kaplicy ofiary bogom.

Po jakimś czasie, w asyście gwardzistów i kapłanów, pojawił się faraon. Zgromadzeni upadli na twarz, jedynie Patrokles jako barbarzyńca ukłonił się, a Nitager przyklęknął. Faraon zasiadł na hebanowym tronie. Pisarz poinformował go, że Nitager przywiózł haracz od podbitych narodów. Ramzes XII poprzez pisarza zapytał generała, co sądzi o wojskowych zdolnościach następcy tronu. Nitager zwrócił się bezpośrednio do władcy, przypominając mu, że dwadzieścia lat temu dał mu prawo stawania przed nim w sandałach, czego nie wypełniono podczas tej wizyty. Z faraonem zostali tylko Herhor i dwaj wodzowie. Władca ponowił pytanie. Nitagera odpowiedział, że młody książę będzie wielkim wodzem. W obliczu klęski nie stracił żołnierskiego rozsądku, lecz poprowadził swoją armię do ataku. Herhor potwierdził słowa generała, dodał jednak, że erpatre popełnił wiele błędów, zaniedbując sztab. Wówczas Patrokles zarzucił ministrowi wojny, że kazał wojsku zejść z głównego gościńca, po tym, jak na drodze dostrzeżono skarabeusze. Herhor odparł, że tylko szacunek wobec bogów może powstrzymać lud przeciwko faraonowi. Poradził władcy, aby nagrodził syna dziesięcioma talentami i złotym łańcuchem, lecz na razie nie zasłużył on na dowodzenie korpusem Menfi. Jego zdaniem książę jest zbyt młody i niedoświadczony, w niczym nie dorównuje takim wodzom jak Nitager czy Patrokles. Faraon oznajmił, że podejmie mądrą i sprawiedliwą decyzję, po czym odszedł do gabinetu.

Przyszedł następca tronu, a faraon powitał syna z radością, mówiąc, że właśnie chwalono jego roztropność. Oznajmił mu, że zostanie wynagrodzony dziesięcioma talentami, łańcuchem i dwoma pułkami greckimi, z którymi będzie mógł ćwiczyć. Za rok zostaną powtórzone manewry i jeżeli tym razem erpatre nie popełni błędu, dostanie korpus Menfi. Rozgniewany Ramzes odparł, że na decyzję ojca miał zapewne duży wpływ Herhor. Władca na prośbę księcia, oddalił świtę. Kiedy zostali sami, młodzieniec żalił się ojcu, że minister wojny jest jego wrogiem. Władca nakazał synowi spokój. Książę zarzucił kapłanom dumę i chęć władzy. Rozgniewany faraon odpowiedział, że to on rządzi armią i państwem. Przed jego oczami nie ukryje się nic, nawet to, że Ramzes opuścił swój sztab, by uwodzić żydowską dziewczynę.

Rozdział siódmy

W kilka dni później Ramzes został wezwany przez Nikotris, drugą żonę faraona. Książę wyznał jej, że potrzebuje piętnastu talentów. Matka była zaskoczona, mówiąc, że przecież kilka dni wcześniej wypłacono mu ze skarbca dziesięć talentów. Spytała, czy potrzebuje pieniędzy dla Sary. Ramzes wyjaśnił, że obiecał wojsku zapłatę za udział w manewrach. Nikotris odparła, że syn nie radził się jej i wybrał Żydówkę. Chciała dać mu niewolnicę fenicką z dziesięcioma talentami posagu. Książę poprosił, żeby matka nie uprzedzała się do jego wybranki, wyjaśniając, że wszystkie pogłoski na temat Żydów są oszczerstwami. Królowa powiedziała, że Żydzi, uciekając z Egiptu, wynieśli ogromne skarby i głoszą wiarę w jedynego boga. Ostrzegła syna przed wpływem Sary. Według Ramzesa były to jedynie plotki rozgłaszane przez kapłanów, którzy nie chcą dopuścić do faraona ludzi innej wiary. Słowa syna zaskoczyły kobietę. Zarzuciła mu, że stał się wrogiem kapłanów, choć był ich ukochanym uczniem. Nie powinien też nienawidzić Herhora, który stanowisko zawdzięcza jej ojcu. Ramzes oznajmił matce, że gdy obejmie tron kapłani będą jego sługami, a nie ministrami. Nikotris upomniała syna, mówiąc, że Egipt wiele zawdzięcza mądrości kapłanów, a dzięki ich modłom Ramzes XII panuje już trzydzieści trzy lata, unikając wojen, które mogłyby zgubić państwo. Książę uważał jednak, że jedna wojna wystarczyłaby, aby zasilić skarbiec kraju. Królowa nakazała mu zająć się greckimi pułkami i pozbyć się jak najszybciej Sary, a nie wnikać w sprawy państwa. Wyjaśniła, że gdyby następca miał z żydowską dziewczyną syna, to sprawy skomplikowałyby się. Poprosiła, żeby publicznie nie obrażał kapłanów. Wyjaśniła, że nie może liczyć na pieniądze ze skarbca państwa, lecz zawsze może poprosić o pomoc kapłanów. Jej rada oburzyła następcę, który stwierdził, że woli pożyczyć potrzebną kwotę od Fenicjan niż ukorzyć się przed znienawidzonymi kapłanami. Nikotris ostrzegła go, że Fenicjanie biorą duży zastaw i kto raz skorzysta z ich usług, nie będzie potrafił później z nich zrezygnować.

Ramzes zapytał matkę, jakie ma plany dotyczące jego przyszłości. Królowa odparła, że nadejdzie czas, kiedy będzie musiał ożenić się i że jego żoną powinna zostać córka kapłana. Książę ze śmiechem dopytywał, czy ma na myśli córkę Herhora. Nikotris wyjaśniała, że nie ma w tym nic złego, gdyż Herhor szybko zostanie arcykapłanem w Tebach. Potem dodała, że dawniej zdarzało się, że faraon umierał po kilku miesiącach panowania i wówczas upadały dynastie. Po wyjściu syna, upadła na kolana przed posągiem bogini Ozis i błagała ją o opiekę nad synem. Niespodziewanie usłyszała szept, który zapewnił ją, że głos sprawiedliwego zawsze zostanie wysłuchany. W pokoju nie było jednak poza królową nikogo.

Rozdział ósmy

Zmartwiony Ramzes wrócił do swojego pałacu i wezwał Tutmozisa. Poprosił adiutanta, by powiedział mu, skąd będzie mógł pożyczać pieniądze. Tutmozis udał się do fenickiego bankiera Dagona.

Przed zachodem słońca do księcia przyjechał Dagon, najznakomitszy bankier w Memfis. W pałacu Ramzesa odbywała się zabawa, w której następca tronu nie uczestniczył, niecierpliwie wypatrując Fenicjanina. Dagon powitał Ramzesa, opowiadając mu, jak wielka radość zapanowała w jego domu, kiedy usłyszał, że sam erpatre zamierza zaciągnąć u niego pożyczkę. Ostrzegł również młodego księcia przed Żydami, którzy według jego słów byli złodziejskim i nieczystym narodem. Ramzes chciał pożyczyć od bankiera piętnaście talentów. Dagon był zaskoczony sumą, lecz obiecał, że do jutra zdobędzie dla księcia żądaną kwotę. Pragnął dowiedzieć się, na jak długo następca będzie potrzebował pieniędzy. Ramzes odparł, że na rok. Fenicjanin udzielił pożyczki na trzy lata, a w ciągu roku za piętnaście talentów książę miał mu oddać pięć talentów procentu. Zaproponował również, że zajmie się wypłatami następcy tronu. Zamiast pokwitowania poprosił, aby erpatre oddał mu w dzierżawę na trzy lata folwarki w kilku nomensach. Propozycja ta nie spodobała się następcy i chciał najpierw dowiedzieć się, jakie zyski przynoszą rocznie jego folwarki. Dagon zaprotestował, mówiąc, że bardziej niż dozorca księcia potrzebny jest pisarz i świadkowie, którzy poręczą, że Ramzes oddaje mu w dzierżawę folwarki. Znudzony książę kazał odejść bankierowi i zjawić się następnego dnia z pieniędzmi.

Rozdział dziewiąty

Po lewej stronie Nilu mieścił się folwark następcy faraona, w którym zamieszkała Sara, córka Żyda Gedeona, ze swoją krewną Tafet. Od kiedy została kochanką księcia, kryła się z obawy i ze wstydu przed ludźmi oraz folwarczną służbą. Tafet dziwiła się lękom dziewczyny i zapewniała, że nikt nie skrzywdzi kobiety, należącej do syna faraona, który w dowód uwielbienia przysyłał jej wspaniałe prezenty. Po zachodzie słońca Sara śmielej wychodziła na taras i patrzyła na rzekę. Wypatrywała wówczas łodzi Ramzesa i nie potrafiła zrozumieć, co działo się w jej sercu, kiedy dostrzegała mężczyznę.

Pewnego dnia, dzień przed szabasem, odwiedził ją ojciec. Sara powitała go z płaczem. Gedeon żalił się, że wydaje mu się, że wszyscy wskazują go palcami, a Żydzi plują na jego widok, ponieważ oddał swoją córkę Egipcjaninowi. Wyjaśnił córce, że nie miał innego wyboru, a odkąd dziewczyna zamieszkała w folwarku następcy, został doceniony przez pracodawcę. Książę pytał czy nie zostałby jego rządcą. Sara opowiedziała, że trzy dni temu był u niej bankier Dragon z podarkami i prośbą, aby czasami wspominała księciu, że Fenicjanin jest jego najwierniejszym sługą. Ojciec cieszył się z darów dla córki i radził, żeby jak najszybciej zebrała wielki majątek, który umożliwi im ucieczkę z Egiptu. Był pewien, że za rok Ramzes straci zainteresowanie piękną dziewczyną i porzuci ją. Martwił się tym, że Sara cały czas siedziała w domu. Dziewczyna wyjaśniła, że boi się wychodzić, gdyż pewnego dnia zobaczyli ją ludzie i zaczęli mówić, że to przez nią opóźnia się przypływ Nilu. Innego wieczoru w ogrodzie dostrzegły ją dwie kobiety i zatrzymały, by się jej przyjrzeć z bliska. Starsza kobieta, wyglądająca jak kapłanka, powiedziała do drugiej, że Sara jest naprawdę ładna.

Zaszło słońce. Na brzegach Nilu zebrał się tłum ludzi niecierpliwie oczekujących na znak przypływu rzeki, który w tym roku opóźniał się. Ludzie byli zaniepokojeni, gdyż docierały do nich informacje, że w Górnym Egipcie Nil przybrał w oznaczonym terminie. Tafet przygotowała szabasową kolację. Gedeon rozpoczął modlitwę, lecz w tym samym czasie pojawili się muzykanci z pozdrowieniami od Tutmozisa i pieśnią wychwalającą urodę Sary.

Rozdział dziesiąty

Niespodziewanie do ogrodu Sary wtargnęli obcy ludzie. Ktoś przepędził muzykantów, zarzucając im, że wielbią Żydówkę, która czarami zatrzymała bieg rzeki. Inny zażądał, aby Sara wyszła do nich i usłyszała, jaką krzywdę wyrządza Egiptowi. Przerażona Tafet chciała uciekać, lecz Sara powstrzymała ją. Oznajmiła, że jest wybranką następcy tronu, przed którym ludzie padają na twarz. Wybiegła na taras i usłyszała jak ludzie przeklinają ją. Ktoś rzucił kamieniem, który zranił dziewczynę w głowę. Gedeon wniósł córkę do domu, a ludzie zaczęli wdzierać się do ogrodu. Służący Sary, Murzyn - niewolnik, stanął w drzwiach z toporem. Nagle gwar ucichł. Z głębi ogrodu wyszedł człowiek, odziany w skórę pantery. Spokojnie zapytał, dlaczego ludzie wtargnęli do posiadłości należącej do erpatre, a kiedy usłyszał wyjaśnienia tłumu, rzekł, że jedna kobieta nie potrafiłaby powstrzymać woli bogów. Wytłumaczył, że to wrogowie następcy chcą wywołać przeciwko niemu bunt, oskarżając Żydówkę o zatrzymanie przypływu. Nakazał rozejść się w pokoju i oznajmił, że nim dotrą do domów, nadejdzie długo oczekiwany wylew Nilu. Uspokojony tłum błogosławił kapłana. Ktoś dostrzegł światło na wieży w Memfis, które oznaczało, że Nil przybierał. Na brzegach rzeki zapanowała wielka radość.

W tym samym czasie witany okrzykami i śpiewami lu du do folwarku przypłynął Ramzes. Zjawił się w domu Sary w towarzystwie Tutmozisa. Gedeon odszedł, obawiając się spotkania z erpatre. Tutmozis radośnie powitał kochankę księcia. Dziewczyna wyszła na taras z obwiązaną głową, wsparta na niewolniku. Ramzes był zaskoczony tym widokiem i wpadł we wściekłość, kiedy dowiedział się, że ludzie zaatakowali jego wybrankę. Sara starała się go uspokoić. Tutmozis radził mu, żeby powstrzymał rozkaz pomszczenia dziewczyny, ponieważ może to zostać nieprzychylnie odebrane przez faraona. Z kolei wrogowie następcy cieszyliby się, że książę w nocy napada na swój lud. Ramzes zgodził się z radą adiutanta, lecz oznajmił, że jego gniew jest „jak dzban pełen wody”. Usiadł obok Sary i zdjął jej bandaż z głowy. Dostrzegł, że dziewczyna ma na czole jedynie siniaka, który jednak bardzo zmienił jej piękną twarz. Sara ze strachem zapytała go, czy już mu się nie podoba. Następca uspokoił ją, mówiąc, że siniak przecież zniknie.

Następnie wezwał do siebie Tutmozisa i Murzyna. Sara pochwaliła niewolnika, że stanął w jej obronie. Ramzes podarował mu wolność i oznajmił, że dostanie wynagrodzenie i może wrócić do swojej rodziny. Murzyn błagał go, by nie odpędzał go od siebie. Książe zgodził się, żeby został jego żołnierzem, ponieważ potrzebował ludzi odważnych i wiernych. Murzyn opowiedział o słowach kapłana w ogrodzie, co wywołało rozpacz następcy tronu. Ramzes żalił się, że niedługo we własnym łóżku będzie mógł znaleźć kapłana. Nikt nie potrafił wyjaśnić, kim był obrońca.

Wiadomość ta zaskoczyła księcia, który nie spodziewał się, że kapłan bronił Żydówki tylko dlatego, że jest jego kochanką. Postanowił zbadać całą sprawę i dowiedzieć się, kim są wrogowie Egiptu, o których mówił tajemniczy kapłan.

Rozdział jedenasty

Rozpoczął się miesiąc Paofi (druga połowa lipca). Wciąż przybierająca woda Nilu stała się z zielonkawej białą, a potem czerwoną. Całe wybrzeże było już zalane, a przypływ następował tak szybko, że kto wychodził rano do pracy piechotą, musiał wieczorem wracać czółnem. Na rzekę wypływało coraz więcej łódek. Lud cieszył się, że święta rzeka przybiera, bo to oznaczało, że będzie dużo chleba.

Przez cały miesiąc toczyło się śledztwo w sprawie napadu na folwark następcy tronu. Każdego ranka łódź z urzędnikami i policją przybijała do jakiegoś folwarku, przesłuchiwano ludzi, a wieczorem wieziono oskarżonych. Część więźniów nie wiedziała o niczym, pozostałym groziło kilka lat pracy w kamieniołomach. Przez ten czas nie dowiedziano się jednak, kto był przywódcą napadu, ani kim był ów tajemniczy kapłan, który powstrzymał buntowników.

Książę, widząc, że śledztwo nie daje oczekiwanych rezultatów, pewnego dnia popłynął do Memfis i udał się do więzienia, w którym skazańcy przetrzymywani byli w wykutych w wapiennej skale jaskiniach.

Gdy przekroczył bramę więzienia, ujrzał gromadę kobiet, które myły i karmiły przypominającego szkielet siedzącego w drewnianych dybach mężczyznę. Zapytał od ilu dni skazaniec cierpi. Usłyszał w odpowiedzi, że od dwóch miesięcy i pozostał mu jeszcze miesiąc kary za obrazę urzędnika, zbierającego podatki. Tuż obok dostrzegł inną gromadę ludzi, oczekujących na wydanie zwłok przestępcy, który miał być uduszony. Książę zatrzymał się i spytał nadzorcę, czy wie, że ma prawo ułaskawiania skazańców i czy prowadzony na śmierć przestępca nie mógłby skorzystać z tej łaski. Nadzorca bezradnie rozłożył ręce, mówiąc, że spis ludzi, których może ułaskawić następca zostanie sporządzony w ciągu miesiąca.

Ramzes nakazał przesłuchanie osób oskarżonych o napad na jego dom. Kazał wybrać najbardziej winnych, lecz nie mogli wiedzieć, że będzie przysłuchiwał się śledztwu. Urzędnik jako pierwszego przesłuchał chłopa Dutmoze. Aresztowany opowiedział, że w dniu napadu na folwark erpatre, stał z żoną na brzegu rzeki, wypatrując przypływu. Wtedy podszedł do nich jakiś żołnierz i kazał żonie iść z nim do ogrodu, by narwać winogron. Chłop zaglądał do ogrodu, lecz nie widział, kto rzucał kamieniami, ponieważ było ciemno. Nie rozpoznał też kapłana, który według niego musiał być bogiem Num, bo ludzie mówili później, że miał głowę barana.

Wprowadzono kolejnego oskarżonego, Anupa. Według jego słów ludzie, którzy ciskali kamieniami w Sarę, nie wyglądali na chłopów. Kapłan natomiast wydawał mu się duchem, który opiekuje się domem księcia i cudotwórcą, ponieważ w chwilę po jego słowach, Nil zaczął przybierać.

Ramzes kazał przerwać przesłuchiwanie i zapytał, czy ci ludzie, których wyjaśnień słuchał, należą do najbardziej winnych. Potem rozkazał, aby zostali uwolnieni, gdyż nie mogą być więzieni za to, że pragnęli przekonać się, czy rozpoczął się przypływ. Urzędnik wyjaśnił mu, że nie może puścić więźniów, ponieważ spisano już akta sprawy i faraon dostał raporty o jej przebiegu. Nie można więc było uniewinnić ludzi, skoro złożono doniesienia o przestępstwie i jedynie władca mógł zwolnić oskarżonych.

Książę opuścił więzienie, każąc nadzorcy, żeby na jego koszt lepiej karmiono oskarżonych o napad na folwark. Następnie udał się do pałacu władcy, by prosić ojca o umorzenie sprawy. Tego dnia nie został jednak przyjęty przez faraona, który musiał uczestniczyć w ceremoniach religijnych i naradzie z ministrami. Ramzes poszedł zatem do wielkiego pisarza, zajmującego po ministrze wojny najbardziej znaczącą pozycję we dworze. Przedstawił mu sprawę, z którą zamierzał iść do faraona i prosił o jej poparcie. Wielki pisarz oznajmił mu, że nie można uniewinnić ludzi, ponieważ to sąd musi zdecydować, czy są winni czy nie. Następca zrozumiał, że pisarz nie poprze jego prośby i zawiedziony wrócił do swojego pałacu. Czuł, że z jego winy dzieje się ludziom krzywda i nie wiedział, jak może im pomóc. Po raz kolejny odkrył, że musi ugiąć się przed interesem państwa.

Zapadła noc. Ramzes rozmyślał o tym, że przed kilkoma tygodniami zwyciężył potężne pułki Nitagera, a teraz sam musi ulec woli urzędników i pisarza. Po raz pierwszy w jego umyśle zaczęło zarysowywać się pojęcie państwa, którym miał rządzić w przyszłości i które było tak potężne.

Nagle spomiędzy drzew usłyszał głos, który oznajmiał, że zna jego troski i że sprawa o napad upadnie, jeżeli dozorca folwarku nie poprze skargi. Kiedy nie będzie pokrzywdzonego, nie będzie przestępstwa i ludzie zostaną uwolnieni. Książę chciał ujrzeć osobę, która przemawiała do niego w ciemnościach, lecz dostrzegł tylko ogoloną głowę i skórę z pantery. Domyślił się, że tajemniczy kapłan mógłby odpowiadać przed sądem za udzielenie mu rad, wpływających na wydanie wyroku.

Rozdział dwunasty

Była to ciężka noc dla Ramzesa. W marzeniach widział państwo jako labirynt, z którego pomagał mu się wydostać mądry kapłan. Niespodziewanie na drodze do wyjścia stawały dwie potęgi: interes państwowy i kapłanów, których zamierzał zniszczyć i uczynić swoimi sługami. Zadawał sobie pytanie, czy do tej pory był aż tak ślepy, żeby nie dostrzec swojego nierozsądku i marności wobec tego, czego miał się podjąć w przyszłości.

Kolejne dni rozproszyły jednak myśli księcia i zmieniły jego pojęcie o nieugiętości interesów państwowych. Po wizycie następcy w więzieniu, sędzia ponownie przejrzał raporty i uwolnił większość oskarżonych. Przyspieszył również sąd nad pozostałymi więźniami. Kiedy nie pojawił się dozorca folwarku Ramzesa, sprawa o napad upadła i wypuszczono resztę skazanych. Dozorca folwarku został wysłany przez księcia do nomesu Takens, a jakiś czas później zniknęła skrzynia z aktami sprawy.

Dowiedziawszy się o tym, następca poszedł do wielkiego pisarza i zadał mu pytanie, czy taki obrót sprawy nie naraził powagi władzy. Pisarz wyjaśnił mu, że skoro sam dążył do ułaskawienia ludzi, których wcześniej w jego imieniu oskarżono o napad i skoro im przebaczył, to państwo nie ma nic do dodania. Książę odparł, że państwo to faraon. Wielki pisarz dodał, że państwo to faraon i jego najwierniejsi słudzy.

Ramzes zrozumiał, że państwo nie jest potężnym gmachem, do którego każdy władca musi dołożyć przynajmniej jeden kamień chwały, lecz przypomina kupę piasku, którą każdy faraon przesypuje, jak mu się podoba. Postanowił w przyszłości zaprowadzić taki porządek, jaki jemu będzie odpowiadał. W tej samej chwili przypomniał sobie Murzyna, gotowego oddać życie za jego kochankę i nieznajomego kapłana, który tak mądrze mu doradził. Domyślił się, że ten sam człowiek uspokoił tłum, atakujący jego folwark.

Od tej pory w czółnie, prowadzonym przez jednego wioślarza, zaczął odwiedzać chaty w pobliżu folwarku, zamieszkanego przez Sarę. Przebrany w tunikę i perukę, był uważany za inżyniera śledzącego przypływ świętej rzeki.

Chłopi chętnie wyjaśniali mu zmiany gruntu pod wpływem wylewu Nilu i sugerowali, że rząd powinien wymyślić lepszy sposób nawadniania pól. Opowiadali mu także o napadzie na folwark następcy tronu i o tym, że nie znali ludzi, którzy podburzyli tłum. Nie potrafili wyjaśnić, kim był tajemniczy kapłan.

W miesiącu Hator (sierpień) wody Nilu stały się brunatne i sięgały już do połowy wysokości. Komunikacja lądowa całkiem zamarła, a po rzece krążyła niezliczona ilość łódek.

Pewnego dnia książę dostrzegł jakiś ruch na pobliskiej wysepce. Usłyszał krzyk kobiet. Od strony drugiej wyspy płynęły łodzie z zapasami zboża i kilkoma sztukami bydła. Z innej odpływało czółno z kilkorgiem płaczących dzieci, a jakaś kobieta wygrażała na brzegu pięściami. Zainteresowany tymi zdarzeniami następca tronu wypatrzył leżącego na ziemi człowieka, bitego kijem przez Murzyna. W oddali zauważył grupę ludzi, trzymających za nogi jakiegoś mężczyznę i zanurzających go po pas w wodzie. Tuż obok stał mężczyzna, ubrany w tunikę i perukę, a za nim krzyczała kobieta, powstrzymywana przez innych ludzi. Książę kazał przybić do brzegu i okrzykiem powstrzymał ludzi przed kolejnym zanurzeniem biedaka w wodę. Dowiedział się, że mężczyzna w tunice jest poborcą podatkowym bankiera Dragona i że zbiera podatki na terenach należących do Ramzesa, a obecnie dzierżawionych przez Fenicjanina. Książę zapytał, jakim prawem katują chłopa. W odpowiedzi usłyszał, że nie chce on płacić podatków, a skarbiec następcy jest w potrzebie.

Do nóg Ramzesa przypadła żona chłopa, żaląc się, że zapłacili wszystkie podatki, lecz pojawił się nowy poborca i zażądał kolejnej zapłaty. Jej rodzina już od miesiąca nie miała co jeść i żywiła się korzonkami lotosu. Poborca oświadczył, że daruje im podatek, jeżeli oddadzą Dagonowi dwóch synów. Chłop nie zgodził się. Następca tronu wpadł w złość i przegonił urzędnika bankiera, zaś kobietę uspokoił słowami, że nikt nie zabierze jej dzieci. Potem wsiadł do czółna i chciał ścigać odgrażającego się poborcę. Wioślarz uspokoił księcia. Ramzes zapytał go, czy chciałby iść do niego na służbę. W odpowiedzi usłyszał, że rybak jest wolnym człowiekiem i nie będzie nikomu służył.

Ramzes nie wiedział, że mijane wielokrotnie wysepki należą do niego. Domyślił się, że widziane wcześniej zajścia miały związek z podatkami, którymi Dagon obłożył chłopów w jego imieniu. Przypomniała mu się Sara, tak różna od rozpłakanych i rozwrzeszczanych kobiet i stwierdził, że są one bardzo niespokojne. Jego ojciec nie interesował się tym, że opuścił wojsko dla dziewczyny. Przypomniał sobie słowa kobiety, która z płaczem mówiła, że jej rodzina żywi się korzonkami lotosu i ziarnami. Doszedł do wniosku, że najwyraźniej bogacze potrzebują mięsa jak lwy, a chłopi wolą jeść trawę jak wół. W biciu kijem nie dostrzegł zła, gdyż sam wielokrotnie odczuwał uderzenia na plecach, kiedy uczył się w szkole kapłanów. Jednak świadomość, że jego dzierżawca, Dagon, nałożył kolejny podatek, którego chłopi nie byli w stanie płacić, wywołała niepokój w jego sercu. W tej chwili bardziej niż losem swoich poddanych przejmował się tym, że matka na pewno wiedziała o poczynaniach bankiera. Nie chciał, aby wypomniała mu, że ostrzegała go przed pożyczeniem talentów od Fenicjana. Młody Ramzes pomyślał, że gdyby kapłani dali mu pieniądze, to przepędziłby Dagona, a chłopi nie dostawaliby kijów.

Po raz pierwszy zauważył, że między chłopami i kapłaństwem istnieje sprzeczność interesów. Na utrzymanie świątyń i kapłanów ciężko pracuje lud egipski. Gdyby majątek kapłanów należał do faraona, to nie musiałby pożyczać talentów od Fenicjanina, a jego chłopi nie byliby uciskani przez nowego dzierżawcę. Winą obarczył kapłanów, którzy w jego oczach byli odpowiedzialni za słabość faraonów i wszelkie zło w Egipcie. Nie pomyślał nawet, że jego domysły mogą okazać się mylne.

Rozdział trzynasty

Wycieczki następcy tronu w poszukiwaniu kapłana miały nieoczekiwany obrót. Między chłopstwem zaczęły krążyć plotki o mężczyźnie, który wieczorami pływał od wsi do wsi i opowiadał, że książę uwolnił ludzi, odpowiedzialnych za napad na jego folwark. Nieznajomy mówił także o tym, jak erpatre pobił poborcę podatkowego i że młody Ramzes znajduje się pod opieką boga Amona.

Następca nie spotkał się z Dagonem, wiedział bowiem, że jeszcze nie raz będzie potrzebował pieniędzy bankiera. W kilka dni po zajściu z poborcą podatkowym, Fenicjanin zjawił się w pałacu księcia, przynosząc mu w darze złoty kielich. Młody Ramzes nie przyjął daru, mówiąc, że dostrzega w nim krew dzieci, zabieranych rodzicom, po czym zostawił Dagona samego.

W parę dni później bankier udał się z kielichem do domu Sary. Wyznał dziewczynie, że zakochał się w niej i gdyby nie należała do następcy tronu, to pojąłby ją za żonę, dając jej ojcu dziesięć talentów. Sara zapytała go o prawdziwy powód wizyty. Dagon skarżył się, że Ramzes, który oddał mu w dzierżawę swoje majątki, nie ma do niego zaufania, co powoduje jego nieustanną zgryzotę. Opowiedział również o zajściu z poborcą podatkowym. Błagał, by przyjęła kielich dla ojca i pomodliła się o łaskę Ramzesa. Dziewczyna odmówiła, tłumacząc, że książę zakazał jej przyjmować darów od kogokolwiek. Bankier zaproponował jej swoje usługi jednak Żydówka ponownie odrzuciła jego propozycję. Dagon odparł, że chciał się przekonać, czy Sara jest wierna następcy tronu, ponieważ ludzie zaczęli rozpowiadać, że tak nie jest.

Po chwili Dagon opuścił Sarę i im dalej odpływał od folwarku, tym większą czuł nienawiść. W końcu odwrócił się ku domowi Żydówki i zaczął ją przeklinać, wypowiadając zaklęcia, pod wpływem których woda wokół czółna zmętniała i zafalowała.

Od tamtej pory bankier nie pokazywał się w domu faraona. Pewnego dnia, kiedy książę przyszedł do swojej sypialni, zastał tam szesnastoletnią tancerkę fenicką, przysłaną przez Dagona, by przegnała gniew Ramzesa. Dziewczyna zaczęła tańczyć wokół następcy tronu, w końcu usiadła u jego stóp i zapytała, czy nadal jest zły. Ramzes chciał ją pocałować w usta, lecz zaprotestowała, tłumacząc, że jest kapłanką bogini Astoreth, której przysięgała zachować czystość. Książę zapytał jej, jak ma na imię. Odparła, że Pieszczota.

Następca tronu nie żałował, że dziewczyna odeszła, nie wyjawiając, gdzie mieszka. Porównał ją do Sary i stwierdził, że kochanka jest spokojniejsza i ładniejsza od tancerki. Od spotkania z kapłanką nie gniewał się już na Dagona. Sytuację załagodziło również to, że podczas wizyty w folwarku zjawili się chłopi, dziękując za opiekę i zapewniając, że bankier nie zmusza ich do płacenia nowych podatków. Tak działo się jedynie w Memfis, lecz w innych folwarkach dzierżawca odbierał straty, które ponosił.

Rozdział czternasty

W miesiącu Choiak (połowa września – połowa października) wody Nilu osiągnęły najwyższy punkt przypływu i zaczęły stopniowo opadać. W tym czasie Ramzes XII udał się wraz ze świtą do Teb, by podziękować bogom za przypływ. Faraon pożegnał syna, lecz zarządzanie sprawami państwowymi na czas nieobecności powierzył Herhorowi. Książę tak bardzo odczuł dowód ojcowskiej nieufności, że przez trzy dni nie wychodził ze swojego pałacu, nic nie jadł tylko płakał. Później przeniósł się do folwarku Sary, aby nie spotykać ministra wojny i rozgniewać matkę, którą obwiniał za swoje nieszczęścia.

Na drugi dzień po przeniesieniu się do domu kochanki, następcę tronu odwiedził Tutmozis. Ramzes zapytał adiutanta, czy został przysłany przez królową Nikotris i dodał, że matka i Herhor pragną pozbawić go Sary, a później władzy, lecz on nie ma zamiaru wyrzekać się czegokolwiek. Ulubieniec tłumaczył mu, że kapłani są nieprzychylnie nastawieni, ponieważ młody książę ma tylko jedną kochankę, w dodatku innej wiary. Książę oznajmił mu, że nigdy nie odda Sary, gdyż właśnie z jej powodu ojciec nie uczynił go namiestnikiem. Tutmozis starał się wyjaśnić, że prawdziwym powodem niełaski, jakiej doznaje następca tronu, są opowieści o księciu, które krążą wśród ludu i żołnierzy. Wojsko szczyciło się tym, że Ramzes zamierzał wyruszyć na wielką wojnę, po której zajdą wielkie zmiany w Egipcie, a chłopstwo śpiewało pieśni o młodym księciu i opowiadało, że następca tronu zniesie podatki. Adiutant opowiedział również o przepowiedni kapłana, który porównał faraona do słońca, a następcę tronu do księżyca, Kapłan wieszczył, że kiedy księżyc stanie przed słońcem, powstanie wielki zamęt na świecie. Ramzes był przerażony i uważał, że w tym wszystkim można dostrzec obłudę kapłanów, gdyż Herhor rządził państwem, każąc faraonowi spędzać czas na modlitwach. Tutmozis uznał, że słowa księcia są bluźnierstwem i opuścił folwark. W łódce myślał o sytuacji następcy tronu, jego upodobaniach do żołnierskiego, skromnego życia.

Po odejściu adiutanta, Ramzes odczuł trwogę. Zdawał sobie sprawę, że są kapłani, którzy poszczą przez wiele miesięcy, ale też są i tacy, którzy oszukują ludzi i nie wierzą w duchy. Rozumiał także, że ojciec, uważany przez pospólstwo za boga, jest takim samym człowiekiem, jak inni, a nawet bardziej schorowanym i ograniczanym przez kapłanów. Miał świadomość, że nie ma prawa oceniać pobożności faraona. W Egipcie bowiem wybaczano wiele, lecz nie zapominano zdrad tajemnic kapłańskich i zdrady faraona. On znalazł się w sytuacji, kiedy jako następca tronu został wyniesiony na piedestał przez tłum nędzarzy i buntowników, co można było uznać za zdradę żyjącego faraona i najważniejszych ustaw państwowych. Musiał uważać, by nie okrzyknięto go zdrajcą i buntownikiem.

Ramzes rozmyślając o swoim położeniu obserwował pracujących przy żurawiach ludzi. Robotnicy wykonywali pracę automatycznie i monotonnie. Książę z goryczą pomyślał, że właśnie tacy ludzie jak oni pragną uczynić go wykonawcą swoich mglistych pragnień. Rozgniewał się i poczuł upokorzenie, że przez ich plotki nie został namiestnikiem.

Sara dostrzegła smutek księcia i powiedziała, że odkąd mieszkają razem, nie widziała uśmiechu na jego twarzy. Ramzes odparł, że na jego troski nie poradzi kobieta. Spytał ją, czy jest w stanie sprawić, by ojciec zorganizował wyprawę na Wschód, a jego uczynić wodzem lub oddać mu obiecany korpus Menfi. Poprosił by dziewczyna rozweseliła go śpiewem i tańcem jak to czynią tancerki fenickie. Słysząc słowa księcia Sara, wpadła w rozpacz, prosząc, aby odesłał ją do ojca, skoro zadaje się z tancerkami. Ramzes wytłumaczył jej, że spotyka fenickie tancerki podczas uczt, lecz żadna nie znaczy dla niego tyle, ile Sara. Żydówka wyjaśniła, że nie może tańczyć, gdyż jej wiara tego zabrania, lecz może mu zaśpiewać. Na jej wezwanie pojawiła się dziewczyna z harfą, nowa służąca, jej krewna Ester. Książę chciał się dowiedzieć, kim jest nowy stróż. Sara odpowiedziała, że to także jej krewny, Samuel. Erpatre spochmurniał, słysząc, że w folwarku mieszkają sami Żydzi.

Sara zaczęła śpiewać pieśń o życiu człowieka, które jest pełne trosk i łez. Po wysłuchaniu jej, Ramzes stwierdził, że Żydzi są posępnym narodem, a w Egipcie wszystko jest inne. Egipscy bogowie nie pomagają płaczącym ludziom, a każdy może mieć wszystko, tylko musi o to sam zadbać. Gdyby robił tak, jak radzą żydowscy mędrcy i czekał na pomoc z nieba, to nigdy niczego by nie dostał.

Rozdział piętnasty

Następnego dnia Ramzes wezwał do folwarku greckich żołnierzy z Memfis. Odbył rozmowę z ich naczelnym wodzem, Patroklesem. Oznajmił mu, że dopóki ponownie nie zostanie mianowany namiestnikiem, nie będzie odbywał musztry ze swoimi pułkami. Mówił również o tym, że żołnierze w miejscach publicznych rozmawiali o jakiejś wojnie, co mogło być uznane za zdradę stanu i obraźliwe dla jego osoby. Patrokles wrócił do swoich podwładnych i zakazał im wymawiania imienia następcy tronu w szynkowniach.

Tego samego dnia wieczorem do folwarku przybyła łódź z rządcą dóbr Ramzesa. Książę wyjaśnił mu, że dowiedział się o plotkach krążących wśród chłopów o obniżeniu podatków i nakazał powiedzieć chłopom, że nie zmniejszy podatków. Rozkazał również karać grzywną i kijami tych, którzy złamią zakaz roznoszenia plotek.

Po odejściu rządcy, książę uznał, że zrobił co mógł. Nagle usłyszał od strony budynków cichy jęk i uderzenia kijem. Zobaczył jak dozorca parobków okładał kijem jednego ze swoich podwładnych, nakazując mu milczenie. Ramzes ze złością pomyślał, że Żyd, który z pokorą patrzy na niego, bije parobków i zaczął podejrzewać, że Sara, którą uważał za dobrą i spokojną, może być równie obłudna.

W duszy Sary zachodziły stopniowe zmiany. Od pierwszego spotkania z księciem była zauroczona jego urodą. To, że młodzieniec okazał się następcą tronu i wykupił ją od ojca, oszołomiło dziewczynę. Była bardzo przywiązana do Ramzesa, lecz nie kochała go. Nadal przerażało ją wspomnienie ataku obcych jej ludzi na folwark. Przestraszyła się, gdy książę chciał pomścić jej zniewagę. Zrozumiała wtedy, że jest gwałtownym i potężnym człowiekiem. Widząc zmianę na twarzy księcia, kiedy zauważył siniak na jej czole, odczuła niepokój. Zaczęła być zazdrosna o Ramzesa i coraz bardziej obawiała się, że ten może ją porzucić. Rozumiała, że dla niego jest wyłącznie służącą i niewolnicą. Wielokrotnie odczuwała, że dzieli ich ogromna przepaść i pragnęła, aby książę nie traktował jej jak pan i władca. Pamiętała dzień, w którym Ramzes zjawił się w folwarku z ulubionym psem. Zwierzę przez cały czas leżało u jego stóp, zajmując miejsce Sary, a gdy ona zapragnęła tam usiąść, pies zawarczał na nią. Znienawidziła zwierzę za to, że odbierało jej pieszczoty księcia. Kiedy ukochany kilka dni temu wspomniał o fenickich tancerkach, wybuchła gniewem. Jego słowa nie uspokoiły jej wcale. Jego obecność w folwarku stała się źródłem goryczy dla Żydówki. Mieszkali razem już kilka dni, spacerowali po ogrodzie, a książę czasami zabierał ją w łódce na Nil, lecz nie wyczuła, że stał się dla niej dostępniejszy i bliższy. Nie potrafiła odgadnąć, o czym marzy.

Rozdział szesnasty

Książę po wydaniu rozkazów Patroklesowi i rządcy majątku większą część dnia spędzał z dala od domu. Czasami pływał w czółnie po rzece, łowiąc ryby. Niekiedy strzelał do dzikiego ptactwa, czyniąc z polowania rodzaj wróżby. Mierząc do ptaka powtarzał za każdym razem: jeżeli trafię, będę faraonem. Wieczorem wracał zmęczony do folwarku, a Sara czekała na niego w progu z miską wody i dzbanem wina. Książę patrzył w jej oczy i zastanawiał się, czy ona także potrafiłaby bić egipskich chłopów tak, jak jej krewni. Przyznawał w myślach rację matce, która nie ufała Żydom. Miał jednak nadzieję, że Sara jest inna.

Pewnego dnia wrócił wcześniej i na dziedzińcu przed domem zobaczył gromadkę nagich, żydowskich dzieci, które na jego widok ukryły się w ogrodzie. Zapytał Sarę, czyje to dzieci i usłyszał, że to potomstwo jej krewnych. Dowiedział się także, że Sara przyjęła kolejnego Żyda na służbę. Postanowił jednak nie ingerować w jej decyzje. Sara wyczuwała niechęć księcia do Żydów i coraz częściej dostrzegała, że patrzy on z tęsknotą w stronę Memfis.

Pewnego wieczoru od strony miasta nadpłynęła królewska barka, która zaczęła krążyć w pobliżu folwarku. Ramzes zobaczył na niej matkę w towarzystwie Herhora i domyślił się, że chcą go wywabić z domu kochanki.

Nadszedł miesiąc Tobi (koniec października – początek listopada). Woda w Nilu opadała, odsłaniając użyźnione pola. Dla Egiptu zaczynała się najpiękniejsza pora roku – zima.

Ramzes już kilka razy widział na rzece statek, na którym płynęła jego matka i namiestnik ojca. Zauważał, że oboje starają się nie patrzeć w stronę folwarku Sary, zajmując się rozmową. Pewnego dnia, gdy od strony pałacu faraona, nadpłynęła królewska barka, Ramzes kazał przygotować czółno i powiedział kochance, że z nim popłynie. Dziewczyna była wystraszona. Na statku królewskim dostrzeżono, że książę płynie ku nim i wiosłuje sam. Nikotris zwróciła się do ministra, mówiąc, że następca tronu jest razem z Żydówką. Herhor odparł, że należy wybaczyć ten nietakt erpatre, który okazał rozsądek, uciszając pogłoski wśród żołnierzy i chłopstwa. Królowa wyraziła swoją nienawiść do kochanki syna, lecz namiestnik faraona uspokoił ją. Twierdził, że Sara nie ma wpływu na księcia i że młodzieniec wkrótce się nią znudzi. Dodał, że Żydówka spodziewa się dziecka, o czym jeszcze nie wie, bo jej krewna Tafet w obawie, że książę zniechęci się do dziewczyny, nie wezwała lekarza. Co do dziecka podjęto już odpowiednie decyzje. Jeśli będzie to córka, dostanie posag i wychowanie należne pannie wysokiego rodu. Jeżeli erpatre doczeka się syna, wówczas dziecko zostanie Żydem. Królowa nie chciała pogodzić się z myślą, że jej wnuk mógłby być Żydem. Herhor wyjaśnił jej, że lud izraelski pragnie króla, więc syn następcy tronu będzie idealnym kandydatem. Nikotris podziwiała bystry umysł ministra. Jej wstręt do kochanki Ramzesa zaczął słabnąć.

Tymczasem czółno księcia podpłynęło bliżej barki. Królowa rzekła, że Żydówka jest naprawdę ładna, na co Herhor uśmiechnął się i dodał, że Nikotris po raz drugi wypowiedziała te same słowa. Sara wyjęła harfę i zaczęła śpiewać. Nagle minister nakazał powrót do Memfis. Królowa zapytała go o powód. Herhor odparł, że dziewczyna popełniła bluźnierstwo, śpiewając modlitwę, którą mogą wypowiadać jedynie wtajemniczeni kapłani. Zapewnił jednak Nikotris, że nikt nie dowie się o tym, a on postara się zapomnieć o nieprzyjemnej sprawie, mając nadzieję, że bogowie wybaczą Sarze. Uznał, że należy jak najszybciej rozdzielić Ramzesa z kochanką, z którą nigdy nie powinien się wiązać.

Rozdział siedemnasty

Od tamtego wieczoru, kiedy Sara śpiewała w łódce, statek dworski nie pokazywał się już na Nilu. Ramzes był coraz bardziej znudzony mieszkaniem w folwarku, odizolowanym od życia dworskiego.

Nadszedł miesiąc Mechir (grudzień). Opadająca woda w rzece ożywiła krajobraz. Kwitły kwiaty. Książę odczuwał coraz większy lęk, nie rozumiejąc, dlaczego od wyjazdu ojca nikt z pałacu faraona go nie odwiedzał. Nawet Tutmozis po ostatniej rozmowie nie pokazał się więcej. Ramzes obawiał się, że ojciec zamierza odsunąć go od tronu. Sara zaczęła chorować, co również martwiło księcia. Dziewczyna schudła i narzekała na poranne mdłości. Następcę drażniło gadulstwo Tafet, która jęczała, że ktoś rzucił urok na jego kochankę. Kilka razy zauważył, że Tafet wieczorami wysyłała do Memfis kosze z jedzeniem, bielizną i naczyniami, a potem narzekała, że w domu ciągle czegoś brakuje. Był pewien, że Żydówka go okrada.

Jedyną rozrywką Ramzesa było obserwowanie chłopa, który w ogrodzie zbierał daktyle. Zbieraczowi przypatrywały się także żydowskie dzieci, które coraz śmielej wychodziły zza krzaków. Pewnego dnia zaczęły zbierać owoce. Najodważniejsza dziewczynka podała najdorodniejszego daktyla Ramzesowi. Później wszystkie dzieci częstowały księcia, dając mu coraz gorsze daktyle. Następca tronu spochmurniał i pomyślał, że Żydzi wszędzie wchodzą i okazują mu dobroć na zachętę, by potem podziękować czymś zgniłym.

Choroba Sary, jej łzy i obecność Żydów do reszty obrzydziły następcy tronu pobyt w folwarku. Przestał łowić ryby i polować. Zasępiony i zamyślony krążył po ogrodzie lub z tarasu przypatrywał się pałacowi faraona. Zaczął rozmyślać o wyjeździe do majątku, położonego w Dolnym Egipcie.

W takim ponurym nastoju zastał go Tutmozis, który pewnego dnia zjawił się w folwarku, przywożąc wieści od faraona, wracającego z Teb i pragnącego, by erpatre wyjechał go powitać. Prośba ojca wzruszyła i ucieszyła młodego Ramzesa. Kiedy ochłonął, zapytał adiutanta dlaczego tak długo go nie odwiedzał. Tutmozis zapewnił go, że królowa wielokrotnie wypatrywała syna, a Patrokles z rozpaczy pił. Ramzes odetchnął z ulgą, rozumiejąc, że nie popadł w niełaskę i przygotował się do podróży. Przed wyjazdem udał się do Sary, żeby pożegnać kochankę. Dziewczyna była zrozpaczona i sądziła, że już do niej nie wróci. Książę zapewnił ją, że wróci, a ona dodała, że to był najszczęśliwszy miesiąc jej życia, lecz nie przyniósł jej szczęścia. Podarowała mu klatkę z gołębiami, prosząc, żeby wypuszczał jednego ptaka, kiedy przypomni sobie o niej.

Kiedy znalazł się na statku, odetchnął z ulgą i oznajmił Tutmozisowi, że znudziło go już towarzystwo kobiet i Żydów. Statki następcy tronu wyruszyły na spotkanie łodzi faraona. Lud egipski, zebrany na brzegach, rzucał na wodę kwiaty, radując się z powrotu władcy. Ramzes wszedł na statek faraona, upadł ojcu do stóp, a ten objął go i przytulił. W chwilę później podniesiono ściany namiotu i ludzie ujrzeli pojednanie ojca z synem. Zaczęto głośno wiwatować na cześć faraona i jego następcy.

Stary faraon wyglądał mizernie. Pochwalił syna, że zrzekł się pułków greckich i uczynił go wodzem korpusu Menfi. Mianował również księcia namiestnikiem Dolnego Nilu. Ramzes rozpłakał się. Faraon powiedział, że jest już zmęczony, schorowany i z każdym dniem czuje się gorzej, dlatego syn będzie z nim dzielił władzę, przygotowując się do objęcia tronu.

Łódź królewska przybiła pod pałac królewski. Do następcy zbliżył się Herhor i pogratulował mu objęcia stanowiska namiestnika. Ramzes zapytał, czy to on wpłynął na decyzję ojca. Minister potwierdził jego słowa. Wówczas książę zapewnił go, że jest wdzięczny za okazane zaufanie. Kapłan zasugerował mu, że powinien ostrzec Sarę, by nie śpiewała pieśni religijnych, ponieważ, gdyby ktoś je usłyszał, groziłoby jej niebezpieczeństwo. Erpatre oświadczył, że Sara ofiaruje świątyni Izydy trzydzieści krów. Herhorowi podarował tarczę należącą do dziada i oświadczył, że kiedyś dorówna mu stanowiskiem. Arcykapłan z zadowoleniem zastanawiał się nad słowami księcia, sądząc, że zamierza on pojąć za żonę jego córkę, co od dawna było marzeniem ministra i królowej Nikotris. Ramzes jednak nie myślał o ślubie z córką Herhora, lecz o daniu mu nowych urzędów.

Rozdział osiemnasty

Życie młodego księcia zmieniło się od dnia, w którym ojciec mianował go namiestnikiem Dolnego Egiptu. Każdego dnia przyjmował interesantów, należących do różnych klas, co było dla niego uciążliwe. Najpierw zjawiali się arcykapłani świątyń, ministrowie, posłowie. Później naczelnicy sąsiednich nomensów, sędziowie, oficerowie, pisarze i posiadacze ziemscy. Po nich przed obliczem następcy tronu stawali reprezentanci niższych klas z darami. Na końcu przychodzili ubodzy. Po dziesięciu dniach książę był wyczerpany, rozdrażniony i chwilami nie rozumiał, co inni do niego mówią.

Wtedy z pomocą przyszedł Herhor. Odesłał możnych, a zebrany lud kazał rozpędzić kijami. Książę poczuł pogardę do ludzi, którzy zawsze czegoś od niego wymagali i popadł w apatię. Dwa dni przeleżał w łóżku, zastanawiając się, jakim sposobem minister daje sobie radę ze wszystkim. Wezwał do siebie kapłana i opowiedział o swoich troskach. Herhor wyjaśnił, że książę chciał zrobić wszystko sam, a to przekraczało siły jednego człowieka. On jest w stanie wysłuchać dziennie dziesięciu interesantów, dlatego też ma do dyspozycji pisarzy, ministrów i nadzorców, którzy zdają mu raporty o tym, co dzieje się w państwie. Porównał porządek panujący w Egipcie do piramidy, której podstawę stanowią głazy symbolizujące lud, a na szczycie znajduje się jedna bryła oznaczająca osobę faraona. Taka organizacja państwa dawała przewagę nad innymi krajami. Książę zaproponował, żeby napaść na sąsiednie państwa, wykorzystując panujący tam nieład. Minister wojny oświadczył mu, że Egipt nie wyleczył się jeszcze z poprzednich zwycięstw.

Na parę dni przed wyjazdem do Dolnego Egiptu, następca tronu został wezwany przez ojca. Faraon wyjawił synowi, że skarbiec królewski każdego roku ubożeje, a wydatki zwiększają się. Kilkaset kobiet, które posiadał faraon, pochłaniało sporo pieniędzy, a tymczasem dochody w czasie jego panowania zmniejszyły się o połowę, szczególnie w Dolnym Egipcie. Kiedy władca starał się dowiedzieć, czemu tak się dzieje, wyjaśniano, że zmniejszyła się liczebność mieszkańców, a pustynia pochłonęła pola uprawne. Prosił więc erpatre, aby wyjaśnił sytuację i powołał komisję śledczą, której nie powinien ufać. Ramzes XII był również zaniepokojony sytuacją w Asyrii. Nakazał synowi zbadanie sprawy i obmyślenie środków zaradczych. Zasugerował, żeby nie opierał się wyłącznie na opinii rodowitych Egipcjan, lecz także wysłuchał Fenicjan, Żydów i Chetów. Ostrzegł jednocześnie, żeby nie ufał Grekom, którzy nie potrafią mówić prawdy. Fenicjanie według niego byli ludźmi mądrymi, ale zanadto skupiali się na handlu i zarobku. Żydów określił jako fanatyków i wrogów Egiptu.

Po pożegnaniu z ojcem, Ramzes udał się do królowej. Nikotris zauważyła, że ukochany syn stał się mężczyzną i bardzo się zmienił. Zapytała go, czy zamierza zabrać ze sobą Sarę i radziła, żeby zostawił ją na miejscu, ponieważ podróż może zaszkodzić jej i dziecku. Ramzes był zaskoczony wiadomością, że kochanka spodziewa się jego dziecka. Nie zamierzał jednak wprowadzać jej na swój dwór.

Młody książę zamierzał jechać do Sary. Gniewał się na kochankę, że zataiła przed nim wiadomość o ciąży i jednocześnie odczuwał dumę, że zostanie ojcem. W pałacu zastał nomarchów z Dolnego Egiptu, którzy zdali mu raport o nomesach. Po ich wyjściu był tak zmęczony, że wezwał służącego i kazał wypuścić gołębia, którego podarowała mu Żydówka. W odpowiedzi usłyszał, że kucharz z ptaków przyrządził potrawy dla księcia. Rozgniewany książę wysłał do kochanki Tutmozisa z darami i prośbą, aby odsunęła od siebie część Żydów, a na ich miejsce przyjęła Egipcjan. Nie chciał, aby jego syn wychowywał się z żydowskimi dziećmi.

Rozdział dziewiętnasty

W północno – wschodniej części Memfisu mieściła się dzielnica cudzoziemska, gdzie mieszkali Fenicjanie, Asyryjczycy, Żydzi oraz Grecy. Stał tam zajazd „Pod Okrętem”, należący do Fenicjanina Asarhadona, w którym musieli zatrzymywać się przyjezdni spoza granic Egiptu. Właściciel gospody przechadzał się między zastawionymi stołami, doglądając wszystkiego i pilnując pracy pisarzy oraz służby. Szczególną uwagę zwrócił na dziwnego przybysza, który drzemał we frontowej galerii. Niepokoił go ów tajemniczy Phut, który nie jadał mięsa, nie pił wina, a z wyglądu przypominał kapłana.

W pewnym momencie do Asarhadona podszedł służący Murzyn, a w chwilę później pojawił się dziesiętnik policyjny. Właściciel zajazdu zbliżył się do Phuta i oznajmił mu, że skradziono jego rzeczy. Podróżny ze spokojem odparł, że jego dobytek ma się odnaleźć jak najszybciej, bo w innym przypadku złoży skargę na Fenicjanina.

Na ulicy pojawiły się cztery tancerki, które tańcząc weszły do gospody. Jedna z nich zbliżyła się do Phuta, który wyciągnął złoty pierścień, oddając go na świątynię bogini Istar. Kapłanka wypowiedziała słowa: „Anael, Sachiel”, a Phut odpowiedział jej „Amabiel, Abalidot”. Kobieta usiadła przy nim. Głośno zaczęła wróżyć, lecz szeptem ostrzegła, że od kilku dni jest śledzony przez Fenicjan i kazała mu przyjść do domu pod „Zieloną Gwiazdą”, po czym podeszła do innych stołów.

Phut przywołał do siebie gospodarza i kazał wieczorem dać sobie przewodnika, który zaprowadzi go do domu kapłanki. Fenicjanin wyjaśnił gościowi, że wizyta u kapłanki będzie drogo kosztowała i w zamian za pięćset drahm zaproponował mu towarzystwo swojej córki. Podróżny nie zgodził się i przypomniał, że mają znaleźć się jego skradzione rzeczy. Rozwścieczony Asarhadona porozmawiał z kupcem fenickim Kuszą, który przysłał Phuta do zajazdu. Żalił mu się, że gość ma wysokie wymagania, lecz za usługi płaci niewiele i wydaje mu się niebezpieczny. Kusza nakazał mu śledzić przybysza.

Rozdział dwudziesty

Około dziewiątej wieczorem Phut opuścił zajazd i z przewodnikiem udał się do domu kapłanki. Na ulicy czekał na niego wysłany przez Asarhadona zaufany człowiek, który miał uważać na każdy krok tajemniczego gościa. Odźwierny, słysząc hasło, wpuścił przybysza. W pałacyku powitała go kapłanka w towarzystwie mężczyzny tak bardzo podobnego do Phuta, że on sam był zaskoczony. Sobowtór udał się na piętro z kobietą, natomiast Harrańczyk, po kąpieli w łaźni, został zaprowadzony w stronę świątyni. Nie zauważył jednak, że ktoś zaczął go śledzić.

Po jakimś czasie Phut odnalazł niską furtkę, przez którą wszedł do niszy i doszedł do studni, do której zsunął się po linie. W głębi ujrzał korytarz i drzwi. Usłyszał głos, pytający go, czy jest tym, kogo oczekiwano. Drzwi otworzyły się i mężczyzna znalazł się oświetlonej lampką piwnicy. Obok stał w białej szacie egipski kapłan. Powitał Phuta, nazywając go Bereosem, wielkim prorokiem Chaldei i zapytał, która gwiazda jest najdziwniejsza. Beroes odparł, że najdziwniejsza jest planeta Saturn, obchodząca niebo przez trzydzieści lat. Usłyszawszy odpowiedź kapłan upadł na twarz przed prorokiem, podał mu purpurową szarfę i muślinowy welon, po czym wyszedł.

Chaldejczyk został sam. W pieczarze zapanował dziwny niepokój. W różnych miejscach piwnicy ukazały się płomyki, a zasłona poruszyła się. Kapłan zaczął się modlić. Rozległy się głosy i ukazały dziwne zjawy. Niespodziewanie przed ołtarzem pojawiło się widmo. Beroes powiedział, że pragnie zostać przyjętym przez kapłanów tej świątyni, gdyż przynosi wieści od braci z Babilonu. Widmo zniknęło, a Chaldejczyk zawisł w powietrzu z rękoma wzniesionymi w górze. Po kilkunastu minutach do piwnicy weszli trzej egipscy kapłani. Beroes odzyskał świadomość i spojrzał na przybyłych, odgadując ich imiona. Kapłanami byli Mefres, Herhor i Pentuer.

Beroes oznajmił Mefresowi, że stan kapłański w Egipcie jest zagrożony, a mądrość zaniedbana. Wielu kapłanów zeszło na drogę kłamstwa i prostymi sztuczkami oszukuje naiwnych ludzi. Kolegium babilońskie, aby ratować kapłaństwo egipskie zdecydowało, że Beroes pozostanie przez kilka lat w Egipcie. Następnie Chaldejczyk odezwał się do Herhora. Oświadczył mu, że dla Egiptu nadchodzą ciężkie lata, ponieważ zaniedbano święte tajemnice kapłańskie. Ostrzegł przed wojną z Asyrią, która pokona Egipcjan.

Słowa Beroesa przeraziły kapłanów. Mefres prosił go, by wskazał im, jak mogą uniknąć zagłady kraju. Chaldejczyk rzekł, że muszą przez dziesięć lat utrzymać pokój z Asyrią i zawrzeć przymierze, na mocy którego Asyria odda Egiptowi część Izraela i część kraju Edom. Radził także, by Egipt na razie zrezygnował na rzecz Asyrii z Fenicji. Zapewnił, że najbogatsi Fenicjanie przeniosą się z dobytkiem do Egiptu. Herhor zapytał, co stanie się z flotą Egiptu, jeśli Asyria osiedli się w Fenicji i zabierze statki. Beroes wyjaśnił, że w takiej sytuacji Egipcjanie zaczną budować własne statki i wkrótce będą mogli rozwinąć handel na zachodzie. Potem dodał, że przekazał jedynie rady kolegium babilońskiego, a kapłani sami zdecydują, co robić dalej.

Pentuer zapytał Chaldejczyka, jakie klęski wewnętrzne grożą państwu. Beroes odpowiedział, że jako kapłani powinni w tym najlepiej się orientować. Herhor zgodził się na traktat z Asyrią. Chaldejczyk nakazał, by powiadomili kolegium w Babilonie o tej decyzji, a natychmiast do Egiptu zostanie przysłane poselstwo od króla Assara. Pentuer uważał, że należy również ulżyć nędzy ludu, ponieważ robotnicy buntują się przeciwko pracy, za którą nie otrzymują zapłaty, a rolnicy pracują ponad siły. Herhor kazał zamilknąć Pentuerowi, mówiąc, że teraz najważniejszy jest pokój z Asyrią i uciszenie osób, które pragną wojny, licząc na szybkie wzbogacenie się.

Spotkanie zakończyło się. Uczestnicy złożyli przed ołtarzem przysięgę milczenia. Piwnicę ponownie wypełniła dziwna atmosfera i ukazały się tajemnicze istoty, co zaskoczyło Egipcjan. Niespodziewanie dla wszystkich Beroes wzniósł się w powietrze.

O godzinie ósmej rano Phut wrócił do fenickiego zajazdu, gdzie w pokoju czekał na niego odnaleziony dobytek. W kilka minut po nim u Asarhadona zjawił się zaufany sługa, aby opowiedzieć mu o nocnych zajściach. Według jego słów gość udał się do świątyni Seta. Gospodarz domyślił się, że Phut jest chaldejskim kapłanem. Jakiś czas później przyszedł kolejny sługa, który stał pod domem kapłanki i widział, że Phut do rana zabawiał się z tancerkami, pijąc i hałasując. Asarhadon był zaskoczony tą opowieścią. Postanowił zawiadomić o wszystkim starszych gminy fenickiej. Po powrocie do zajazdu wezwał dziesiętnika policji i oznajmił mu, że mieszkający u niego Phut może być niebezpiecznym człowiekiem, po czym kazał Chaldejczykowi opuścić karczmę. Przybysz oświadczył, że wieczorem odpływa do Teb.

Rozdział dwudziesty pierwszy

Podróż Ramzesa rozpoczęła się w miesiącu Famenut (koniec grudnia – początek stycznia). Odprowadzony przez kapłanów i urzędników oraz tłumy ludu na statek, książę puścił Memfis. W podróży mieli mu towarzyszyć arcykapłan Mefres i święty ojciec Mentezufis, którzy upoważnieni zostali, do pomocy młodemu następcy w pełnieniu władzy. Za statkiem księcia płynęły inne okręty, zajmowane przez kapłanów, dworzan i urzędników. Przed namiestnikiem płynął statek Otoesa, nomarchy prowincji Aa sąsiadującej ze stolicą.

Kiedy statek księcia odbił od brzegu, tłumy zaczęły tak głośno wiwatować, że następca tronu musiał wyjść z namiotu i ukazać się poddanym. Przed łodzią pływały czółna, z których ludzie rzucali kwiaty. Niektórzy skakali do wody i płynęli za barką następcy tronu. Ramzes poczuł dumę, że jest witany jak ojciec. Upajał się krzykiem poddanych. Niespodziewanie zauważył, że w dalszych szeregach ludu widać było kije, które spadały na plecy chłopów. Nomarcha wyjaśnił mu, że zapewne policja schwytała bandę złodziei i wymierza im karę. Następca przeszedł na tył statku i ujrzał, że brzegi Nilu są już puste, czółna zniknęły, a ludzie wrócili do żurawi. Zaskoczony, że uroczystość tak szybko się skończyła, spochmurniał i poczuł pogardę do tłumu, który tak szybko przeszedł od wielkiej radości do codziennej pracy.

Statki dopłynęły do nomesu Aa i książę witany przez nomarchę wysiadł na brzeg. Zauważył, że grupa młodzieży nie nosiła peruk i usłyszał, że skoro on nie używa peruki, to młodzież również z nich zrezygnowała. Ramzes spostrzegł, że twarze poddanych są zakłopotane. Zauważył także ludzi, którzy dyrygowali zachowaniem tłumu. Ponownie poczuł głęboką pogardę, myśląc, że biedacy nie potrafią się nawet cieszyć. Zrozumiał, że arystokracja jest mu bliska i, gdyby zabrakło najbogatszych, którzy szczerze się radują, to czułby się wśród tłumu nędzarzy samotny.

Potem książę udał się do stolicy nomesu, Sochem, gdzie zamieszkał w rządowym pałacu. Pobyt w nomesie Aa trwał miesiąc. Przez cały czas następca tronu przyjmował gości, odbierał hołdy i ucztował. W końcu zmęczony zabawami, wezwał Otoesa i oświadczył mu, że pragnie zapoznać się ze sposobem gospodarowania prowincją, by spełnić wolę faraona. Nomarcha zawiózł Ramzesa do świątyni bóstwa Hator, gdzie ze szczytu jednego z pylonów książę mógł zobaczyć cały nomes Aa i folwarki należące do władcy Egiptu. Ramzes wrócił do pałacu i zrozumiał, że ta wycieczka nie poszerzyła jego wiedzy o ekonomicznym stanie prowincji.

Po kilku dniach zwrócił się z prośbą do nomarchy o wyjaśnienie mu spraw, związanych z administracją. Wówczas Otoes wezwał wszystkich urzędników, którzy stanęli przed księciem. Ramzes ponownie zrozumiał, że ta prezentacja niczego mu nie wyjaśniła i upadł na duchu, myśląc, że skoro nie potrafi wypełnić woli ojca, to nie nadaje się do rządzenia państwem. Wiedział, że objęcie tronu jest dla niego największym szczęściem, a bez władzy nie będzie potrafił istnieć. Odpoczął przez parę dni i ponownie wezwał na rozmowę nomarchę. Oznajmił, że zwrócił się z prośbą o wtajemniczenie w rządy prowincji, lecz po tym, jak pokazano mu kraj i urzędników, on nadal nic nie wie. Potem poprosił o wyjaśnienie dwóch rzeczy: dlaczego zmniejszyły się dochody faraona i czym tak naprawdę zajmuje się Otoes w nomesie.

Pojechali razem na wzgórze z dala od hałasu ucztujących dostojników. Otoes wyjaśnił młodemu następcy, że faraon nie może sam zajmować się całym państwem i dlatego podzielił kraj na prowincję, na czele których stoją wywodzący się z królewskiej krwi nomarchowie. Zajmują się oni dobrami faraona i własnymi. Nomarchowie mają urzędników, którzy spełniają określone zadania. Książę ponowił pytanie, dlaczego zmniejszyły się dochody faraona. Nomarcha odparł, że są lata, kiedy Nil dosięga pustyni i wtedy zwiększają się zbiory, co wpływa na zwiększenie wpłat do skarbca. Lecz są też lata, kiedy święta rzeka ma słaby przypływ i wtedy pustynia powiększa się, zasłaniając piaskiem urodzajne łąki i pola. Wówczas do skarbca faraona wpływa mniejszy podatek. Dodał, że to zły bóg Set, wróg Ozirisa, którego wcieleniem na ziemi jest faraon, zsyła na ludzi różne choroby i wpływa na wielkość wylewu Nilu. Książę zrozumiał, że nie może walczyć z pustynią, która wdziera się coraz bardziej na tereny państwa.

Rozdział dwudziesty drugi

Pobyt w nomesie Aa tak bardzo zmęczył Ramzesa, że nakazał, by zaprzestano wszelkich uroczystości na jego cześć i żeby ludność Egiptu nie witała go po drodze. Przez cały czas zastanawiał się, w jakim stopniu wypełnił rozkazy ojca. Widział własnymi oczami pola, miasta, ludność i urzędników prowincji. Sprawdził, że wschodni brzeg nomesu uległ pustyni. Przekonał się, że robotnicy robią to, co im się każe, a najwierniejsi są arystokraci. Zrozumiał też, że nie poznał najważniejszych przyczyn, które wpłynęły na zmniejszenie królewskich dochodów. Nie wiedział, co należy robić, żeby poprawić sytuację. Narastał w nim gniew, kiedy pomyślał, że po wstąpieniu na tron może okazać się, że jest równie ubogi jak ojciec lub nawet od niego uboższy. Pragnął mieć takie dochody jak dawni władcy Egiptu.

Pewnego dnia, szukając rozwiązania dla swych wątpliwości, poszedł do arcykapłana Mefresa. Zapytał go, dlaczego dochody faraona zmniejszyły się i co należy zrobić, by temu zaradzić, ponieważ Egiptowi grozi największe nieszczęście – ubóstwo władcy. Arcykapłan odparł, że odpowiedź na swoje pytanie znajdzie wyłącznie u stóp ołtarzy, bo tylko tam może zostać zaspokojona ciekawość księcia. Ramzes zarzucił Mefresowi, że świątynie i pobożność zasłoniły mu cały kraj. Arcykapłan odpowiedział, że książę nie zna wysokich obrzędów religii i gdyby je poznał, zrozumiałby, że w tej sytuacji najważniejszą sprawą dla Egiptu jest podźwignięcie świątyń i kapłanów. Następca tronu przerwał rozmowę, uznając, że nie przekona Mefresa do swoich racji, ponieważ arcykapłan na starość zdziecinniał.

Pod koniec stycznia książę przeniósł się do nomesu Hak. Czuł smutek, wiedząc, że nie wywiązał się z zadania, które powierzył mu ojciec. W prowincji powitał go z kapłanami i dostojnikami nomarcha Ranuzer. Była to pora zbierania jęczmienia i nomarcha poprosił następcę, by ściął sierpem kłosy dla pobłogosławienia początku żniw. Wieczorem książę pojechał do stolicy prowincji, miasta Anu.

Przez kilka dni trwały uczty powitalne. W końcu Ramzes nakazał zakończenie uroczystości i poprosił Ranuzera o zaznajomienie go z bogactwami nomesu. Przegląd rozpoczął się kolejnego dnia i trwał kilka tygodni. Ponownie przed księciem stawali przedstawiciele każdego cechu, składając w ofierze swoje najpiękniejsze wyroby. Następnie nomarcha zaczął oprowadzać Ramzesa po fabrykach królewskich, ale młodzieniec szybko znudził się widokiem robotników.

W oddali dostrzegł pustynię i szosę, którą kilka miesięcy temu miał przeprowadzić swój sztab, lecz musiał przejść przez wąwóz z powodu dwóch skarabeuszy. Tam również po raz pierwszy ujrzał Sarę. Zrozumiał, jak bardzo zmienił się przez ten czas. Przestał nienawidzić kapłanów, kiedy dzięki wstawiennictwu Herhora został namiestnikiem ojca i dostał upragniony korpus. Żydówka zobojętniała mu jako kochanka i częściej niż o niej myślał o dziecku, którego się spodziewała. Wezwał Tutmozisa i kazał mu wybrać kilka najpiękniejszych rzeczy z darów, które otrzymał, a następnie zawieźć je dziewczynie. Prosił, żeby adiutant przekazał kochance, że jego serce jest pełne łaski dla niej i by troszczyła się o siebie i dziecko. Kazał jej oznajmić, że gdy nadejdzie czas porodu, zamieszka w jego domu.

Stojący nieopodal nomarcha prowincji Hak z niepokojem obserwował rozmowę księcia z adiutantem. Nie słyszał, o czym mówią i zaczął obawiać się, że książę odkrył przywłaszczenie dóbr należących do faraona.

Rozdział dwudziesty trzeci

Po tym zdarzeniu nomarcha zaczął dbać, by następca tronu miał czas wypełniony ucztami i zabawami, byle tylko odciągnąć go od spraw prowincji. Każdego ranka książę uczestniczył w musztrowaniu wojsk, potem przyjmował dygnitarzy, brał udział w uczcie, polowaniu i oglądał widowiska.

Lecz książę po jakimś czasie ponownie wezwał nomarchę Haku i zapytał go, czy to prawda, że jego prowincja należy do najbogatszych w kraju. W odpowiedzi usłyszał, że ostatnie lata były ciężkie. Ramzes spytał, dlaczego dochody z nomesu zmniejszają się z każdym rokiem. Ranuzer kazał przyjść pisarzom z dokumentami, żeby następca tronu mógł sam przekonać się o trudnej sytuacji w prowincji.

Następnego dnia przed obliczem Ramzesa stanął wielki pisarz i zaczął czytać raporty, dotyczące wydarzeń w nomesie. Książę jednak chciał usłyszeć o dochodach skarbowych. Pisarz zaczął odczytywać dokumenty dzień po dniu, w końcu rozgniewany książę, nie rozumiejąc niczego, kazał urzędnikowi odejść. Wezwał nomarchę i spytał go, czy cokolwiek rozumie z tych wszystkich papirusów. Ranuzer opowiedział o ciężkiej pracy, którą spełnia jako nomarcha prowincji, wysłuchując każdego dnia raportów swoich podwładnych. Książę stwierdził, że pomimo tego zmalały wpływy z prowincji do skarbca faraona. Nomarcha wyjaśnił, że kapłani twierdzą, że bogowie rozgniewali się na Egipt za napływ cudzoziemców i każą kraj mniejszymi zbiorami.

W tej chwili do sali wszedł arcykapłan Mentezufis, by zaprosić namiestnika i nomarchę Haku na publiczne nabożeństwo. Kiedy Ramzes został sam z kapłanem, poprosił go o wyjaśnienie mu dręczącego go problemu. Starał się wypełnić wolę i rozkaz ojca, lecz każda próba wyjaśnienia sprawy kończyła się tym, że miał większy zamęt w głowie i niczego nie rozumiał. Spytał Mentezufisa, czy nomarchowie go oszukują czy też jest tak nieudolny, że nie dostrzega nigdzie odpowiedzi na swoje pytania. Kapłan wyjaśnił mu, że nomarchowie nie potrafią odpowiedzieć na zadawane przez księcia pytania, bo sami nie rozumieją niczego. Dopiero wtedy najwyższa rada wyciąga wnioski i stara się poprawić stan państwa, lecz wszystko to należy do tajemnic kapłańskich. Następca tronu rozgniewał się, gdy usłyszał, że rząd państwa nie wyjawi mu tych tajemnic, a on nie będzie mógł spełnić woli ojca. Mentezufis radził mu, by szukał odpowiedzi w świątyniach, od których się oddalił w swej zapalczywości, żeby pościł i modlił się, a wtedy osiągnie mądrość państwową. Ramzes zarzucił arcykapłanowi, że chce wciągnąć go jak ojca w nabożeństwa. Kapłan odparł, że tylko poprzez składanie bogom hołdu, książę uzyska odpowiedzi na wszystkie pytania.

Rozdział dwudziesty czwarty

Ramzes zrozumiał, że jeśli chce wykonać polecenia ojca, musi poddać się woli kapłanów, co wywołało w nim większą niechęć do nich. Zanim jednak zaczął pościć i modlić się, postanowił uczestniczyć w ucztach, które wyprawiano na jego cześć.

Tutmozis wrócił z wiadomościami od Sary, która była zdrowa i wyglądała pięknie, co nie zainteresowało erpatre. Ucieszył się natomiast z bardzo dobrego horoskopu, postawionego przez kapłanów dla przyszłego dziecka. Twierdzili oni, że Sara oczekuje syna, który zostanie hojnie obdarowany przez bogów i osiągnie wielkie zaszczyty, jeśli będzie kochany przez ojca.

W miesiącu Pachono (styczeń – luty) następca tronu udał się do nomesu Ka, w którym powitał go nomarcha Sofra. Ramzes coraz chętniej uczestniczył w zabawach i wyraził zgodę, by poddani witali go po drodze. Pod stolicą prowincji, Athribis, jakiś olbrzymi robotnik rzucił się pod koła wozu namiestnika, co utwierdziło młodego księcia w przekonaniu, że ludzie naprawdę go kochają.

Tym razem nie wypytywał nomarchy o stan prowincji i powody zmniejszenia dochodów, wpływających do skarbca faraona, bo rozumiał, że odpowiedzi nie ułatwią mu wyjaśnienia sprawy.

Pewnego dnia zapragnął wejść na pylon świątyni boga Sebaka. Gdy znalazł się na wieży, miał przed sobą widok na całą okolicę. Zauważył, że domy w pobliżu świątyń są najpiękniejsze, a na pobliskich polach pracuje najwięcej ludzi. Doszedł do wniosku, że folwarki kapłanów są najbogatsze, lecz nie chciał dłużej zajmować się tą sprawą, skoro pogodził się z Herhorem i potrzebował usług kapłanów.

Kilka następnych dni następca tronu spędził na polowaniach. Potem wrócił do pałacu nomarchy, gdzie czekała na niego uczta. Sofra uczestniczył podczas kąpieli księcia i podarował mu nowe szaty, a następnie wprowadził do sali balowej. Ramzes zajął miejsce pod baldachimem i natychmiast obok niego zasiadły cztery najpiękniejsze damy. Zabawę przerwało wtargnięcie jakiegoś mężczyzny, który uklęknął przed księciem i zaczął go błagać o miłosierdzie. Ramzes zapytał go, czego chce. Olbrzym wyjaśnił mu, że ma na imię Bakura i jest robotnikiem z pułku kopaczy w Sochem. Nomarcha Otoes nakazał ludziom, by stali na brzegach Nilu i witali następcę tronu, obiecując, że zapłaci im za to. On został wyznaczony do tego, by rzucić się pod koła wozu księcia przy wjeździe do miasta. Ramzes zaczął się śmiać, pytając ile mu za to zapłacono. Niewolnik odpowiedział, że nie dostał nic, a ludzie są bici, jeżeli dopominają się o zapłatę za witanie księcia. Ramzes oddał Bakurę w ręce nomarchy, a następnego dnia chciał zobaczyć pułk, do którego należał robotnik, by przekonać się, czy mężczyzna mówi prawdę. Po tych słowach opuścił salę, pozostawiając nomarchę i dostojników w wielkim strapieniu.

Na drugi dzień książę zapytał Tutmozisa, czy robotnicy przyszli i czy Bakura jest między nimi. Ulubieniec odpowiedział, że w nocy zdarzył się dziwny wypadek. Nomarcha kazał zamknąć niewolnika w piwnicy z winami, gdzie Bakura zapił się na śmierć. Rozgniewany Ramzes nie uwierzył w to. Adiutant uspokoił księcia, mówiąc, że nie znajdzie dowodów, a żaden sąd nie podejmie się oskarżenia nomarchy i lepiej o wszystkim zapomnieć. Następca wyznał mu, że odkąd wyruszył w podróż, Egipt wydaje mu się zupełnie innym i obcym krajem, a on wyczuwa, że ma na oczach zasłonę, poza którą dzieją się rzeczy złe, których nie potrafi dojrzeć.

Na placu przed pałacem oczekiwali na księcia robotnicy. Ramzes zapytał ich, czy otrzymali zaległy żołd, na co zgodnie odpowiedzieli, że tak. Nie dostrzegł świeżych śladów po kijach na ich plecach, ale nie uwierzył, że ma przed sobą robotników z Sochem.

Po spotkaniu odjechał za miasto, gdzie mieścił się obóz wojskowy i przez cały dzień musztrował najemne pułki libijskie. Razem z żołnierzami zjadł skromny posiłek, a wieczorem oficerowie i żołnierze głośno wiwatowali na jego cześć, odprowadzając Ramzesa aż do miasta. Widząc to wielki pisarz powiedział do Sofry, że erpatre jest prawdziwym władcą i gdyby zechciał Libijczycy z jego rozkazu wymordowaliby wszystkich w stolicy.

Książę wrócił do swego pałacu późno w nocy. Dowiedział się, że zmieniono mu sypialnię. Położył się na łóżku i nagle usłyszał dźwięki harf. Przez otwór w suficie została spuszczona na sznurach złota łódź, w której leżała piękna naga kobieta. Była to córka nomarchy, która pragnęła przebłagać następcę, by wybaczył jej ojcu. Dziewczyna zapytała go, czy weźmie ją do domu, a kiedy Ramzes zgodził się, rzekła, że byłaby czwartą oficjalną kochanką. Zaskoczony książę dowiedział się, że oprócz Sary ma jeszcze nałożnice w Sochem i Anu.

Na drugi dzień następca tronu wybaczył nomarsze Ka, zjawiając się na uczcie i publicznie chwaląc jego rządy. Córka Sofry, Abeb, została damą dworu księcia. Wieczorem Ramzes oświadczył Tutmozisowi, że zgodnie z radą kapłanów zamierza osiąść w świątyni, ażeby dowiedzieć się, dlaczego faraoni biednieją.

Rozdział dwudziesty piąty

Tego samego dnia, w Memfisie, z wizytą u bankiera Dagona zjawił się fenicki kupiec, Rabsun. Kupiec przyniósł wiadomość o przyjeździe z Tyru księcia Hirama, z którym bankier wcześniej popadł w konflikt. Hiram prosił Dagona o spotkanie.

Wieczorem bankier udał się do domu Rabsuna. Książę oznajmił, że dla Fenicji nadchodzą ciężkie dni. Opowiedział o zajściu w zajeździe „Pod Okrętem”, o wizycie Phuta, który okazał się kapłanem babilońskim i doradcą książąt asyryjskich. Phut do Egiptu przybył z karawaną fenicką. Naczelnik karawany zrewidował jego rzeczy i odnalazł medal bogini Astoreth. Od tamtej pory Chaldejczyk był śledzony przez tajną policję. Po kilkudniowym pobycie w Sydonie, gdzie wszyscy go polubili, przyjechał do Memfisu. Dopiero jego obecność w zajeździe i informacje od Asarhadona o wizycie przybysza w świątyni Seta sprawiły, że sprawdzono, kim jest w rzeczywistości. Miesiąc temu z Babilonu wrócił jeden z kupców fenickich, przywożąc niepokojące wiadomości. Dowiedział się, że Asyria i Egipt zamierzają podpisać traktat pokojowy, w którym Fenicja miała zostać oddana Asyrii. W Tyrze już mówiono, że do Egiptu wyruszył z darami poseł asyryjski, Sargon, lecz prawdziwym powodem wizyty jest zawarcie układu o podziale krajów leżących między Eufratem a Morzem Śródziemnym.

Hiram wyjaśnił Dagonowi, że musi dowiedzieć się na dworze faraona, czy Beroes rzeczywiście zawarł z kapłanami egipskimi umowę. Bankier miał również postarać się o to, aby nie doszło do traktatu między Egiptem a Asyrią. Dagon wspomniał, że następca tronu ma u niego sporą pożyczkę i że można go wykorzystać do planów Fenicji. Hiram zasugerował, żeby pozyskać wodzów egipskich i nomarchów, a młodemu Ramzesowi podsunąć odpowiednią kochankę, która będzie wiedziała o planach i kierowała myślami księcia. Dagon opowiedział o Kamie, kapłance bogini Astoreth. Fenicjanie złożyli przysięgę milczenia i każdy z nich dostał złoty amulet z wizerunkiem bogini Astoreth.

Rozdział dwudziesty szósty

Niedaleko miasta Pi-Bast mieściła się świątynia bogini Hator. To właśnie do niej w miesiącu Paoni (marzec), o godzinie dziewiątej wieczór, udał się w towarzystwie dwóch kapłanów młody następca tronu. Szedł boso, okryty grubą płachtą, z głową posypaną popiołem. Przed bramą świątyni upadł na kolana i długo modlił się, po czym został wpuszczony do budynku. Wprowadzono go do małej celi, w której na ziemi leżała wiązka suchej trawy. Książę usiadł na niej i, patrząc na swoje pokaleczone długą drogą stopy, zastanawiał się, po co tu przyszedł, dobrowolnie rezygnując z rozrywek i wykwintnego życia. Przypomniał sobie spędzone w kapłańskiej szkole lata i przez chwilę miał ochotę opuścić to miejsce.

Po jakimś czasie wyszedł na dziedziniec budynku i ujrzał nocną procesję kapłanów, którzy oddawali hołd posągowi bogini. Stwierdził, że kapłani nie tylko zbierają bogactwa, lecz także skrupulatnie wypełniają swoją powinność. Nagle jakaś delikatna dłoń dotknęła jego głowy i nóg. Młody książę poczuł strach, lecz nikogo nie ujrzał. Wrócił do celi skruszony i wzburzony zajściem. Upadł na podłogę i zaczął się modlić, po raz pierwszy od wielu lat. Jakiś głos powiedział, że zostanie wysłuchany.

Na drugi dzień Ramzes obudził się spokojny i odmieniony. Sądził, że minionej nocy poznał moc bogów i otrzymał obietnicę łaski. Od tej pory, przez wiele dni, oddawał się pobożnym ćwiczeniom. Spędzał wiele godzin, modląc się, ogolił głowę i przywdział kapłański strój , a cztery razy na dobę uczestniczył w chórze najmłodszych kapłanów. Czuł odrazę do minionego życia, wypełnionego zabawami, ucztami i kobietami.

Pewnego dnia prorok świątyni wezwał go do siebie, przypominając, że głównym powodem pobytu księcia w świątyni była chęć poznania mądrości. Nakazał młodzieńcowi zapoznanie się ze szkołami. Ramzes udał się więc do oddziału pisania i czytania. W wielkiej sali siedziało kilkudziesięciu nagich uczniów z tabliczkami w rękach. Nauczyciel wyjaśniał im znaczenie nauki pisania. Potem książę poszedł do szkoły mierników, gdzie uczono, jak robić plany pól. Po kilku dniach odwiedził szkołę lekarską, gdzie leczono chorych i przygotowywano leki. Zapytał wielkiego lekarza, na czym opiera się sztuka lekarska, ponieważ słyszał, że choroba jest złym duchem, który zamieszkuje w człowieku i dręczy go głodem. Kapłan wyjaśnił mu, że lekarze kierują się przy leczeniu wpływem gwiazd i robieniu medykamentów. Wtedy Ramzes spytał, czy wszystko, co widział, ma być ową mądrością, która miała mu wyjaśnić powody ubożenia skarbca faraonów. Wielki lekarz odpowiedział, że kapłani ze świątyni Hator nie znają się na sprawach państwa, lecz wkrótce ma przybyć wielki mędrzec Pentuer, który odpowie na pytania nękające erpatre.

Rozdział dwudziesty siódmy

Do świątyni na oślicy przyjechał Pentuer, powitany przez kapłanów z wielką czcią i radością. W kilka dni później zjawili się również arcykapłan Mefres i prorok Mentezufis.

Pentuer ceniony był przede wszystkim za nadludzką pamięć i cudowny dar jasnowidzenia, jakim obdarzyli go bogowie. Po przyjeździe udał się na plac, gdzie miała odbyć się uroczystość i nie widziano go od tej pory. Przez osiem dni przygotowywał wszystko do procesji, a książę oddawał się postom i modlitwom. W końcu zjawili się u niego kapłani i wezwali na plac. Następca tronu przeszedł przez długi korytarz, na końcu którego stał kocioł z gotującą się smołą. Tuż obok mieścił się otwór w posadzce, z którego wydobywały się przekleństwa i ludzkie jęki. Arcykapłan Mefres wlał w otwór gorącą smołę, mówiąc, że w taki sposób giną zdrajcy świętych tajemnic. Ramzes był przerażony, rozumiejąc, że istnieje władza, przed którą uginają się nawet faraonowie. W milczeniu szedł za kapłanami na plac, gdzie został przedstawiony Pentuerowi. Książę rozpoznał kapłana, którego spotkał już podczas manewrów pod Pi-Bailos.

Rozpoczęła się uroczystość. Z budynków wybiegły na dziedziniec tancerki i kapłani z posągiem bogini Hator. Po procesji wystąpił Pentuer i ogłosił, że z woli faraona kapłani mają wtajemniczyć erpatre w szczegóły życia państwa egipskiego, które znane są bogom, rządcom kraju i świątyniom. Potem zwrócił się bezpośrednio do następcy, mówiąc, że od kilku miesięcy szuka odpowiedzi na pytanie: dlaczego zmniejszyły się i nadal zmniejszają dochody faraona. Nie znalazł odpowiedzi u nomarchów, wielkich pisarzy, aż w końcu zwrócił się ku bogom, którzy wysłuchali jego modlitw i próśb. Zgodnie z wolą bogów książę miał ujrzeć, czym był Egipt czterysta lat temu, za panowania dynastii dziewiętnastej i czym jest obecnie.

Pentuer rozpoczął opowieść. Za czasów panowania pierwszego faraona dynastii dziewiętnastej Ramzes I miał dochody rzędu stu trzydziestu tysięcy talentów. Dziś faraon Ramzes XII ma roczny dochód w wysokości dziewięćdziesięciu ośmiu tysięcy talentów. Lecz nie tylko dochody faraona się zmniejszyły. Ramess I miał wojska liczące sto osiemdziesiąt tysięcy ludzi. Mówiąc to, kapłan wskazał na prostokąt czerwonej barwy, który leżał na dziedzińcu i wyjaśnił, że wówczas wojsko składało się wyłącznie z Egipcjan. Dziś władca ma zaledwie sto dwadzieścia tysięcy żołnierzy, którzy w dużej mierze są najemnikami z obcych krajów. Tu kapłan wskazał na mniejszy prostokąt, składający się z pasków o różnej barwie, dodając, że najemnicy kosztują więcej niż wojska egipskie. Mefres uznał, że należy jak najszybciej znieść obce pułki, co będzie musiał uczynić książę, kiedy obejmie tron po ojcu. Ramzes zamyślił się, pamiętając, że najemne wojska są lepiej wyszkolone niż pułki egipskie.

Pentuer kontynuował swoją opowieść, mówiąc, że poznali już dwa nieszczęścia Egiptu: zmniejszający się dochód władcy i mniejsza liczebnie armia. Po tych słowach wskazał pas ziemi usypany na kształt Nilu. Kapłan opowiadał, że w początkach dynastii dziewiętnastej cały Egipt obejmował pięćset tysięcy miar ziemi, a na każdej miarze żyło szesnastu ludzi. Przez czterysta lat do czasów Ramzesa XII z każdym pokoleniem pustynia zabierała część pól uprawnych. W tym momencie, na znak Pentuera, pojawili się kapłani, którzy zaczęli zasypywać piaskiem murawę wokół symbolu rzeki. Wielki mędrzec mówił dalej, że dzieje się tak, bowiem zabrakło ludzi, którzy by za pomocą pługa i wiader z wodą walczyli z pustynią. Chłopi zamiast pracować na roli, służyli wojsku jako tragarze podczas wojen i ginęli w drodze. W czasach Ramzesa I Egipt posiadał osiem milionów ludności, powiedział kapłan, wskazując na osiem kwadratów, ułożonych z czerwonej fasoli. Natomiast teraz liczy zaledwie sześć milionów ludzi, z czego część to cudzoziemcy – tu Pentuer wskazał na sześć kwadratów usypanych z kolorowych ziaren.

Kapłani z podziwem wysłuchali przemowy wielkiego pisarza, który na koniec dodał, że główną przyczyną zmniejszenia się dochodów faraona jest zmniejszenie się liczebności mieszkańców Egiptu. Książę wysłuchał mędrca z uwagą i odszedł milczący.

Rozdział dwudziesty ósmy

Wieczorem następca tronu i kapłani ponownie zebrali się na dziedzińcu świątyni. Po procesji Pentuer zaczął przemawiać do zgromadzonych. Wyjaśnił, że przedstawione wcześniej powody zmniejszenia się wpływów do skarbca władcy są jedynie początkiem klęski państwa. Pozornie bowiem faraon ma dziewięćdziesiąt osiem tysięcy talentów rocznie, ale nie wszystko wpływa do skarbca. Wspomniał o odkryciach, jakich dokonał Herhor w powiecie Zajęczym. Za czasów Ramzesa I mieszkało tam dwadzieścia tysięcy ludzi, którzy płacili trzysta pięćdziesiąt talentów rocznie. Dziś mieszka tam piętnaście tysięcy osób, którzy płacą dwieście siedemdziesiąt talentów podatku. Dzieje się tak, dlatego, że w początkach dynastii dziewiętnastej było w tym okręgu około stu urzędników, a obecnie jest ich przeszło dwustu. Ramzes XII płaci ze swojego skarbca urzędnikom rocznie dwadzieścia cztery tysiące talentów. Pentuer zwrócił się do księcia, mówiąc, że teraz wyjaśni mu, jak wygląda życie prostego ludu i urzędników teraz, a jak żyli dawniej.

Zebrani stanęli przed żywym obrazem, który składał się z trzech kondygnacji: na dole stali rolnicy, wyżej – urzędnicy a najwyżej znajdował się złoty tron faraona. Pentuer opowiedział, że za czasów początków dynastii dziewiętnastej rolnicy mieli motyki i łopaty z brązu, a ich pługi ciągnął wół lub osioł. Żyli dostatnio, dzieci uczyły się, a żony zajmowały się domem. Urzędnicy ubierali się skromniej i żywili się podobnie jak chłopi. Na znak kapłana obraz ożył i chłopi zaczęli podawać kosze ze zbiorami urzędnikom, ci zostawiali sobie niewielką część, a resztę stawiali obok tronu.

Pentuer odsłonił kolejny żywy obraz. Mówił, że dzisiejsi chłopi są wychudzeni i nadzy, mają plecy poranione uderzeniami kija. Ich żony ciągną pługi, a dzieci częściej umierają z głodu lub są sprzedawane Fenicjanom. Motyka chłopa jest drewniana i szybciej się psuje. Urzędnicy są bogato ubrani, podróżują konno lub w lektykach. Ponownie na znak kapłana obraz ożył i chłopi zaczęli oddawać zbiory urzędnikom, którzy zostawili sobie większość rzeczy, a niewiele stawiali obok tronu. Pentuer wyjaśnił, że to obraz dzisiejszego Egiptu, gdzie chłop żyje w nędzy, urzędnik jest bogaczem, a skarb faraona nie jest tak pełny jak dawniej. W tym momencie pojawiły się jakieś ręce, które zaczęły zabierać rzeczy spod tronu faraona, a potem chwytały chłopów. Kapłan powiedział, że te ręce symbolizują cudzoziemców, którzy zagarniają część pieniędzy faraona i urzędników jako procenty za udzielone pożyczki.

Zgromadzeni stanęli następnie przed wystawą przemysłową. Pentuer wyjaśnił, że zebrane rzeczy wyrabiano dawniej w Egipcie za czasów Ramzesa I. Dziś wszystkie te przedmioty, dużo gorszej jakości, przywożą do kraju cudzoziemcy, którzy za pożyczki biorą w dzierżawę ziemię i wykorzystują chłopów jak niewolników. Kapłan pokazał w dłoni bryłkę złota, wartą jeden talent. Oświadczył, że za taki kawałek złota, Fenicjanin ma władzę nad ludźmi, pozbawiając faraona dochodów z majątków. Wspomniał, że coraz częściej wybuchają bunty chłopów, którzy nie mogą już dłużej znosić pracy ponad siły, głodu i kar. To właśnie handel z cudzoziemcami niszczy coraz bardziej Egipt.

Po tych słowach kapłan zwrócił się ponownie do księcia i powiedział, że wszystko, co niszczy kraj może przyczynić się do upadku państwa. Ma jednak nadzieję, że bogowie ześlą władcę, który zatrzyma proces upadku Egiptu i odbuduje państwo. Dodał, że skarbiec faraona będzie pełen dopiero wtedy, kiedy będą zadowoleni ludzie. Prosił go, by jako władca zapewnił Egiptowi spokój, a ludowi dobrobyt i żeby nie zapominał, że Fenicjanie są niczym jadowita żmija, która wysysa krew z ludu, zagarnia majątki nomarchów i faraona.

Wzruszony Ramzes przytulił głowę kapłana do swojej piersi.

Nazajutrz Pentuer o wschodzie słońca opuścił świątynię i udał się do Memfis. Książę natomiast przez kilka dni z nikim nie rozmawiał, zastanawiając się nad tym, co pokazał mu wielki kapłan. Szczególnie przerażało go to, czego dowiedział się o Fenicjanach, ponieważ sam zaciągnął pożyczkę u Dagona i oddał mu w dzierżawę część swoich folwarków. Co więcej, widział w jaki sposób bankier wydzierał podatki od chłopów. Zrozumiał również, jak wiele dla państwa znaczą ludzie i ziemia. Zastanawiał się, skąd wziąć ludzi, którzy walczyliby z pustynnymi piaskami i odzyskali utracone grunty. Przypomniał sobie, że pewnego dnia widział niewolników, prowadzonych przez generała Nitagera i że byli to ludzie zdrowi i silni. W jego głowie zrodził się plan szybkiego pozyskania rąk do pracy – wystarczyło wkroczyć do Azji i chwytać niewolników, którzy pracowaliby dla chłopów egipskich. Potem jednak wspomniał słowa Pentuera, który mówił, że jedną z przyczyn klęsk Egiptu były wojny. Zaczynał wątpić w słuszność swojego pomysłu, kiedy zdarzyło się coś, co podważyło wiarygodność kapłanów.

Pewnego dnia poszedł z jednym z lekarzy do biblioteki. Droga wiodła przez korytarz, w którym widział wcześniej jak lano smołę na człowieka w lochu. Lekarz wyjaśnił mu, że ów człowiek był najemnikiem, który za opłatę udawał męczennika podczas uroczystości. To obudziło na nowo nieufność Ramzesa do kapłanów i zaczął się zastanawiać, czy przedstawienie Pentuera mogło być wiarygodne. Podejrzewał, że oszukano go, a uroczystość miała na celu odciągnięcie jego myśli o wojnie, której nie chciał ani Herhor, ani Mefres.

Kiedy nadszedł czas opuszczenia świątyni przez księcia, miał już on jasno sprecyzowany plan ratowania państwa. Wiedział, że Egipt potrzebuje więcej gruntów i więcej ludzi. Najprostszym sposobem zdobycia ludzi była wojna z Azją. Ciągle zastanawiał się, czy wielki pisarz mówił prawdę, czy też oszukiwał. Gdy po uroczystym nabożeństwie opuszczał świątynię, nurtowały go dwa pytania: czy wojna z Azją mogła naprawdę zaszkodzić Egiptowi i czy kapłani mogli go oszukać.

Rozdział dwudziesty dziewiąty

W towarzystwie oficerów książę pojechał do Pi-Bast, stolicy nomesu Habu. Był miesiąc Epifi (maj – czerwiec), czas największych upałów i suszy. Ramzes z zadowoleniem opuszczał świątynię, zmęczony pokutniczym życiem, stęskniony za ucztami i towarzystwem kobiet.

W nomesie Habu mieszkali potomkowie walecznych Hyksosów, którzy przed wiekami zdobyli Egipt i rządzili państwem. Ramzes z przyjemnością patrzył na tych silnych i dumnych ludzi, z których wywodzili się najlepsi żołnierze faraona. W stolicy mieściła się również sławna świątynia Astarty, czczonej przez cudzoziemców i ściągającej tłumy pielgrzymów.

Przy bramie miejskiej książę został powitany przez nomarchę i dostojników, lecz wyczuł dziwny chłód. Tutmozis wyjaśnił, że zmienił się wygląd Ramzesa, a jego twarz jest obliczem człowieka, który przestawał z bogami.

Na jednej z ulic orszak powitalny minął tłum ludzi, skupiający się w pobliżu niewielkiego pałacu. Adiutant wyjaśnił następcy, że mieszka tu tyryjski książę, Hiram, który każdego dnia daje hojną jałmużnę biedakom. Ramzes dostrzegł wśród nich robotników królewskich i zapytał, czy i oni przychodzą po datek od fenickiego bogacza. Na to pytanie nikt mu nie odpowiedział.

Przez kilka dni odbywały się uczty na cześć następcy tronu. Książę jednak nie był z nich zadowolony. Raz jedna z jego kochanek rozpłakała się, mówiąc, że książęcy skarbnik ograniczył ich wydatki. Ramzes wezwał urzędnika do siebie i nakazał, żeby jego kobiety miały wszystko, czego zażądają. W kilka dni później zbuntowali się dworscy niewolnicy, których pozbawiono wina. Następca nakazał wydawać im wino. Kolejnego dnia zjawiły się u niego deputacje pułków ze skargą, że zmniejszono im porcje żywności. Nakazał wydawać im jedzenie jak dawniej. Jakiś czas po tym przyszli robotnicy ze skargami, że nie wypłacono im żołdu. Sytuacje te tak rozgniewały erpatre, że zażądał wyjaśnień skarbnika. Usłyszał, że jego skarbiec jest pusty. Wezwał Tutmozisa, który wytłumaczył mu, że w czasie podróży książę musiał płacić za uczty wydawane przez nomarchów. Dodał też, że on i kilkanaście osób ze świty erpatre postanowiło bawić się na koszt własny, żeby nie obciążać skarbca następcy, ale ich fundusze wyczerpały się i zmuszeni byli czerpać pieniądze ze skarbca Ramzesa. Podobnie czynili nomarchowie, którzy pobierali wynagrodzenie za pobyt następcy w nomesach. Książę postanowił pożyczyć sto talentów, ale adiutant odpowiedział, że na razie nie mają skąd wziąć tak wielkiej sumy. Następca przypomniał sobie o Dagonie. Tutmozis odparł, że bankier mieszka obecnie w Pi-Bast, lecz całe dnie spędza na modlitwach w świątyni. Wśród Fenicjan krążyła plotka, że, kiedy następca obejmie tron, zostaną wypędzeni z Egiptu, a ich majątki będą odebrane. Mówił również o tym, że faraon jest poważnie chory a kapłani odprawiają nabożeństwa za zdrowie władcy. Książę był zaskoczony, że do tej pory nikt mu nie wspomniał o stanie ojca. Tutmozis odpowiedział, że cały Egipt jest zaniepokojony pogłoskami o tym, że Ramzes zamierza wypędzić Fenicjan z kraju. Książę nakazał wezwać Dagona.

Bankier zjawił się u niego wieczorem, ubrany w pokutną płachtę. Następca chciał pożyczyć od niego sto talentów, lecz Fenicjanin wyjaśnił, że nie posiada tak dużej gotówki i książę powinien zwrócić się do Hirama, który jest bardzo bogaty i zapewne pomoże erpatre.

Rozdział trzydziesty

Następnego dnia do pałacu księcia przybył Hiram. Oznajmił Ramzesowi, że w ciągu kilku dni zdobędzie dla niego potrzebne pieniądze, lecz zastanawiał się, po co młodemu następcy taka gotówka, skoro jego państwu należy się sto tysięcy talentów zaległych danin od ludów azjatyckich. Hiram zapytał, czy wie, że Fenicjanie przygotowują się do opuszczenia kraju, ponieważ grozi im dostanie się pod władzę Asyrii. Poinformował księcia, że Herhor, Mefres i Pentuer zawarli układ z delegatem Asyrii, na mocy którego miało dojść do traktatu między Asyrią a Egiptem. Następca tronu był oburzony, lecz nie chciał uwierzyć, że został w ten sposób zlekceważony przez kapłanów. Hiram mówił, że do Pi-Bast ma przyjechać Sargon, aby zawrzeć układ z faraonem. Tłumaczył, że w ten sposób Egipt straci należne mu podatki i sugerował, że kapłani chcą znieść władzę faraona w Egipcie, do czego dążą od czasów dziada księcia. Przekonywał, że wojna z Asyrią przyniosłaby państwu egipskiemu niewymierne korzyści i ogromny majątek. Jeśli zabraknie Fenicjan, władca będzie zmuszony zaciągać pożyczki od kapłanów, co, w ciągu dziesięciu lat, przyczyni się do utraty jego własności. Ramzes był wzburzony słowami Fenicjanina. Obawiał się, że Egipt, oddając Asyrii Fenicję po roku dostałby się w niewolę. Zarzucił jednak Hiramowi kłamstwo. Hiram przysięgał, że był ktoś, kto podsłuchiwał rozmowę kapłanów z Beroesem, a potem opowiedział mu o wszystkim. Ramzes odparł, że kapłani nie zrobiliby czegoś takiego, bojąc się zemsty bogów. On także poczuł na sobie rękę boga i słyszał jego głos w świątyni Hator. Hiram stwierdził, że młody książę jest niedoświadczony i kazał mu przyjść w nocy do świątyni Astoreth, by przekonał się, w jaki sposób kapłani go okłamali.

Następca tronu zrozumiał, że kapłani dążą do objęcia władzy w Egipcie. Wiedział, że większa część kraju należy do świątyń. Odżyła w nim dawna niechęć do kapłanów, osłabiona nieco pogodzeniem się z Herhorem, który wpłynął na faraona, by ten uczynił Ramzesa namiestnikiem i powierzył mu korpus Menfi. Czuł się oszukany i upokorzony, ponieważ nie wiedział nic o poselstwie z Asyrii i propozycjach traktatu. Przekonał się, że Mefres i Pentuer chcieli wpłynąć na jego decyzję, twierdząc, że Egipt musi unikać wojny. Odkrył także, że tylko wojna pozwoli Egiptowi podźwignąć się i zapewni dobrobyt. Przez chwilę pomyślał, że Egipt może zostać pokonany przez Asyrię, lecz doszedł do wniosku, że faraona prowadzą bogowie, więc wojna będzie zwycięska dla niego. Zastanawiał się także na tym, co takiego chce pokazać mu Hiram w świątyni Astoreth.

Rozdział trzydziesty pierwszy

Hiram dotrzymał słowa danego księciu i w ciągu pięciu dni następca otrzymał obiecane sto talentów. Dwór Ramzesa został hojnie zaopatrzony i znów zaczęto bawić się i ucztować. Książę, widząc radość dworzan, był również zadowolony, choć trapiło go zachowanie kapłanów, którzy nie pokazywali się w pałacu. Tutmozis wyjaśnił mu, że kapłani rozumieją potrzebę zabawy po tak długim pobycie w świątyni i umartwianiu się. Ramzes jest jednak niezadowolony, że kapłani uważają go za człowieka lekkomyślnego. Przestaje wnikać w sprawy nomesu Haku i oddaje się zabawie. Domyśla się, że kapłani nie wiedzą o jego spotkaniach z Hiramem.

Rzeczywiście kapłani nie zdołali przejrzeć planów Ramzesa i wpływu Hirama na młodego księcia. Mefres był przekonany, że następca tronu poważnie myśli o wypędzeniu Fenicjan z Egiptu, a książę i jego dworzanie zaciągają coraz większe długi, by nigdy ich nie spłacić.

W początkach miesiąca Misori (maj – czerwiec) Hiram powiadomił księcia, że wieczorem może przyjść do świątyni fenickiej Astoreth. Po zachodzie słońca następca tronu wymknął się do pałacu Fenicjanina. Ramzes powiedział Hiramowi, że jakiś czas temu słyszał opowieść o tym, jak przed świątynią Baala na rozkaz kapłanów matki fenickie składały ofiarę bogu z chłopców. Następnie kapłani wkładali dzieci do ogromnej paszczy posągu, gdzie je palono. Hiram wyjaśnił, że ubogie matki oddają synów do świątyń na wychowanie, a cała ceremonia jest symbolicznym powierzeniem dzieci bogu. Hiram przysiągł erpatre, że Fenicjanie zawsze będą mu wierni i ofiarował mu złoty medal, mówiąc, że to amulet, dzięki któremu gdziekolwiek spotka Fenicjanina, zawsze uzyska pomoc.

Razem udali się do świątyni Astoreth. Kiedy minęli niewielki pałacyk przewodnik wyjaśnił, że mieszka w nim Kama, kapłanka pilnująca ognia przed ołtarzem Astoreth. Każdego dnia pod jej domem zbierali się liczni wielbiciele, lecz nie mogła żadnego przyjąć, ponieważ musiałaby umrzeć. Tajemnicza dziewczyna zaintrygowała Ramzesa. Rozległ się piękny głos mężczyzny, który śpiewał po grecku miłosną pieśń.

Ramzes usłyszał trzykrotny odgłos spiżu. Samotnie wszedł do świątyni i zatrzymał się przed posągiem skrzydlatej bogini, patronki zemsty i rozpusty. Niespodziewanie poczuł, że coś przesunęło się po jego nogach, a w chwilę później usłyszał cichy szept, wzywający go po imieniu. Jakieś delikatne dłonie dotknęły jego głowy. Odwrócił się zaskoczony i w smudze światła dostrzegł mężczyznę łudząco do niego podobnego. Ktoś go pocałował, a sobowtór zniknął. Rozgniewany książę zapytał, kto jest z nim w świątyni. Usłyszał imię Kamy i jego oczom ukazała się naga, prześliczna kobieta w złotej przepasce. Ramzes przypomniał sobie, że już wcześniej widział kapłankę i że to właśnie ją przysłał Dagon, by uzyskać jego przebaczenie. Spytał ją, kim jest Grek, który śpiewał dla niej pieśń. Dziewczyna wyjaśniła, że mieszka przy świątyni. Ramzes był oczarowany jej urodą i zaskoczony, że kilka miesięcy temu dziewczyna nie zrobiła na nim żadnego wrażenia, a teraz gotów był dla niej popełnić szaleństwo. Ich rozmowę przerwał głos, wzywający kapłankę. Dziewczyna zniknęła, a całą świątynię zalał krwawy płomień, wśród którego książę dostrzegł dziwaczne stwory.

Po powrocie do pałacu, książę zastał Tutmozisa, który przyniósł mu wiadomość, że Sara urodziła syna. Ramzes nakazał, żeby nikt z jego dworu nie interesował się jego nieobecnością. Nie ucieszyła go wiadomość o dziecku. Cały czas zastanawiał się nad tym, co widział tego wieczoru w fenickiej świątyni.

Rozdział trzydziesty drugi

Następnego dnia Ramzes wezwał Tutmozisa i zaczął wypytywać o nowonarodzonego syna. Dowiedział się, że wiadomości o dziecku przekazał Mefres. Sara i chłopiec czuli się dobrze. Książę wciąż rozpamiętywał wydarzenia poprzedniego wieczoru, które miały miejsce w fenickiej świątyni. Postanowił, że kochanka i dziecko mają jak najszybciej przyjechać do niego. Coraz bardziej był przekonany, że kapłani oszukali go, żeby odwieść go od wojny z Asyryjczykami. Narastał w nim gniew, ponieważ posiadali w Egipcie najlepsze ziemie i niezliczone bogactwa. Uważał za hańbę to, że on, syn i następca faraona, musiał pożyczać pieniądze od tyryjskiego księcia. Zastanawiał się, czy kapłani w podobny sposób nie okłamywali jego ojca i czy Herhor nie dąży do obalenia tronu.

Niespodziewanie usłyszał w oddali odgłos fletów i rogów. W ten sposób Azjaci witali pielgrzyma z Babilonu, Sargona. Ramzes zaczął się śmiać, słysząc od Tutmozisa, że przybysz przyjechał, aby pokłonić się cudownej bogini Astoreth. Już od kilku dni wiedział od Hirama, jaki jest prawdziwy cel podróży Sargona. Zapowiedział przyjacielowi, że wkrótce skończą się złe czasy dla arystokracji. Ulubieniec zapewnił go, że szlachta zawsze pozostanie mu wierna.

Od jakiegoś czasu arystokracja egipska przeczuwała, że w Egipcie nadchodzi epoka zmian. Fenicjanie przekazywali w tajemnicy wiadomości o traktacie z Asyrią, który okryje państwo hańbą. Wzburzenie tymi pogłoskami było ogromne, lecz na dworach bawiono się nadal. Natomiast Fenicjanie, po okresie modlitw, na nowo zaczęli udzielać pożyczek.

Ramzes natomiast każdego dnia po zabawie, wymykał się z pałacu i samotnie podążał do ogrodów świątyni Astoreth. Tam stał ukryty, obserwując pałacyk Kamy i marzył o kapłance. Czasami ogarniało go pragnienie, aby do niej iść. Wówczas powstrzymywała go myśl, że jako następca tronu nie może zniżać się do poziomu wielbicieli dziewczyny. Pożądał jej coraz bardziej i był zazdrosny.

Pewnego dnia postanowił wejść do Kamy. Zauważył, że tego wieczoru pałac kapłanki był bardziej oświetlony niż zazwyczaj. Niedaleko stał ogromny słoń ze złoconą lektyką na grzbiecie. Wokół niego chodzili cudzoziemcy, których do tej pory nie widział. Ogarnęła go ogromna nienawiść. Dowiedział się, że to Asyryjczycy, czekający na swego pana, Sargona, który przybył, aby zdobyć przychylność dziewczyny.

Rozgniewany i rozżalony wrócił do domu. W jego sercu rodziła się niechęć do ludu, z którym Egipt walczył od wielu lat. Zrozumiał, że nie zazna spokoju i nie będzie szczęśliwy, dopóki nie ujrzy pola zasłanego trupami Asyryjczyków i nie naliczy stu tysięcy odciętych rąk.

Rozdział trzydziesty trzeci

W parę dni później na wezwanie księcia, przybyła do jego pałacu Kama. Ramzes wyjawił jej, że był pod jej domem i widział Asyryjczyków. Kapłanka udała zaskoczenie, że następca tronu potajemnie odwiedzał jej ogród. Wyznała, że Sargon ofiarował świątyni Astoreth pięć talentów i stara się nakłonić ją, aby wyjechała do świątyni bogini w Babilonie. Książę zapewnił ją o swoich uczuciach, lecz gdy chciał ująć jej dłonie, dziewczyna odsunęła się od niego. Wówczas młodzieniec przypomniał sobie o tajemniczym sobowtórze i nakazał, żeby jak najszybciej opuścił Egipt. Kama odpowiedziała, że mężczyzna byłby doskonałym zabezpieczeniem, gdyby Ramzesowi groziło jakieś nieszczęście. Erpatre przeznaczył na igrzyska w świątyni pięć talentów i kosztowny puchar dla bogini.

Kiedy został sam, zaczął rozmyślać o Asyryjczykach. Pragnął wzbogacić Egipt, napełnić skarb i zapewnić sobie wieczną sławę. Jeszcze bardziej jednakże pragnął zniszczyć Asyrię. Od tej chwili zmieniło się jego zachowanie. Stał się milczący, zamyślony, coraz częściej przebywał z arystokracją i wojskiem. Młodzież szlachetnego pochodzenia, widząc zamiłowanie następcy do musztry, chętnie zaciągała się do armii.

Zaniepokojony zmianami Mentezufis wysłał list do Herhora. Donosił w nim, że Ramzes od przybycia Asyryjczyków do Pi-Bast jest niespokojny, a jego dworzanie chodzą w żołnierskich mundurach. Minister wojny odpisał, że to dobrze, bo Asyryjczycy mogą naocznie przekonać się o waleczności Egipcjan i przyjął to jako dobry znak dla układów z Sargonem.

Po raz pierwszy zdarzyło się, że następca tronu zmylił czujność arcykapłanów. Miał za sobą Fenicjan i wykradzioną tajemnicę traktatu, o czym kapłani nie widzieli. Najlepszą maską młodego księcia stały się częste zmiany jego charakteru. Nikt też nie uwierzyłby w to, że młodzieniec ma plan, do realizacji którego uparcie dąży.

Do Pi-Bast przyjechała Sara z dworem i maleńkim synem. Ramzes był zachwycony dzieckiem. Całe dnie spędzał przy kołysce chłopca, zapominając o ucztach, manewrach i posępnych rozmyślaniach. Arystokracja porzuciła żołnierskie mundury, a następca każdego dnia przyprowadzał po kilku szlachciców do mieszkania kochanki i z dumą pokazywał im swojego syna. Dworzanie, choć podziwiali miłość młodego ojca, wiedzieli, że dziecko, otoczone przepychem, nie miało żadnych dynastycznych praw.

Szczęście Ramzesa nie trwało długo, ponieważ jego pobyt w domu Żydówki nie sprzyjał interesom Fenicjan. Pewnego dnia do pałacu księcia przybył Hiram z wielką świtą kupców, otoczony tłumem ubogich Egipcjan, którym chętnie dawał jałmużnę. Fenicjanie zjawili się, aby zaprosić następcę na igrzyska w świątyni Astoreth. Erpatre chętnie zgodził się na udział w uroczystości i przyjął złoty klucz do loży w cyrku.

O czwartej po południu udał się do cyrku z nomarchą i oficerami. Powitany został okrzykami Azjatów i Egipcjan. Po lewej stronie mieściła się loża Hirama, a po prawej – kapłanek i kapłanów. Książę dostrzegł Kamę, która zajęta była rozmową z cudzoziemcem o wspaniałej postawie i szpakowatych włosach. Okazało się, że to Sargon. Ramzes rozgniewał się. Na nowo odżyła w nim nienawiść do Asyryjczyków i zazdrość o dziewczynę.

Na arenie rozpoczęły się widowiska. Książę był jednak znudzony. Tylko raz uważniej spojrzał na przedstawienie. Pojawili się Chaldejczykowie. Najstarszy z nich uśpił młodego chłopca, a pozostali położyli śpiącego na trzech włóczniach, które później usunęli. Chłopiec zawisł w powietrzu, sztywny niczym kłoda. Zjawisko wzbudziło podziw wszystkich.

Potem odbyła się najważniejsza część widowiska – walka byków. Ramzes obserwował przez cały czas rozmawiającą z Sargonem Kamę. Asyryjczyk nie spuszczał z niej wzroku, a kapłanka zachowywała się dość poufale. Książę poczuł w sercu ból. Po raz pierwszy kobieta, której pragnął, okazywała w jego obecności względy innemu mężczyźnie.

Tymczasem na arenę wypuszczono drugiego byka. Niespodziewanie zwierzę zaatakowało włóczniarza, podrzucając go do góry na rogach. Rozjuszony byk nie dawał się ujarzmić. Na trybunach powstał zamęt, kobiety płakały. Nagle z lóż dostojników skoczyli na plac Ramzes z wydobytym mieczem i Sargon z krótką siekierą. Zwierzę pędziło wprost na następcę tronu i zupełnie nieoczekiwanie skierowało się na Asyryjczyka, który natychmiast je powalił.

Publiczność wiwatowała, obsypując zwycięzcę kwiatami. Zaskoczony sytuacją Ramzes stał na arenie. Patrzył, jak Kama rzuca kwiaty Sargonowi. To jeszcze bardziej rozwścieczyło księcia. Najchętniej wbiłby swój miecz w pierś Asyryjczyka, lecz zdołał się opanować i podarował nieprzyjacielowi złoty łańcuch. Upokorzony, opuścił cyrk.

Rozdział trzydziesty czwarty

Był już miesiąc Tot (czerwiec – lipiec), lecz na dworze Ramzesa wciąż bawiono się i opowiadano o zajściu podczas igrzysk w świątyni Astoreth. Książę z całego widowiska zapamiętał dwie rzeczy: zwycięstwo Sargona i jego zaloty do Kamy.

Pewnego dnia wysłał do kapłanki list z pytaniem, kiedy może go u siebie przyjąć. Odpisała, że będzie na niego czekała wieczorem. W nocy książę w największej tajemnicy opuścił pałac i udał się do Kamy. Powitała go sama, zapewniając, że umarłaby gdyby zginął w cyrku. Słowa te rozgniewały Ramzesa. Dziewczyna rozpłakała się, mówiąc, że serce następcy odwróciło się od niej. Młodzieniec chciał się dowiedzieć, czy już jest kochanką Sargona. Odparła, że nie, ale może zostać żoną Asyryjczyka, który pragnie pojąć ją za pierwszą małżonkę. Istniały ustawy, według których kapłanka mogła poślubić mężczyznę, pochodzącego z królewskiego rodu. Jeżeli najwyższa rada kapłanów tyryjskich tak zdecyduje, będzie musiała wypełnić ich wolę, tym bardziej, że Asyryjczycy mają zająć Fenicję, a Sargon zostanie wówczas satrapą. Księcia zaskoczyła ta wiadomość. Kama wyjaśniła mu, że po raz drugi rozpoczną się modły o odwrócenie nieszczęścia od jej ojczyzny. W ostatnich dniach do Egiptu przybył chaldejski kapłan Istubar z listami, w których król Assar mianował Sargona posłem i pełnomocnikiem do zawarcia traktatu dotyczącego zaboru Fenicji.

Ramzes obiecał jej, że, dopóki żyje, Asyria nie zabierze Fenicji. Kama podziękowała mu za tak ogromną łaskę. Książę wyjawił, że pragnie jej i chce, by była jego kochanką. Kapłanka wyjaśnia mu, że jeśli zostałaby jego nałożnicą, groziłaby jej śmierć. Może jedynie zostać jego żoną. Następca opowiedział jej historię, którą usłyszał od swego nauczyciela. Pewien młody i ubogi pisarz wędrował z Teb do Dolnego Egiptu. Mijał właśnie lepiankę, przed którą siedział człowiek. Pisarz rozpoznał w nim boga Amona. Amon zapytał go, o czym rozmyślał. W odpowiedzi usłyszał, że o nędzy i o tym, że gdyby posiadał majątek, to nie roztrwoniłby go. Bóg przekonał się o mądrości pisarza i jego biegłości w nauce. Postanowił dać mu bogactwo. Pokazał mu lepiankę, później folwark, a na końcu pałac książęcy. Pisarz wybrał pałac, który otrzymał pod warunkiem, że nie odsłoni welonu z tajemniczej figury w pałacu. Pisarz nie dotrzymał słowa danego Amonowi. Pewnego dnia odkrył zasłonę i ujrzał piękną kobietę. Ta przytuliła go i całe bogactwo zniknęło. Litościwy bóg zostawił mu kobietę, a pisarz nigdy nie żałował utraconego majątku, gdyż miał kogoś, kto go naprawdę kochał.

Po wysłuchaniu opowieści, Kama stwierdziła, że Ramzes nigdy nie wyrzekłby się dla niej tronu. W odpowiedzi usłyszała, że gdyby go o to poprosiła, to byłby gotów zrzec się swoich praw. Kapłanka zaprotestowała, mówiąc, że wtedy jego obietnice dla Fenicjan nie miałyby znaczenia. Erpatre poczuł, że w ciągu paru sekund stracił dla niej szacunek i wiarę w jej szczerość. Zrozumiał, że nie może jej ufać. Opuścił ją, przekonany, że i tak zostanie wkrótce jego kochanką.

Po jego wyjściu do pokoju Kamy wbiegł Lykon, Grek zadziwiająco podobny do Ramzesa. Był tak wściekły, że przeraził kapłankę. Oskarżył ją o to, że jeszcze miesiąc temu zapewniała go o swojej miłości i obiecała uciec z nim do Grecji, a teraz ma już drugiego kochanka. Groził, że ją zabije. Zarzucił dziewczynie, że wielokrotnie był wykorzystywany, aby Azjaci uwierzyli, że młody książę wyznaje wiarę Fenicjan. Kama starała się go uspokoić. Grek powiedział, że wkrótce do Zatoki Sebenickiej przypłynie statek, prowadzony przez jego brata. Wtedy będą mieli okazję uciec do jego ojczyzny i ukryć się przed zemstą kapłanów. Kapłanka uparła się jednak, że dopóki nie uzbiera dwudziestu talentów, nie opuści świątyni. Była pewna, że pieniądze dostanie od Sargona i Ramzesa. Zapewniła Lykona, że książę podoba się jej, gdyż jest podobny do niego. Te słowa uspokoiły Greka. Kiedy opuścił komnatę Kamy, dziewczyna szepnęła, że mógłby być u niej jedynie niewolnikiem.

Rozdział trzydziesty piąty

Nazajutrz Ramzes udał się do domu Sary, by odwiedzić syna. Zastał zapłakaną kochankę, która upadła mu do nóg i błagała, aby nie narażał się na niebezpieczeństwo. Słyszała, że odwiedzał Fenicjankę, choć miał już trzy kobiety, panny z dobrych domów. Wyjawiła mu przepowiednię starej kapłanki, według której ona i dziecko zginą z winy Fenicjan. Kobieta kazała jej wystrzegać się fenickiej kapłanki, o której teraz krążą plotki, że uwiodła księcia. Erpatre uspokoił ją, mówiąc, że najwyraźniej macierzyństwo ją zmęczyło i powinna skupić się wyłącznie na wychowywaniu chłopca.

Zaniepokojony opuścił Sarę. Zrozumiał, że w Egipcie nie ukryje się żadna tajemnica i prawdopodobnie był cały czas śledzony. Wierzył, że Kama zostanie jego kochanką, ponieważ Fenicjanie będą się obawiali, że ściągną na siebie jego gniewu.

W kilka dni później do następcy przyszedł święty kapłan Mentezufis, pomocnik Herhora w ministerium wojny. Ramzes domyślił się, że wie już o jego zainteresowaniu Kamą. Tym razem kapłan wspomniał jedynie o przyjeździe Istubara, astrologa i doradcy króla Assara, który przywiózł pełnomocnictwo dla Sargona. Asyryjczycy mają udać się do Memfis, aby złożyć pokłon faraonowi, lecz najpierw Ramzes, jako namiestnik władcy, powinien przyjąć obu dygnitarzy. Książę zgodził się na to, oświadczając, że w takim razie zapyta ich o to, kiedy Asyria wypłaci zaległe daniny. Arcykapłan w imieniu Ramzesa XII zabronił o tym mówić. Pokazał zagniewanemu następcy pierścień władcy. Młodzieniec odparł, że wobec tego spełni wolę ojca. Poprosił jednak Mentezufisa o wyjaśnienie, dlaczego Asyria nie płaci Egiptowi, skoro jest to konieczne, żeby ratować skarb państwa. Kapłan odpowiedział, że Egipt nie jest na tyle silny, aby zmusić Asyrię do płacenia dani, a ministerium wojny zmniejszyło wojsko o sześćdziesiąt tysięcy ludzi by w ten sposób skarb faraona zyskał dwanaście tysięcy talentów rocznie. Na pytanie o powód wizyty Sargona u władcy, odparł, że tylko kilku dostojników o tym wie. Zapewnił księcia, że gdyby Asyria rzeczywiście zagroziła Egiptowi, to wtedy uzbroją nawet robotników z kopalń i staną przeciwko wrogowi z pięciuset tysięczną armią wojowników.

Ramzesa zachwycił nieoczekiwany wybuch patriotyzmu kapłana. Zapytał, dlaczego nie napadają na Babilon, skoro mogą mieć tak ogromne wojsko. Mentezufis wytłumaczył mu, że taka wojna wymagałaby przeprawy przez pustynię. Dodał, że następca nie wie tak naprawdę jakie niespodzianki niesie ze sobą bitwa. Zapewnił, że nadejdzie czas, kiedy Asyria zostanie poniżona. Odszedł, pozostawiając erpatre w przekonaniu, że kapłani zawarli z Chaldejczykami umowę, którą faraon będzie musiał zaakceptować.

Mentezufis rozmyślał o młodym księciu. Podziwiał jego charakter, mając nadzieję, że okaże się władcą równym Ramzesowi Wielkiemu, a za dziesięć lat dojrzeje do pokonania Asyrii.

W kilka dni później Sargon zawiadomił Ramzesa o swym poselstwie i wyraził chęć powitania następcy. Poprosił również o orszak egipski, który miał go doprowadzić do stóp faraona. Książę odpowiedział mu po dwóch dniach, wyznaczając spotkanie po upływie kolejnych dwóch dni. Przez ten czas Asyryjczyk ucztował, a w wolnych chwilach wymykał się do Kamy. Zostawiał jej drogie prezenty i przekonywał, aby została jego kochanką. Był zdecydowany zapłacić za uroczyste nabożeństwo, podczas którego kapłanka zostanie zwolniona od ślubów. Obiecywał jej również pałac w Niniwie.

W wyznaczonym przez Ramzesa dniu, około południa, przed jego pałacem zjawił się orszak asyryjski. Książę w asyście dostojników, czekał na posła w sali audiencyjnej. Rozgniewały go słowa woźnego, sławiącego potęgę Asyryjczyka, ale Mentezufis nakazał mu w imieniu faraona, aby przyjął posła z szacunkiem. To nieco uspokoiło następcę.

Sargon stanął przed erpatre, zwracając się do niego bezpośrednio. Ramzes nie raczył mu odpowiedzieć i zapytał na mocy jakiego prawa poseł przemówił wprost do następcy faraona. Istubar, aby zażegnać konflikt, kazał towarzyszowi upaść na twarz, po czym sam pochylił się przed młodym namiestnikiem. Oburzony Sargon zrobił to samo. Książę chciał zobaczyć dary dla ojca. Asyryjczycy pokazali mu dary od króla Assara – konie, kielich i miecz. Ramzes był zachwycony bronią, którą Sargon z łatwością przeciął egipski miecz. Jednocześnie poczuł nienawiść, że jego wrogowie posiadają tak cudowną broń. Następnie obejrzał prezenty dla faraona. Wśród nich znajdował się wspaniały model pałacu króla Assara, wykonany ze srebra i złota.

Po prezentacjach, zaprosił Sargona i jego świtę na ucztę. Podarował posłowi jedną ze swych kobiet, która mu się spodobała. Zachowywał się poprawnie, lecz jego oblicze było zachmurzone. Jedynie Istubar i Mentezufis byli podczas uczty spokojni, pewni zawarcia traktatu.

Rozdział trzydziesty szósty

Po przyjęciu w pałacu Ramzesa, Sargon, czekając na listy z Memfis, zatrzymał się jeszcze przez kilka dni w Pi-Bast. W tym samym czasie wśród oficerów i szlachty zaczęły krążyć nowe pogłoski. Fenicjanie opowiadali, że kapłani darowali Asyrii zaległe daniny i zawarli traktat pokojowy na wiele lat, aby ułatwić Asyryjczykom wojnę na północy. Mówili również o tym, że władca Egiptu rozchorował się na wieść o ustępstwach, a młody następca nie może sprzeciwić się woli kapłanów. Podburzana przez przebiegłych Fenicjan arystokracja nie chciała wierzyć, że faraon im nie ufa. Działania te jednakże odniosły skutek – szlachta coraz bardziej była przekonana, że należy zniszczyć Asyrię i w ten sposób uratować skarb państwa.

Sargon wyczuwał, że Ramzes jest negatywnie do niego nastawiony, ale tłumaczył to zazdrością o Kamę. Ucztował i bawił się, a wieczory spędzał u pięknej kapłanki, która jego dary i zaloty przyjmowała coraz łaskawiej.

Pewnej nocy do pałacu Ramzesa wbiegł Mentezufis i zażądał natychmiastowego widzenia z następcą. Dworzanie tłumaczyli, że u księcia znajduje się właśnie jedna z jego kobiet, lecz w końcu ulegli natarczywości kapłana. Arcykapłan zapytał erpatre, czy tego wieczoru opuszczał pałac, ponieważ przed godziną kilku młodzieńców napadło przed willą Kamy na posła asyryjskiego i obiło go kijem. Obawia się, że zajście to może mieć negatywny wpływ na stosunki między krajami. Ramzes wyśmiał zachowanie Sargona i obiecał, że kolejnego dnia odwiedzi Asyryjczyka, by załagodzić sytuację. Mentezufis opuścił komnatę księcia przekonany, że to nie on brał udział w ataku na posła. Zmartwiło go jednak to, że prawa Sargona zostały naruszone.

Sargon leżał chory w swoim pałacu. Dopytywał Istubara, czy nikt nie dowiedział się o jego nieszczęściu. Był pewien, że wśród napastników widział następcę tronu i pamiętał, że ten złamał mu nos. Kapłan uspokoił go, mówiąc, że gdyby okazało się publicznie, że poseł zaleca się do fenickiej kapłanki, to okryłoby go to hańbą. Niespodziewanie pojawił się Ramzes i nim Sargon wyraził zgodę na przyjęcie następcy, wszedł do jego pokoju. Wizyta ucieszyła Asyryjczyka. Przekonał się, że to nie książę uczestniczył w napadzie. Erpatre zapewnił go, że nie jest odpowiedzialny za wszystko i w ramach przeprosin za nieprzyjemności podarował Sargonowi kosztowną tunikę.

Po zachodzie słońca Istubar przyprowadził do posła arcykapłana Mefresa i proroka Mentezufisa. Mentezufis przyniósł dobre wiadomości. Herhor napisał list, w którym donosił, ze faraon oczekuje na Sargona i przychyla się do zawarcia traktatu. Asyryjczyk wątpił w dotrzymanie umowy. Obawiał się, że po objęciu tronu młody Ramzes zapragnie wojny, a że jest odważny i nienawidzi Asyryjczyków doprowadzi do starcia państw. Kapłani zapewnili go, że powstrzymają księcia. Wówczas Sargon roześmiał się. Otwarcie przyznał, że jest pewien, że następca doskonale wie o traktacie, ponieważ Fenicjanie są zbyt spokojni i pewni tego, iż mają w erpatre obrońcę, który ochroni ich przed Asyrią.

Mefres i Mentezufis byli zaskoczeni, gdyż nie brali pod uwagę tego, że Ramzes mógłby pokrzyżować ich plany. Istubar odpowiedział, że obowiązkiem Sargona jest zawarcie traktatu i nie będzie istotne, w jaki sposób kapłani dotrzymają jego wykonania. Poseł spoważniał i rzekł, że szkoda będzie młodego następcy, bo jest on wielkim wojownikiem i wspaniałomyślnym panem.

Rozdział trzydziesty siódmy

Po wizycie u Sargona kapłani postanowili przekonać się, czy Ramzes rzeczywiście wie o wszystkim i następnego dnia udali się do młodego księcia. Mefres zapytał go o kontakty z Fenicjanami. Następca domyślił się prawdziwego celu nieoczekiwanej wizyty. Spokojnie odparł, że gdyby kapłani udzielali mu pożyczek, to z nimi musiałby się częściej widywać, a tak musi się przyjaźnić z Fenicjanami. Wówczas kapłani zarzucili mu, że w nocy odwiedza Kamę i pod wpływem dziewczyny nabrał niechęci do asyryjskiego posła. Ramzes opanował gniew i odpowiedział, że dopóki kapłanka nie zamieszka w jego domu, będzie ją odwiedzał. Wtedy Mentezufis wspomniał o traktacie z Asyrią, na mocy którego Egipt zrzeknie się Fenicji i części Azji. Książę uznał, że tylko zdrajcy mogliby namówić faraona do podobnego upokorzenia.

Mefres wyjaśnił, że tego wymaga bezpieczeństwo państwa i byłoby to tymczasowe rozwiązanie problemów. Ramzes wybuchł złością. Zarzucił kapłanom, że otaczają go szpiegami i za bardzo ingerują w jego sprawy. On nigdy by nie podpisał tak haniebnego dla Egiptu traktatu. Kapłani wyszli od księcia przekonani, że zapewni spokój państwu i nie złamie warunków umowy.

Następca wezwał Tutmozisa i wybuchł płaczem. Opowiadał ulubieńcowi o układach z Asyrią. Jego rozpacz potęgował fakt, że Egipt tak łatwo zrzekł się zaległych danin. Był pewien, że wojna dla ubożejącego państwa byłaby dobrym rozwiązaniem. Zyskałby niewolników, którzy w ciągu kilku lat odzyskaliby utracone pod piaskami grunty, a lud egipski odpocząłby od pracy ponad siły. Tutmozis zapewnił go, że cała arystokracja, nomarchowie i oficerowie są oburzeni na wieść o umowie z Asyrią i z chęcią poprą następcę. Zrezygnowany Ramzes był jednak świadomy, że uznano by to za bunt przeciwko faraonowi. Adiutant wyjawił mu, że ma wiadomości o ciężkiej chorobie władcy, który pragnie śmierci, lecz kapłani utrzymują go przy życiu, ponieważ chcą bez przeszkód podpisać układ z Asyryjczykami. Kiedy książę obejmie tron, będzie mógł zebrać wojsko i ruszyć na wojnę, dzięki której wszyscy coś zyskają. Jest pewien, że na rozkaz Ramzesa żołnierze wydobędą skarby z Labiryntu, a drogę wskażą im młodzi kapłani. Zmiana poglądów Tutmozisa zaskoczyła Ramzesa. Dawniej ulubieniec bał się arcykapłanów, a teraz otwarcie buntuje się przeciwko ich postępowaniu. Przyjaciel wyjaśnił mu, że Fenicjanie za jakiś czas podbuntują plemiona azjatyckie, żeby wojska egipskie uzyskały powód do przekroczenia granic, a później połączą się z nimi i stworzą potężną armię. Kapłani na razie są zbyt pewni swojej potęgi. Pychą i chciwością zniechęcili do siebie cały Egipt, dlatego arystokracja, wojsko i niżsi kapłani czekają na znak, by zabrać skarby ze świątyń i odebrać arcykapłanom władzę.

Ramzes w samotności rozmyślał o sytuacji w państwie. Byłby zachwycony wrogim nastawieniem szlachty do kapłanów, lecz wiedział, że za tym wszystkim kryją się Fenicjanie. Instynkt podpowiadał mu ufać patriotyzmowi arcykapłanów. Fenicjanie kierowali się wyłącznie własnym interesem. Z drugiej strony nie chciał wierzyć, że kapłani dopuściliby się zdrady państwa. Zrozumiał, że przede wszystkim musi być ostrożnym i nikomu nie może zanadto ufać. Z całego serca pragnął wojny z Asyrią, lecz kierował się głównie potrzebami upadającego państwa. Postanowił działać rozważnie. Chciał najpierw przekonać do swoich planów stan kapłański i dopiero w razie oporu – zniszczyć go przy pomocy wojska i szlachty.

Aby odpocząć od trosk, poszedł do Sary. Zabawa z synkiem uspokajała go i cieszyła. Zastał jednak kochankę znów we łzach. Matka dziecka następcy tronu uznała Hirama za zbrodniarza, który zwabia młode dziewczęta na statki i wywozi je, a potem sprzedaje. Uprowadzona została jedna z jej niewolnic. Zmarła z tęsknoty za swoją ojczyzną. Opowiedziała o odkryciach Żydów. Okazało się, że Fenicja celowo chce wywołać wojnę między Egiptem a Asyrią, żeby później czerpać ogromne zyski, dostarczając broń obu stronom. Przestrzegała ukochanego przed Fenicjanami, którzy byli jak jadowita żmija. Ramzes, patrząc na Sarę, porównał jej szczerą miłość i oddanie do wyrachowania Kamy i jej podstępnego chłodu. Mimo tego coraz bardziej pożądał kapłanki.

Pożegnał Żydówkę i nagle przypomniał sobie, że Sargon podejrzewał go o udział w napadzie. Zrozumiał, że wśród atakujących musiał być jego sobowtór. Jeśli Fenicjanie próbowali wmieszać go w zajście, to rzeczywiście powinien się ich wystrzegać. Rozgniewany udał się do Kamy, żeby wszystko wyjaśnić. W pokoju kapłanki zastał Hirama. Nieoczekiwane wejście księcia zaskoczyło rozmawiającą parę. Powitał ich chłodno i zapytał o napad na posła asyryjskiego. Dziewczyna błagała go o przebaczenie. Hiram wyjaśnił, że do tej pory hojnie opłacali Greka Lykona, ponieważ mógł się przydać w chwili zagrożenia. Lecz sprowadził na nich nieszczęście, a potem uciekł. Obiecał, że wkrótce zostanie schwytany i postawiony przed obliczem erpatre. Kamie oznajmił, że Fenicja wybaczy nawet największy występek temu, kto zdobędzie przychylność następcy tronu. Odszedł, a jego słowa uszczęśliwiły Ramzesa. Zrozumiał, że teraz już nic nie stało na przeszkodzie, aby kapłanka została jego kochanką. Dziewczyna zgodziła się, lecz ubłagała, aby uszanował dom, należący do bogini Astoreth. W ten sposób Fenicja dała księciu największy dowód czci i przywiązania, jakiego nikt nigdy wcześniej nie dostał.

Rozdział trzydziesty ósmy

Po tym, jak Hiram powiedział, że Fenicjanie podarowali księciu kapłankę, Ramzes chciał mieć Kamę jak najszybciej w swoim pałacu. Dziewczyna jednak opóźniała przeprowadzkę, prosząc, żeby poczekał do czasu, aż do Pi-Bast będzie przybywać mniej pielgrzymów. Następca zajął się innymi sprawami i nie nalegał na jej przyjazd.

Tymczasem Sargon i Istubar wyjechali do Memfisu, aby podpisać traktat. Jednocześnie faraon wezwał syna do złożenia raportu z podróży. Książę nakazał pisarzowi, by dokładnie opisał wszystko, co zdarzyło się od chwili, kiedy opuścił pałac królewski. Do przekazania sprawozdania wyznaczył Tutmozisa. Miał on na pytanie Herhora o przyczyny nędzy Egiptu i skarbu, odpowiedzieć, by Pentuer wszystko wyjaśnił tak, jak to uczynił w świątyni Hator. Na pytanie, co Ramzes sądzi o traktacie z Asyrią, miał powiedzieć, że obowiązkiem następcy jest spełnienie rozkazów faraona. Kiedy jednak adiutant zostanie sam z władcą, ma upaść mu do stóp i wyjawić, że prawdziwą przyczyną klęsk państwa jest ubytek ziemi urodzajnej i ludności, która umiera z wysiłku i biedy. Najbardziej szkodzą Egiptowi kapłani, którzy mają najbogatsze folwarki, a ich świątynie są wypełnione złotem. Asyryjczycy to silni i olbrzymi wojownicy, lecz źle musztrowani. Szlachta burzy się przeciwko układom między państwami, a Asyria jest osłabiona prowadzoną na północy wojną i, gdyby Egipt ją napadł, zyskałby wielkie skarby oraz niewolników. Tutmozis miał również prosić w imieniu erpatre o to, aby Ramzes XII nie oddawał Fenicji, gdyż przyczyni się to do zagłady ojczyzny.

Ulubieniec następcy wyjechał do Memfisu w miesiącu Paofi (lipiec – sierpień). Nil zaczął przybierać i zmniejszyła się ilość pielgrzymujących do Pi-Bast. Ludzie zbierali w tym czasie winogrona, len i podobną do bawełny roślinę.

Ramzes zajął się sprawami, związanymi z Kamą. Jednego dnia odbył tajemną naradę z Hiramem, który na jego polecenie ofiarował świątyni Astoreth dwanaście talentów, złoty posążek bogini, pięćdziesiąt krów i sto pięćdziesiąt miar pszenicy. Następnie książę wezwał do siebie naczelnika policji Pi-Bast i w kilka dni później całe miasto obiegła wiadomość, że kapłanka została porwana, uprowadzona i nikt nie wie, gdzie przebywa. Zdarzyło się to podczas wyprawy Kamy do miasta Sabne-Chetam, gdzie została wysłana przez arcykapłana świątyni. Mieszkańcy Pi-Bast o ten czyn podejrzewali Sargona lub Lykona, który od dawna był zakochany w dziewczynie.

W świątyni Astoreth natychmiast zwołano radę najbogatszych i najpobożniejszych wyznawców, którzy uchwalili, że Kama zostaje zwolniona z obowiązków. Zdjęli z niej także klątwę, grożącą dziewicom, które, służąc bogini, utraciły niewinność. Po kilku dniach ogłoszono wiernym, że kapłanka nie żyje.

W tym samym czasie Hiram ofiarował Ramzesowi pergamin, opatrzony pieczęciami i podpisami najznakomitszych Fenicjan. Był to wyrok sądu duchownego Astoreth, na mocy którego Kama została zwolniona ze ślubów i zdejmowano z niej klątwę. Nie mogła jednak wyrzec się swego kapłańskiego imienia.

Po zachodzie słońca następca tronu udał się do samotnej willi w swoim ogrodzie. W niewielkim pokoju na piętrze siedziała Kama. Podaną puszkę z aktem wolności rzuciła na podłogę, zła, bo nie była ze złota. Była rozgoryczona, znudzona i bała się o swoje życie. W mieszkaniu czuła się jak w więzieniu i coraz bardziej brakowało jej ludzi, śpiewów, światła. Książę słuchał jej krzyków zdumiony. Z trudem rozpoznał w tej rozłoszczonej kobiecie tajemniczą kapłankę ze świątyni. Obiecał jej, że wkrótce będzie mogła wyjść do ogrodu, a za jakiś czas pojadą do Memfisu, gdzie będzie bawiła się jak nigdy dotąd. Kama nie wierzyła już w miłość Ramzesa. Zarzuciła mu, że oprócz niej ma cztery kochanki i nadal faworyzuje Sarę, która mieszka w pałacu a wszyscy chylą przed nią głowy. Zniecierpliwiony młodzieniec odparł, że wszystkie hołdy składane są jego synowi. Wtedy kapłanka wykrzyczała, że chłopiec jest Żydem i nazywa się Izaak. Oskarżenia te rozzłościły erpatre i nazwał Kamę szaloną. Nie mógł uwierzyć w jej słowa. Dziewczyna powiedziała, że Sara drwi z Ramzesa i okłamuje go, a jeśli ona mówi nieprawdę, może ją wypędzić. Jeśli natomiast wyjawiła mu prawdę, chce zająć miejsce Żydówki w pałacu.

Wzburzony Ramzes wybiegł z domu kapłanki. Samotnie chodził długo po ogrodzie i uspokojony poszedł do Sary. Była akurat zajęta opieką nad dzieckiem. Na jego pytanie, jak chłopiec ma na imię, odparła cicho, że Seti. Wówczas książę zarzucił jej kłamstwo i powiedział, że jego syn jest Żydem. Ostrzegano go, by nie brał Żydówki do swego domu, a on nie posłuchał rad i teraz wszyscy mogą z niego kpić. Sara z płaczem starała się wyjaśnić, że kapłani rozkazali, żeby dziecko zostało Żydem, a Herhor i Mefres mówili jej, że chłopiec zostanie pierwszym żydowskim królem. To jeszcze bardziej rozwścieczyło Ramzesa. Zrozumiał nareszcie poczynania arcykapłanów. Wezwał służbę i żołnierzy. Przerażona kobieta zasłoniła chłopca. Książę rozkazał przenieść ją do budynku dla niewolników. Od tej chwili miała być służącą tej, która zajmie jej miejsce. Jeżeli będzie nieposłuszna i leniwa, ma być wychłostana. Następnego dnia miała też umyć nogi swej pani.

Sara dobrowolnie opuściła pałac. Ramzes nakazał przyprowadzić Kamę, która została panią domu. Żydówka miała jej służyć, każdego ranka myć stopy i trzymać przed nią lustro. Po wydaniu rozkazów, wrócił do swojej komnaty, lecz przez całą noc nie mógł zasnąć. Coraz bardziej pragnął zemsty. Wiedział, że Sara stała się jedynie narzędziem kapłanów. Jego nienawiść potęgował fakt, że mógł ukarać kochankę, ale nie był w stanie pozbawić władzy Herhora i Mefresa. Po raz kolejny przypomniał sobie krzywdy, jakich doznał od arcykapłanów. Rok temu minister wojny przesądami zepsuł mu manewry, a później sprawił, że wpadł w niełaskę ojca i upokorzył go. Dzięki Herhorowi został namiestnikiem tylko po to, aby wyjechał i nie był przy faraonie. Kapłani zmusili go, by jak pokutnik udał się do świątyni. Przez cały czas wtrącali się do jego rozrywek, kochanek, stosunków z Fenicjanami. W końcu upokorzyli go i ośmieszyli w oczach narodu, zabierając pierworodnego i ukochanego syna.

Znużony, zasnął nad ranem. Po przebudzeniu zapytał rządcę pałacu Sary, jak zachowuje się Żydówka. Usłyszał, że kobieta zgodnie z rozkazami, pokornie umyła nogi nowej pani, lecz rozgniewała Kamę, a ta uderzyła ją nogą między oczy. Wzburzyło to Ramzesa. Spytał, jak Sara spędziła noc. Rządca wyjaśnił, że całą czas przesiedziała z dzieckiem na kolanach. Kiedy rano poszła do kapłanki, kobiety zajęły się chłopcem.

Książę nakazał, żeby Sara dostała oddzielną izbę, jedzenie i zajmowała się wyłącznie synkiem. Nowe rozporządzenie ucieszyło rządcę. Cała służba lubiła spokojną Żydówkę, a w ciągu kilku godzin wszyscy zdążyli znienawidzić gniewną i krzykliwą Kamę.

Rozdział trzydziesty dziewiąty

Kama nie przyniosła szczęścia Ramzesowi. Kiedy odwiedził ją pierwszy raz w pałacu, powitała go zagniewana, że przywrócił do łask Sarę. Wykrzykiwała ze złością, że pragnie, aby Żydówka została upokorzona i zapomniała o dawnych przywilejach oraz miłości następcy tronu. Następca patrzył na nią z niesmakiem. Wyjaśnił, że uderzyła kobietę, która jest matką, a w Egipcie matka to bardzo wiele. Kama zaczęła narzekać. Jeszcze tydzień temu składano u jej stóp kwiaty, była uwielbiana i wysławiana przez mężczyzn. Teraz to straciła. Erpatre opuścił ją bez słowa i dopiero po kilku dniach powtórnie przyszedł do kapłanki. Lecz i tym razem zastał ją w złym nastroju. Skarżyła się, że służba ją lekceważy i wszyscy są dla niej nieprzychylni, dlatego zaczęła obawiać się o swoje życie. Zarzuciła księciu, że widziała go, jak szedł do Sary. Ramzes nie mógł już dłużej słuchać pretensji. Odparł, że to nie był on, lecz prawdopodobnie Lykon. Odszedł, tracąc zupełnie cierpliwość dla Kamy.

Wezwał Hirama i naczelnika policji w Pi-Bast. Rozkazał, aby jak najszybciej schwytali Lykona, który najwyraźniej przebywał w pobliżu pałacu. Mężczyźni podejrzewali, że Grek dostał rozkaz zabicia Kamy od pobożnych Azjatów, którzy mogą mu pomagać i ukrywają go.

Po upływie kolejnych dni, Ramzes ponownie odwiedził Fenicjankę. Dziewczyna zachowywała się jak obłąkana. Siedziała ukryta w najciemniejszym kącie pałacu, głodna, nieuczesana i brudna. Wzywała służbę i po chwili wszystkich wypędzała od siebie. Obawiała się, że żołnierze chcą ją zabić. Książę zrozumiał, że już jej nie kochał. Popełnił błąd, zabierając ją ze świątyni Astoreth. Dziewczyna krzyczała, że służba chce ją nabawić jakiejś choroby lub otruć. Ktoś podrzucił do jej sypialni welon, który nosiła przez pół dnia, zanim odkryła, że wcześniej podobnego nie miała. Przerażona, podejrzewała, że Azjaci chcą się na niej zemścić za zdradę bogini.

Znudzony i zirytowany zachowaniem Fenicjanki Ramzes opuścił ją, choć błagała, by został. W pałacu zastał Tutmozisa, który wrócił z Memfisu. Ulubieniec widział się z faraonem. Władca kazał przekazać synowi, że jest już zmęczony długoletnim panowaniem i niedługo opuści ziemię. Nie pozostawiał księciu żadnych rozkazów na przyszłość, ażeby mógł rządzić krajem tak, jak sam zechce. Zawarty wstępnie traktat z Asyrią nie obejmował sprawy Fenicji i miało to zostać rozstrzygnięte dopiero po wstąpieniu na tron nowego faraona. Ramzes XII, aby przekonać króla Assara, że nie będzie mu przeszkadzał w wojnie, rozkazał zmniejszyć armię egipską o dwadzieścia tysięcy wojsk najemnych. Rozpuszczono już cztery pułki libijskie. Wiadomości te oburzyły następcę, a jego gniew wzrósł, kiedy dowiedział się, że Mefres i Mentezufis wiedzieli o wszystkim, lecz nie poinformowali go o tym. Z nienawiścią poprzysiągł, że jeżeli za jego rządów kapłani nie ulegną jego woli, zgniecie ich, ponieważ Egipt nie może mieć dwóch panów.

Od tego dnia w pałacu Ramzesa zaczęły się uczty. Książę zaprzestał ćwiczeń z wojskiem. Pewnego dnia zaprosił nawet Kamę, aby uczestniczyła w zabawie, lecz Fenicjanka odmówiła. Tutmozis podjął wtedy temat Sary i wstawił się za Żydówką. Wyjaśnił, że kobieta nie miała na nic wpływu, a winę ponosili głównie Herhor i królowa Nikotris, która mu uwierzyła. Ramzes był rozgoryczony tym, jak bardzo kapłani ingerowali w jego życie. Ulubieniec opowiedział mu o plotkach, krążących wśród dworzan. Wszyscy kpili z dziwactw Mefresa, który kilka razy na dobę odprawiał nabożeństwa, błagając bogów, aby pomogli unieść mu się w powietrze.

Ramzes na prośbę Tutmozisa zgodził się przenieść Sarę z dzieckiem do pałacyku, który w pierwszych dniach zajmowała Kama. Decyzja ta ucieszyła służbę. Tłumnie i z radością odprowadzono Żydówkę do nowego mieszkania.

Kapłanka na wieść o tym, że Sara wróciła do łask księcia, wpadła we wściekłość i wezwała do siebie Ramzesa. Oskarżyła go o złamanie danego jej słowa. Odpowiedział jej ze spokojem, żeby mu nie groziła, ponieważ podzieli los Żydówki i trafi do izby czeladnej. Wtedy Kama w złości przeklęła syna erpatre, życząc chłopcu śmierci. Ramzes uciszył ją, opowiadając historię księcia Santi, który na placu przed świątynią Ptah zobaczył bardzo piękną kobietę. Niewiasta zgodziła się zostać jego kochanką, lecz zażądała, aby zapisał jej cały majątek, co natychmiast uczynił. Potem rozkazała, by dzieci księcia zrzekły się praw do dziedzictwa, co również spełnił. Następnie chciała, żeby zabił swoje dzieci, które mogły stać się ważniejsze od jej potomstwa. Dopiero, kiedy spełnił i tę wolę, oddała się księciu. Następca ostrzegł Kamę, by nigdy nie rzucała klątw na jego syna, bo wówczas straci jego łaski. Kapłanka obiecała mu, że nigdy więcej nie wspomni o swojej niedoli i o dziecku Sary.

Tom drugi

Rozdział pierwszy

Do Pi-Bast dotarły wiadomości o Libijczykach, którzy rozpuszczeni przez kapłanów, wracali do ojczyzny, najpierw żebrząc, później kradnąc, a w końcu rabując i paląc egipskie wsie. W ciągu kilku dni zniszczyli miasta Chinensu, Pimat i Kasa, a cała zachodnia granica państwa była zagrożona. Coraz częściej pojawiały się tam bandy libijskie, wysyłane przez wodza Musawasę, który zamierzał wypowiedzieć Egiptowi wojnę. Na mieszkańców Pi-Bast padła trwoga. Ludność była wzburzona, lecz rządcy nomesu nie robili nic, czekając na rozkazy z Memfisu.

Ramzes widział niepokój ludzi i obojętność dygnitarzy. Mefres i Mentezufis unikali go. W końcu książę przestał odwiedzać pułki stojące pod miastem i wezwał do siebie całą młodzież szlachecką. W zabawie i ucztach pragnął znaleźć ukojenie i stłumić w sercu obawy o losy ojczyzny. W miesiącu Hator (sierpień – wrzesień) odbyło się w pałacu następcy największe przyjęcie. W jej trakcie książę został wezwany na rozmowę przez arcykapłanów. Mentezufis poinformował go o zwolnieniu dwudziestu tysięcy wojsk libijskich. Lekko pijany Ramzes oskarżył otwarcie kapłanów o zdradę i wykorzystanie choroby władcy. Słowa następcy zaszokowały kapłanów. Spodziewano się, że Libijczycy mają zamiar napaść na Egipt i wolą Ramzesa XII jest, aby erpatre zebrał wojska z Dolnego Egiptu i zniszczył buntowników. W ten sposób został on naczelnym wodzem i najwyższym władcą prowincji.

Książę uważał, że rada kapłańska, pozbywając się pułków libijskich, chciała przypodobać się królowi asyryjskiemu i osłabiła państwo. Stracił panowanie nad sobą i bezmyślnie wyjawił, że wie o wizycie Beroesa i jego wpływie na zawarcie traktatu. Mefres odparł, że nie wie, skąd Ramzes ma takie wiadomości, a kapłan chaldejski był wysłannikiem bogów, którzy w porę ostrzegli Egipt przed niebezpieczeństwem. Następca oświadczył, że nie wierzy w cuda i szyderczo dodał, że za czasów króla Cheopsa pewien arcykapłan chciał koniecznie latać w powietrzu, modlił się nieustannie do bogów, a jego pomocnicy twierdzili, że rzeczywiście unosi się nad ziemią. Mefres słysząc własną historię, zasłabł. Erpatre zmieszał się i zaczął cucić starca. Kiedy arcykapłan odzyskał przytomność, opuścił z Mentezufisem komnatę, chłodno żegnając Ramzesa. To całkowicie otrzeźwiło młodzieńca. Uświadomił sobie, że popełnił właśnie dwa błędy: przyznał się, że poznał tajemnicę kapłanów i zadrwił z Mefresa.

Wezwał następnie do siebie Tutmozisa i powiadomił go, że zgodnie z wolą ojca został naczelnym wodzem i zaczęła się wojna z Libią. Nakazał wysłać szybkobiegaczy do pułków, aby dowódcy przybyli natychmiast na naradę wojenną. Zapalono również sygnały alarmowe, wzywające wszystkie wojska Dolnego Egiptu do marszu ku zachodniej granicy.

Tymczasem kapłani Mefres i Mentezufis wrócili do swoich mieszkań przy świątyni Ptah. Upokorzony Mefres przeklinał Ramzesa. Zastanawiali się, skąd książę mógł dowiedzieć się o układach z Beroesem, podejrzewając, że zostali zdradzeni. Odwiedził ich arcykapłan Ptah, Sem. Chwalił on dzielność i waleczność młodego następcy. Nie uwierzył w zarzuty Mefresa, który powiedział, że erpatre zamierza zniszczyć świątynie i przyczynić się do zagłady Egiptu. Uznał, że to Kama miała negatywny wpływ na księcia. Kapłani doszli do wniosku, że źle postąpili, kiedy przestali kontrolować poczynania księcia po powrocie ze świątyni Hator. W tej sytuacji należało przeprowadzić śledztwo, aby ustalić, co robił Ramzes przez ostatnie miesiące.

Następnego dnia święty Sem wezwał lud na uroczyste nabożeństwo w świątyni Ptah. Przez trzy dni odbywały się modlitwy w intencji wojsk egipskich i pognębienia Libijczyków. Po tym czasie kapłani spotkali się ponownie. Udało im się zebrać potrzebne informacje. Między wojskiem krążyły pogłoski, że Ramzes po wstąpieniu na tron rozpocznie wojnę z Asyrią. Lud mówił, że po podboju króla Assara wszyscy chłopi dostaną niewolników i faraon na kilka lat zwolni Egipt od podatków. Arystokracja z kolei była przekonana, że nowy władca odbierze kapłanom wszystkie dobra, zwróci je szlachcie i będzie rządził sam bez udziału najwyższej rady. Wspominano również o tym, że następca tronu stał się wyznawcą bogini Istar. Z pewnych źródeł dowiedziano się, że Ramzes odwiedził świątynię Astoreth i widział tam cuda. Między bogatymi Azjatami rozprawiano o tym, że książę ofiarował Astoreth kosztowne dary, a w zamian dostał kapłankę, która miała wpłynąć na jego wiarę.

Kapłani otrzymali także informację, że kapłan Osochor, który przyjmował Beroesa w podziemiach świątyni Seta, w dwa miesiące później wydał za mąż córkę i obdarował nowożeńców bogatymi klejnotami oraz kupił im duży folwark. Mieli już pewność, że to właśnie on zdradził Fenicjanom tajemnicę traktatu.

Arcykapłan Sem, który szczerze lubił młodego księcia, uznał, że plotki są nieważne i nie należy oskarżać go przed najwyższą radą. Wówczas sami naraziliby się na wymówki, że pozostawili następcę bez nadzoru. Mefres nie potrafił jednak zapomnieć o zniewadze, jakiej doznał ze strony Ramzesa. Sem odparł, że nie powinien rozmawiać z pijanym erpatre. Zebrani postanawiają nie składać skargi.

Rozdział drugi

Za radą astrologów główna kwatera wojsk Ramzesa miała wyruszyć z Pi-Bast w siódmym dniu miesiąca Hator. Książę od chwili, kiedy został mianowany naczelnikiem, rzucił się w wir zajęć. Osobiście przyjmował każdy pułk, dbał o broń, mundury i rozmieszczenie obozów. Brał udział w każdej naradzie, przesłuchiwał schwytanych szpiegów i zaznaczał na mapie ruchy band libijskich. Mentezufis podziwiał umiejętności następcy tronu. Często chwalił go, uważając, że jest urodzonym wodzem. Innego zdania był Mefres, uważając, że te cechy uczynią w przyszłości z młodzieńca niebezpiecznego faraona.

Na dzień przed wyjazdem, Ramzes postanowił odpocząć. Co chwilę jednak ktoś zakłócał jego spokój. Zjawiali się adiutanci z raportami, wróżbici i astrologowie. Kiedy przyszła jedna z jego kochanek z pretensjami, stracił cierpliwość i wymknął się do ogrodu. Tam, z dala od pałacu, zasnął na ławce.

Od kilku dni Kama czuła się coraz gorzej. Była rozdrażniona i nieustannie siedziała przed lustrem, przyglądając się swemu odbiciu. Wydawało się jej, że dostrzega na twarzy jakieś plamy. W końcu wezwała lekarza, lecz gdy przybył, wpadła we wściekłość. Na dzień przed wyjazdem księcia, siedziała samotnie w komnacie, nie jedząc nic przez cały dzień. Obawiała się, że zachorowała na trąd. Niespodziewanie do pokoju wskoczył przez okno Ramzes. Dopiero po chwili Kama rozpoznała w mężczyźnie Lykona i osłupiała z przerażenia. Ostrzegła Greka, że jest ścigany. Lykon oznajmił jej, że szukał księcia i chciał go zabić, ale nie zastał go w pałacu. Nakazał dziewczynie, aby zebrała wszystkie kosztowności i przygotowała się do ucieczki. Zamierzał jeszcze raz poszukać następcy tronu. Kama podsunęła mu jednak inny pomysł. Zasugerowała, że powinien zabić syna Sary i podejrzenia skierować na osobę erpatre.

Kilkanaście minut później usłyszała przeraźliwy kobiecy krzyk. Zamiast spodziewanej radości, poczuła strach. Po chwili wrócił Lykon i zmusił Kamę, aby z nim poszła. Bez przeszkód wydostali się z pałacu i zniknęli w zaułkach miasta.

Na dwie godziny przed wschodem słońca Ramzes był gotów do wyjazdu. Wkrótce pułki wyruszyły z Pi-Bast.

Tymczasem u nomarchy zjawił się oficer z wiadomością, że syn Żydówki Sary i następcy tronu zastał w nocy zamordowany. Był zbyt przerażony, żeby powiedzieć, kogo podejrzewano o ten czyn. Nomarcha wezwał służbę Sary na przesłuchanie i posłał po Mefresa. Razem przeprowadzają śledztwo. Według relacji wielu osób, po północy w domu Żydówki zjawił się książę, a po chwili kobieta, krzycząc, wybiegła za nim do ogrodu. W pokoju znaleziono zwłoki chłopca, rozbite o ścianę. Dalsze przesłuchania potwierdziły, że Ramzes nie spał tej nocy u siebie. Nomarcha i arcykapłan byli przerażeni. Udali się do mieszkania Sary i zastali ją klęczącą przy kołysce. Na ich widok dziewczyna zerwała się, przeklinając dzień, w którym posłuchała kapłanów i zgodziła się, aby jej syn został Żydem. Błagała bogów o przywrócenie życia jej maleńkiemu synkowi. Mefres rozkazał jej, żeby wyznała, kto zamordował chłopca. Wzięła całą winę na siebie. Nomarcha patrzył ze współczuciem na rozpaczającą matkę. Arcykapłan kazał ją aresztować. Sara bez oporu dała się wyprowadzić z pałacu, zabierając zwłoki dziecka.

Nomarcha żałował Sary. Mefres uznał, ze nie wierzy w jej winę, lecz zostanie ukarana za kłamstwo. W tym momencie rządca pałacu Kamy przyniósł wieści, że w nocy zniknęła Fenicjanka. Arcykapłan jest przekonany, że pojechała za księciem. Władca nomesu zrozumiał, że Mefres nienawidzi Ramzesa. Przerażała go myśl, że jeśli dowody wykażą winę następcy, to nie zostanie faraonem, a wtedy kapłani zyskają nieograniczoną władzę w Egipcie.

Śledztwo przeprowadzano dalej. Dwaj lekarze ze świątyni Hator byli przekonani, że dziecko zamordował mężczyzna, na co wskazywały ślady. Po tych objaśnieniach Mefres w towarzystwie arcykapłana Sema udał się do więzienia i zaklinał Sarę, aby poświadczyła, że to nie ona dopuściła się dzieciobójstwa i wydała prawdziwego zbrodniarza. Żydówka wpadła w gniew i nadal oskarżała siebie. Mefres starał się jej uświadomić, że za trzy dni odbiorą jej zwłoki synka i trafi na piętnaście lat do więzienia.

Po wyjściu z więzienia Mefres oznajmił Semowi, że dziecko zabił Ramzes. Cała sprawa wyjaśniła się szybciej niż przypuszczano. O morderstwie w domu Sary i ucieczce Kamy został poinformowany naczelnik policji w Pi-Bast. Domyślił się, że zamieszany w te zdarzenia był Lykon. Wkrótce agenci policji i Fenicjanie ścigali Greka i kapłankę.

Trzeciej nocy po wymaszerowaniu wojsk Ramzesa, naczelnik policji powrócił do miasta, wioząc dużą klatkę, zasłoniętą płótnem, z której dochodziły krzyki kobiety. O wschodzie słońca poprosił, żeby przyszli do niego kapłani Mefres i Sem oraz nomarcha. Wypytał ich o zdarzeniach w noc zabójstwa syna następcy i chciał dowiedzieć się, jak był ubrany książę. Dowiódł, że zabójca miał na sobie inną szatę niż erpatre tego wieczoru. Następnie odrzucił płótno, zakrywające tajemniczą klatkę i wszyscy ujrzeli Kamę. Kapłanka była chora. Jej piękną twarz pokrywały miedziane plamy, a oczy zdradzały objawy obłąkania. Naczelnik policji obiecał jej, że jeśli złoży zeznania, kapłani pomodlą się za nią i cofną trąd. Kama wyznała, że zabójcą jest Lykon, który najpierw chciał zabić księcia.

Mefres nadal jednak nie wierzył w niewinność Ramzesa. Przypuszczał, że kapłanka została nauczona, jak ma odpowiadać. Twierdził, że człowiek podobny do księcia nie istnieje. Sara nadal brała winę na siebie.

Upłynęło kilka dni. Paraszytowie zajęli się ciałem syna Żydówki, a ona wciąż przebywała w więzieniu, oczekując na sąd. Kama coraz bardziej chora siedziała w klatce. Nomarcha wydał rozkaz wywiezienia jej na pustynię do kolonii trędowatych.

Pewnego wieczoru do świątyni Ptah przyszedł naczelnik policji, by porozmawiać z kapłanami. Przyprowadził ze sobą człowieka odzianego w wór, z zasłoniętą twarzą. Gdy zdjął zasłonę, kapłani krzyknęli ze zdumienia. Lykon przyznał się do zamordowania syna następcy. Kierował się nienawiścią za odebranie mu fenickiej kapłanki. Mefres zatrzymał Greka i nakazał, żeby naczelnik nikomu nie wyjawił, że Lykon istnieje. Po odejściu naczelnika, na rozkaz Mefresa kapłani wyprowadzili Lykona. Arcykapłan nie zgodził się na wydanie przestępcy sądowi, zachowując go dla najwyższej rady.

Następnego dnia arcykapłan Sem, naczelnik policji i nomarcha zjawili się u Sary. Dziewczyna od kilku dni nie jadła i nie podniosła się z ławy na ich widok. Nomarcha wyjaśnił jej, że jest wolna, a jej syna zabił Lykon, kochanek Kamy. Żydówka nie mogła w to uwierzyć. Nomarcha dodał, że Grek był podobny do Ramzesa i już nie żyje. Sara zaczęła śmiać się obłąkańczo. Mówiła, że to nie erpatre zabił syna, a ona pozwoliła, aby obcy człowiek zabrał jej ukochane dziecko. Śmiała się coraz ciszej i nagle upadła na ziemię. Po chwili skonała. Na jej twarzy pozostał wyraz głębokiego żalu.

Rozdział trzeci

Na zachód od Egiptu ciągnęła się jednostajna i bezkresna dla ludzkich oczu pustynia Libijska. Wśród piaszczystego morza mieścił się kraj o martwym krajobrazie, urozmaiconym gdzieniegdzie dolinami, porośniętymi tamaryndusem. Czasami można tam było odnaleźć zielone oazy, z palmami, jeziorami, gdzie ludzie wypasali owce. Za panowania faraonów takich miejsc było kilkadziesiąt. Zamieszkiwała je ludność złożona z potomków awanturników, którzy przez laty uciekli z kopalń, przestępców, chłopów oraz robotników.

Między pustynią a Morzem Śródziemnym ciągnął się długi pas żyznej ziemi, zamieszkany przez różne plemiona, które Egipcjanie nazywali Libijczykami. Jedni zajmowali się rolnictwem, rybołówstwem lub morską żeglugą, inni woleli kradzież, wojny i rozbój.

Libia stykała się z zachodnią granicą Egiptu i barbarzyńcy często grabili ziemie faraona. Początkowo byli za to karceni, lecz z czasem kapłani zmienili politykę wobec plemion. Pozwolili osiedlać się rodzinom libijskim na nadmorskich bagnach Dolnego Egiptu, zaś bandytów i awanturników werbowali do wojska. W ten sposób państwo zagwarantowało sobie na zachodzie spokój. Taki stan rzeczy trwał sto osiemdziesiąt lat. Ostatnią wojnę z Libijczykami prowadził Ramzes III. Dopiero po wielu latach działania kapłanów, za panowania Ramzesa XII, doprowadzono do konfliktu zbrojnego.

Herhorowi nie udało się wpłynąć na faraona, który nie zgodził się na podział Azji w zawartym traktacie z Asyrią. Aby jednak uspokoić Sargona i złożyć mu dowody życzliwości, wydano rozkaz natychmiastowego zwolnienia dwudziestu tysięcy najemnych wojsk. Groziło to wojną z Libią, lecz przyniosło także korzyści. Poseł asyryjski podpisał dziesięcioletni układ z Egiptem. Wypędzenie najemników wzbogaciło skarb o cztery tysiące talentów. Poza tym wyprawa przeciwko Libii umożliwiła realizację wojennych planów następcy tronu i odwracała jego uwagę od spraw azjatyckich. Najwyżsi kapłanowi mieli nadzieję, że upłynie kilka lat zanim Libia poprosi o pokój. Nie wzięli pod uwagę jednego – że młody Ramzes był doskonałym wojownikiem i strategiem.

Rozpuszczone pułki libijskie szybko dotarły do ojczyzny. Żołnierze opowiadali, że Egipt jest osłabiony i stanowi łatwy cel. Wieści te obiegły Libię i cały kraj ogarnął zapał. Uchwalono świętą wojnę z państwem Ramzesa XII, a książę libijski Musawasa entuzjastycznie zgodził się na podbój, przekonany przez tajemniczych dygnitarzy, którzy przybyli od strony morza i naciskali na atak. Zapewniali, że Libijczycy znajdą tam ogromny skarbiec. Władca dowództwo nad pierwszym korpusem powierzył dwudziestoletniemu synowi, Tehennie. Młodzieniec miał przygotować zapasy dla właściwej armii, która zbierała się pod przewodnictwem księcia libijskiego. Musawasa był przekonany, że syn, zanim zderzy się z siłami egipskimi, zrabuje kilkaset wiosek i miasteczek. Do Libii dotarły także wieści, że z huty szklanej uciekali ludzie, a wrogie wojsko zajmujące fortecę w Sochet-Heman nad Jeziorami Sodowymi, cofnęło się.

Również i Musawasa nie docenił wojennego geniuszu Ramzesa. Kiedy pierwszy korpus libijski dotarł do okolicy Jezior Sodowych, czekała już tam dwa razy liczniejsza armia następcy tronu. Nadciągający Tehenna nie przeczuwał, że między górami kryją się żołnierze egipscy i lada chwila jego korpus zostanie otoczony.

Rozdział czwarty

Od czasu, kiedy wojska Dolnego Egiptu wyruszyły z Pi-Bast, Mentezufis wysyłał i odbierał po kilka depesz każdego dnia. Ministra wojny informował o ruchach armii i działaniach następcy, dla którego nie ukrywał podziwu. Herhor nakazywał, aby pozostawić pełną swobodę księciu. Liczył na jego porażkę, która byłaby nauką pokory dla pełnego dumy Ramzesa. Łudził się, że wojna z Libią na wiele lat zajmie uwagę erpatre.

Ważniejsza dla arcykapłana była korespondencja z Mefresem. W listach otwarcie oskarżał Ramzesa o dzieciobójstwo pod wpływem fenickiej kochanki. Nawet po tym, jak sprawa się wyjaśniła, nienawistny kapłan twierdził, że książę jest zdolny do wszystkiego i nazywał go nieprzyjacielem ojczystych bogów i sprzymierzeńcem Fenicjan.

Czternastego dnia miesiąca Hator armia egipska dotarła na południe do miasta Terenuthis. Dołączył do niej Patrokles z greckimi pułkami, a wraz z nimi przybył również wysłany przez Herhora, Pentuer. Obecność kapłanów nie zachwycała Ramzesa, lecz starał się nie zwracać na nich uwagi, a podczas narad wojennych nie pytał o ich opinię.

Za pośrednictwem agentów erpatre rozpuścił po wsiach granicznych pogłoskę, że Libijczycy posuwają się w ogromnych masach, mordują ludzi i wszystko niszczą. Uciekająca ludność wpadła wprost na egipskie pułki. Wówczas książę wykorzystał mężczyzn do dźwigania ciężarów za armią, a dzieci i kobiety wysłał w głąb kraju. Następnie szpiedzy egipscy ruszyli, aby zbadać liczbę i organizację szeregów wroga. Wkrótce Ramzes zebrał niezbędne informacje. Przekonany był, że na czele band idzie Musawasa w towarzystwie syna. Ucieszyło go to i był zadowolony, że w pierwszej wojnie zmierzy się z doświadczonym przeciwnikiem.

Podstępnie posłał najbardziej zaufanych ludzi, żeby przedostali się do obozu nieprzyjaciela i namówili żołnierzy libijskich do przejścia na stronę wojsk egipskich. Obiecywał im przyjęcie do armii i wypłatę zaległego żołdu.

Jeziora Sodowe były doliną, ciągnącą się między dwoma pasmami wzgórz. W połowie kotliny mieściły się huty szklane i forteca. Młody Tehenna, z rozkazu ojca, miał zająć te punkty i zabezpieczyć w ten sposób drogę do Egiptu. Libijczycy powoli posuwali się od miasta Glaukus i czternastego dnia miesiąca Hator znaleźli się u wejścia do doliny. Byli pewni, że przejdą przez ten teren bez większych przeszkód. Armia egipska w tym samym czasie zajęła północne wzgórze. Ramzes zamierzał odciąć wrogie wojska od ich ojczyzny, a następnie zepchnąć je na południe, na pustynię, gdzie gorąco i głód zniszczyłyby rozproszonych przeciwników. W tym celu podzielił swoje oddziały na trzy korpusy. Prawym skrzydłem dowodził Patrokles, lewym – Mentezufis, a środkowym – następca tronu razem z Pentuerem.

Piętnastego dnia Hator, około siódmej rano, kilkudziesięciu Libijczyków kłusem przejechało przez dolinę i nie zauważywszy nic podejrzanego, wróciło do swoich pułków. O dziesiątej pierwsze szeregi wroga minęły oddział Patroklesa. Zaskoczony książę obserwował jak kapłani przekazują sobie znaki o ruchach armii libijskiej.

Ramzes, przypatrując się nieprzyjacielowi, przez chwilę poczuł przejmujący strach. Z odrętwienia wyrwał go Pentuer, mówiąc, że wojsko czeka na jego rozkazy. Około południa rozpoczęła się bitwa. Następca stał na pagórku, obserwując działania swojej armii. Egipscy żołnierze bezbłędnie wykonywali polecenia i rozkazy księcia. Libijczycy stopniowo cofali się pod naporem wojska erpatre. Po jakimś czasie wódz dosiadł konia. Ciągle oczekiwano na nadejście korpusu, dowodzonego przez Mentezufisa. Sytuacja stawała się groźna. Egipcjanie byli o kilkadziesiąt kroków od libijskich kolumn. Jednakże powoli, dzięki roztropności Ramzesa, szala zwycięstwa przechyliła się na stronę jego wojsk. Patrokles odciął drogę nieprzyjaciołom, którzy zaczęli w popłochu uciekać. Pojawił się w końcu oddział Mentezufisa i Libijczycy zostali otoczeni z trzech stron. Starcie trwało zaledwie dwie godziny. Oficerowie gratulowali oszołomionemu księciu triumfu, a żołnierze wznosili okrzyki na cześć ukochanego dowódcy. Ramzes był tak zaskoczony zwycięstwem, że nie wiedział, jak je osiągnął. Pentuer pochwalił rozsądne rozstawienie korpusów, co w dużej mierze przyczyniło się do sukcesu wojsk egipskich.

Ramzes zjechał na opuszczone pole bitwy. Jeńcy padali przed nim na twarz i błagali o litość. Następca rozkazał, żeby zapowiedziano okazanie łaski dla pokonanych – ranni i niewolnicy nie mieli zostać zabici. W tym samym czasie dwie największe gromady Libijczyków złożyły broń przed greckimi pułkami. Wtedy książę dowiedział się, że wódz przeciwników uciekł. Dostrzegł grupę jeźdźców na koniach, posuwającą się w głąb pustyni. Nakazał ścigać uciekinierów. Pentuer próbował go powstrzymać, lecz Ramzes uznał, że skoro przez całą bitwę biernie obserwował działania wojsk, to chce chociaż schwytać przywódcę Libijczyków. Zostawił swoje oddziały pod dowództwem Tutmozisa i Patroklesa, a sam ruszył za zbiegami z Pentuerem i dwudziestoma ludźmi. Zaskoczony obecnością kapłana, usłyszał, że z rozkazu najwyższej rady ma on nie odstępować następcy na krok.

Rozdział piąty

Słysząc życzliwy głos Pentuera, Ramzes zgodził się, aby kapłan jechał z nimi. Z trudem posuwali się przez pustynię. Panował upał, a konie były wycieńczone. Ludzie byli coraz bardziej zmęczeni. Pentuer prosił księcia, żeby zawrócili, ponieważ zachowanie owadów wskazywało na to, że w każdej chwili może nadejść burza. Ramzes nawet nie chciał słyszeć o powrocie. Wierzchowce zapadały się w piasek, lecz erpatre z uporem ścigał wodza Libijczyków. Orszak księcia wszedł między skały. W cieniu następca dostrzegł gromadę leżących ludzi. Zauważył również młodego, bogato ubranego mężczyznę, w którym rozpoznał dowódcę wrogiej armii. Zbliżył się do niego, zerwał mu z szyi łańcuch i odczepił od pasa miecz. Starszy żołnierz poprosił go, aby uszanował książęcego syna. Na rozkaz Ramzesa, Azjaci rozbroili Libijczyków i ukryli się w cieniu skały, żeby odpocząć.

Pentuer zajął się nieprzytomnym Tehenną i po chwili ocucił młodzieńca. Kiedy ten usłyszał, że został jeńcem faraona, odparł, że woli zginąć. Ramzes usiadł przy nim i zapadł w letarg. Kiedy przebudził się, zauważył na horyzoncie zieloną oazę, wodę i palmy. Stojący na skale kapłan, wyjaśnił, że to złudny obraz kraju, który od dawna już nie istnieje. Wskazał następcy nadchodzący Tyfon. Powiedział, że burza może trwać nawet kilka dni i podał erpatre flakon z eliksirem, który miał go wzmocnić i uchronić przed snem i śmiercią. Ramzes odmówił przyjęcia płynu. Wtedy Pentuer wyjaśnił mu, że w osobie przyszłego faraona lud egipski pokłada ogromne nadzieje i dlatego musi ocaleć. Zdumiony książę rozpoznał w nim osobę, która rok temu przemawiała do niego w ogrodzie. Pentuer wyznał, że to on uratował Sarę przed ukamienowaniem. Pobłogosławił młodzieńca, dziękując za miłosierdzie, jakie zawsze okazywał biednym.

Zerwała się burza i przerażeni ludzie skupili się pod skałami. Zrobiło się tak gorąco, że piasek parzył skórę. Pentuer zbliżył flakon do ust następcy i zmusił go do wypicia napoju. Ramzes w ciągu paru chwil odzyskał świadomość. Zapytał, czy kapłan nie zna sposobu na uratowanie ludzi z żywiołu. Pentuer wyznał, że jest tylko jeden człowiek, który mógłby walczyć ze złymi duchami, ale nie ma go z nimi.

Burza szalała i zapadła ciemność. Nagle książę usłyszał kapłana, który wzywał Beroesa. W północnej stronie pustyni rozległ się grzmot. Ramzes dostrzegł postać kapłana, który wznosił ku niebu ręce. Z jego głowy i palców wyskakiwały iskry. Nagle następca poczuł, że gwałtowność wichru słabnie, a upał zmniejsza się. Nawałnica ucichła i spadł deszcz. Między żołnierzami i jeńcami zapanowała radość. Książę uznał to za cud, lecz stary Libijczyk wyjaśnił mu, że czasami południowy wiatr sprowadza ulewę.

Zauważono człowieka, który uciekał na koniu. Zagniewany Ramzes kazał związać jeńców, a Tehenna poddał się bez większego oporu.

Pentuer uznał, że nadszedł czas powrotu do obozu. Wyjął jakieś naczynie i zapalił przemoczone pochodnie. Książę był pełen podziwu dla mądrości i umiejętności kapłana, lecz ten poprosił go, żeby nie wymagał wyjawienia tajemnic świątyń. Następnie wyciągnął z torby niewielki posążek, który wskazywał drogę powrotną przez pustynię.

Panowało przejmujące zimno i woda w kałużach zmieniła się w lód. Ramzes mianował Pentuera swoim doradcą, doceniając jego wiedzę i potęgę. Zapytał go, dlaczego ma dla niego tyle życzliwości. Kapłan wyjaśnił mu, że bogowie dali mu znak, że Ramzes jako jedyny jest w stanie pomóc ludowi egipskiemu w niedoli. Opowiedział księciu o nędzy biedaków, z których sam się wywodził. Chłopstwo za dużo pracuje, płaci za wysokie podatki, cierpi nędzę i jest prześladowane. Zasugerował, aby następca rozkazał, by nie dręczono ludzi, by zmniejszył podatki, wyznaczył dni odpoczynku i każdą rodzinę obdarował skrawkiem ziemi. Erpatre wyznał, że po objęciu tronu tak właśnie zamierza zrobić i obiecał, że zrealizuje swoje plany. Pentuer zdradził młodzieńcowi, że kapłani tak naprawdę boją się go. Książę domyślał się, że arcykapłani nie chcą wojny z Asyrią, aby nie dopuścić do chwały faraona. Młody następca z całego serca pragnął nieograniczonej i niezależnej władzy.

Orszak w oddali dostrzegł lwa. Kapłan wyjaśnił, że zwierzę to jest ojcem egipskich sfinksów. Wiele wieków przed Menesem wyrastała w tym miejscu olbrzymia skała, podobna do leżącego lwa. Kapłani rozkazali mistrzom obrobić głaz, a ci nadali postaci ludzką twarz. W taki sposób narodził się pierwszy sfinks, któremu Egipt oddaje boską cześć.

Na piaszczystym wzgórzu ukazało się kilku jeźdźców. Byli to żołnierze, wysłani na zwiady przez wojsko, które opłakiwało zaginięcie księcia. Uszczęśliwiony Ramzes mianował kawalerzystę setnikiem i rozkazał, aby nazajutrz zgłosił swoich towarzyszy do odebrania nagrody.

Rozdział szósty

W pół godziny później świta księcia dotarła do obozu. Żołnierze cieszyli się z powrotu następcy i obnosili go na ramionach. Ku Ramzesowi zbliżył się Mentezufis, niezadowolony z tego, że naczelny wódz opuścił armię. Radość księcia ze schwytania Tehenny zaćmił gniew, lecz Pentuer ubłagał go, aby się uspokoił. Erpatre zrozumiał, że lepiej będzie jeżeli przyzna się do błędu. Odparł, że sądził, iż święty kapłan zastąpi go w roli dowódcy. Podszedł do nich Patrokles, oskarżając arcykapłana o wymordowanie jeńców, którym Ramzes obiecał ułaskawienie. Mentezufis wytłumaczył, że tak nakazywało prawo, według którego należało zabić tych, którzy wcześniej służyli faraonowi, a później połączyli się z nieprzyjacielem. Nie mógł czekać na powrót następcy, ponieważ zarządzenie należało wykonać natychmiast. Oszołomiony książę odszedł do swojego namiotu, gdzie żalił się Tutmozisowi, że nadal pozostaje niewolnikiem kapłanów. Ulubieniec wyjaśnił, że nic nie może zrobić, ponieważ mianował swoim zastępcą również arcykapłana.

Książę dopiero teraz odkrył, że schwytanie Tehenny pociągnęło za sobą wielkie nieszczęście. Miał świadomość błędu, który popełnił, opuszczając armię. Rozgoryczony wydarzeniami, rozmyślał o swoim uzależnieniu od woli kapłanów i przyznał rację Pentuerowi, który radził mu milczeć. Tutmozis poinformował go, że pokonał wojsko, liczące około siedmiu tysięcy wojowników. Chwalił potęgę Ramzesa, co wpędziło go w większą pychę. Ciągle nie mógł uwierzyć, że to on pokonał nieprzyjaciela i wygrał bitwę. Przed zaśnięciem pomyślał, że w ciągu zaledwie czternastu godzin podbił wroga i że człowiek, który tyle przeżył, nie może długo żyć.

Po przebudzeniu ujrzał Tutmozisa , który donosił mu, że ku wąwozowi zbliża się wielki tłum ludzi, kobiet i dzieci, na czele którego jedzie Musawasa i libijscy dostojnicy. Najwyraźniej chcą go prosić o pokój. Przekazał również następcy złą wiadomość. W nocy niespodziewanie dla wszystkich zmarł Patrokles. Książę doszedł do wniosku, że kapłani uśmiercili Greka. Mógł wiele wybaczyć i zapomnieć, ale poprzysiągł sobie, że nigdy nie przebaczy śmierci wiernego mu dowódcy.

Przed południem do obozu nadciągnął z Egiptu pułk tebański z zapasami żywności. Jednocześnie szpiedzy przynieśli wieści o zbliżających się Libijczykach. Kapłani odprawili nabożeństwo na najwyższym wzgórzu, a po nim oświadczyli księciu, że nigdzie nie ma wrogiej armii. Ramzes wyśmiał ich raport. Wtedy kapłani zaprowadzili go do ciasnej skrzyni i kazali wpatrywać się w ścianę. Następca ujrzał najpierw jasne kółko, a w nim piaszczystą równinę, skały i azjatyckie placówki. W chwilę później obraz zmienił się i dostrzegł inny skrawek pustyni z tłumem ludzi. Zjawisko to zadziwiło erpatre. Starszy kapłan zapytał go, czy teraz już uwierzył w potęgę bogów egipskich. Nagle książę usłyszał tajemniczy głos, który przepowiedział, że nim nadejdzie druga pełnia zostanie faraonem. Ramzes zapytał, czy jego oczekiwania, co do władzy spełnią się. W odpowiedzi usłyszał, że jeśli nie rozpocznie wojny ze Wschodem, będzie składał ofiary bogom i szanował kapłanów, to jego panowanie będzie długie i pełne sławy.

Wzburzony Ramzes wrócił do namiotu, zaniepokojony cudami, które zaszły na jego oczach. Wieczorem zwołał naradę, na którą zaprosił Mentezufisa i Pentuera. Nadjechali posłowie libijscy, prosząc w imieniu wodza o litość nad jego synem i o wieczny pokój. Tłumaczyli, że naród libijski został oszukany przez obcych ludzi, którzy twierdzili, że państwo faraona jest słabe, a Ramzes XII jest cieniem dawnego władcy. Mentezufis poparł zawarcie pokoju, wyjaśniając, że otrzymał właśnie z Memfisu wiadomość o chorobie faraona. Ze skruchą przyznał, że źle ocenił decyzje Ramzesa i tylko dzięki jego odważnym działaniom i schwytaniu Tehenny zawdzięczają tak szybki koniec wojny. Ramzesa zaskoczyło zachowanie arcykapłana, który jeszcze poprzedniego dnia krytykował jego poczynania, a teraz stał się pokorny. Domyślił się, że kapłani ponownie go oszukali, pokazując cuda w skrzyni. Poczuł, że w jego sercu wzrasta coraz silniejszy gniew przeciwko znienawidzonemu stanowi.

Podczas narady zapadła decyzja, aby wziąć jak największą daninę od Libijczyków. Potem książę zapytał Mentezufisa, w jaki sposób uczczą śmierć Patroklesa. Kapłan odparł, że ze względu na zasługi Greka jego ciało zostanie odesłane do stolicy, gdzie paraszytowie zrobią z niego mumię i zapewnią mu życie wieczne.

Rozdział siódmy

W nocy tłum Libijczyków, żebrzących o łaskę, dotarł do wąwozu. Książę celowo pomiędzy szeregami swoich żołnierzy ustawił tragarzy, aby armia wydawała się liczniejsza. O dziewiątej rano przed jego namiot zajechał złocisty wóz konny. Miejsce woźnicy zajął nowy doradca Ramzesa, Pentuer. Za orszakiem podążał mały oddział gwardii, prowadzący Tehennę. Wojsko powitało wodza tak gromkimi okrzykami, że Musawasa był zdziwiony, jak bardzo wojownicy miłują swojego pana.

Książę libijski ubrany był w pokutnicze płótno i szedł boso. Zaczął pokornie błagać erpatre o litość. Za nim maszerowali niewolnicy, niosący dary dla Ramzesa. Wszyscy upadli na twarz przed wodzem egipskim. Książę wysłuchał przemowy Musawasy i pochwalił jego wyjście naprzeciw armii faraona. Uznał jednak, że los Libijczyków zależny jest od władcy Egiptu i rozkazał, aby Musawasa i starszyzna libijska udali się do Memfisu i pokornie błagali Ramzesa XII o łaskę.

Mentezufis wyraził obawę, że triumf wbije następcę tronu w jeszcze większą pychę. Pentuer zapewnił go, że podczas uroczystości książę nie okaże zbytniej radości.

Rozpoczął się pochód przed obliczem Ramzesa. Młodzieniec oglądał z uwagą dary, dumny ze swego zwycięstwa i upokorzenia Musawasy. Lecz nieoczekiwanie dla wszystkich na jego twarzy odmalowało się zdziwienie. Stojący za nim Pentuer szepnął, że Kama uciekła z Lykonem i została już za to ukarana. Bogowie zesłali na nią trąd. W chwilę później książę usłyszał wiadomość o śmierci Sary i syna. W tym momencie maszerowali przed nim jeńcy, na czele których kroczył Tehenna. Ramzes, owładnięty bólem, kazał, aby młodzieniec stanął przy swoim ojcu. Pentuer opowiadał mu cały czas o tym, jak Lykon zabił chłopca, a Żydówka, myśląc, że to wina następcy tronu, oskarżyła siebie. Erpatre z rozpaczą przypomniał sobie, że wygnał Sarę ze swego domu i zrobił z niej służącą Fenicjanki. Ukazali się egipscy żołnierze, niosący kosze z obciętymi dłońmi zabitych Libijczyków. Ramzes zasłonił twarz i rozpłakał się. Mentezufis natychmiast ogłosił, że od tej pory wojsko egipskie już nigdy nie będzie obcinało rąk poległym w walce nieprzyjaciołom.

Wieczorem u księcia zjawiła się deputacja oficerów greckich pod dowództwem Kaliposa. Prosili, aby ciało Patroklesa zostało spalone zgodnie z greckim obyczajem. Obawiali się, że kapłani, nienawidzący wodza, chcą zatrzymać jego duszę na ziemi. Ramzes zgodził się na wydanie zwłok Greka i wezwał do siebie Mentezufisa.

Rozdział ósmy

Arcykapłan zastał księcia odmienionego. Młodzieniec był blady, a jego oczy straciły dawny blask. Zapytał o śmierć Sary i miał mu za złe, że tak długo nikt mu nic mu nie powiedział. Rozpaczał po stracie synka i Żydówki, która tak bardzo go kochała, że poświęciła się dla niego. Zainteresowały go różnice między spaleniem zmarłego a zmumifikowaniem jego zwłok. Mentezufis wytłumaczył, że Egipcjanie przywiązują wielką wagę do pogrzebów, o czym świadczą miasta zmarłych, piramidy i mnenonie – groby kute w skałach dla władców. Zapewnił księcia, że Sara i chłopiec zostaną dobrze wyposażeni na długą drogę po wieczności. Opowiadał, że człowiek składa się z trzech części: ciała, iskry bożej i łączącego je cienia Ka. Gdy człowiek umiera, cień i iskra boża opuszczają jego ciało, a grzeszne Ka musi się oczyścić, co trwa niekiedy przez tysiące lat. Ka jest podobny do istoty ludzkiej i podobnie jak ona potrzebuje pokarmu i odzieży. Główną siłę jednak czerpie z ciała, dlatego należy zadbać, by zachowało się tak długo, jak będzie dawało energię cieniowi. To podstawowy cel balsamowania zwłok. Kapłani odkryli, że jeżeli w ciele nieboszczyka zostaną wnętrzności, to Ka ma ogromny apetyt i wtedy rzuca się na żywych, wysysając z nich krew. Kiedy ciało zostaje pozbawione trzewi, cień obywa się bez pokarmu, a zwłoki wystarczają mu na wiele milionów lat. Gdy grób zmarłego jest pusty, Ka tęskni za światem i wędruje po ziemi. Jeżeli w kaplicy pośmiertnej zostaną złożone również różne sprzęty, ubrania, broń, naczynia i narzędzia, cień nie ma potrzeby opuszczania jej. Natomiast papirusy i wypisane na nich zaklęcia oraz Księga Zmarłych, kładziona do trumny, ułatwiają Ka przejście do krainy wiecznego szczęścia. Cały rytuał pogrzebowy zapewnia cieniowi siłę, chroni od niewygód i tęsknoty za ziemią oraz daje możliwość wejścia między bogów. Zabezpiecza także żywych przed szkodami, jakie mogłyby wyrządzić cienie.

Ramzes zastanawiał się, czy cienie rzeczywiście istnieją, skoro nikt ich nie widział. Mentezufis odparł, że Ka wielokrotnie ukazywały się ludziom i niekiedy zdradzały tajemnice dotyczące życia wiecznego. Takich spotkań doświadczył stan kapłański, który przed trzystu tysiącami lat osiedlił się nad Nilem, badał niebo i ziemię i dzięki temu stworzył mądrość, przekazywaną od wielu pokoleń. Księgi kapłanów są pełne opowieści o prorokach, którzy podczas snu potrafili oddzielać swój cień od ciała. Również zwierzęta, rośliny, kamienie i sprzęty posiadają cienie, które sygnalizują żyjącym swoją obecność za pomocą rozmaitych znaków, na przykład pukania. Czasami Ka ukazują się ludziom i straszą ich. Są także dobre cienie, które ostrzegają przed niebezpieczeństwem lub opiekują się żyjącymi. Widziano cień faraona Cheopsa, który, pokutując za ucisk ludu przy budowie piramidy, wskazywał pracującym w kopalniach więźniom źródła wody.

Następca tronu odparł, że pewnej nocy w Pi-Bast pokazano mu jego cień, lecz przekonał się, że był to żywy człowiek, Lykon, który zamordował później jego syna. Zlecił wcześniej schwytanie Greka, ale policja nie pojmała go, co doprowadziło do śmierci chłopca i uprowadzenia Kamy.

Arcykapłan zapewnił go, że Lykon zostanie wkrótce zatrzymany i spotka go kara. Po wyjściu Mentezufisa zjawił się Tutmozis. Grecy przygotowali już stos dla swojego wodza. Ramzes wspomina swojego syna i Sarę, którą tak okrutnie potraktował. Ulubieniec zapewnił go, że Hiram ma pewne wiadomości o schwytaniu Lykona i przekazaniu go Mefresowi. Książę ponownie staje się nieufny wobec kapłanów, którzy co prawda przygotowali pogrzeb jego kochanki i dziecka, ale nie powiedzieli mu prawdy o mordercy. Razem z Tutmozisem udają się na pogrzeb Patroklesa.

Rozdział dziewiąty

W ciągu kilku miesięcy, kiedy Ramzes pełnił obowiązki namiestnika Dolnego Egiptu, faraon coraz bardziej podupadał na zdrowiu. Trzydziestokilkuletnie rządy tak bardzo zmęczyły władcę, że pragnął odpocząć i opuścić ciało, aby przenieść się do krainy wieczności. Jeszcze pół roku temu spełniał wszystkie obowiązki. Rankiem, gdy zapiał pierwszy kur, kapłani budzili go hymnem na cześć wschodzącego słońca. Faraon kąpał się w wodzie różanej, a potem jego ciało nacierane było wonnościami. Następnie szedł do kaplicy, odrywał glinianą pieczęć od drzwi i sam wchodził do sanktuarium, gdzie na łożu z kości słoniowej spoczywał cudowny posąg bożka Ozirisa. Posążek ów posiadał magiczną właściwość – każdej nocy odpadały mu ręce, nogi i głowa, a po modlitwie faraona wszystkie członki zrastały się na nowo. Wówczas władca kąpał figurę, ubierał ją w drogocenne szaty, sadzał na tronie i okadzał wonnościami. Czynność ta miała ogromne znaczenie dla Egiptu. Gdyby zdarzyło się tak, że członki Ozirisa nie zrosły się, to oznaczałoby to, że państwu grozi niebezpieczeństwo.

Po nabożeństwie Ramzes XII szedł do sali jadalnej, gdzie spożywał posiłek w obecności dziewiętnastu posągów, symbolizujących dziewiętnaście poprzednich dynastii. Kapłan dozorujący kosztował jadło i dopiero potem faraon mógł jeść. Po opuszczeniu sali przez władcę, potrawy przeznaczone dla przodków mogli zjadać kapłani lub książęta.

Następnie udawał się do sali audiencyjnej, a dostojnicy składali mu raporty, dotyczące spraw państwowych. Po audiencji odbywał krótką drzemkę w gabinecie, a po niej składał ofiary z wina i kadzideł bogom i opowiadał kapłanom swoje sny.

W godzinach popołudniowych faraon wynoszony był w lektyce i ukazywał się na dziedzińcu swojej gwardii. Potem wstępował na taras i spoglądał ku czterem stronom świata, udzielając błogosławieństwa. W tej chwili rozlegały się trąby i nie wolno było uderzyć ani człowieka ani zwierząt.

Później władca Egiptu spędzał czas w ogrodzie, odbierając hołdy od żon i przypatrując się zabawom dzieci. Na obiad szedł do drugiej sali jadalnej i dzielił się posiłkiem z posągami, symbolizującymi bogów wszystkich nomesów, które stały wzdłuż ścian. Wieczorem przyjmował wizytę królowej Nikotris, patrzył na religijne tańce i wysłuchiwał koncertów. Następnie brał kąpiel i oczyszczony wstępował do kaplicy Ozirisa, aby rozebrać cudowne bóstwo i ułożyć je do snu. Zamykał drzwi do kaplicy, pieczętował je i otoczony procesją szedł do sypialni. Do wschodu słońca kapłani odprawiali w sąsiedniej izbie ciche modły do duszy faraona, która podczas snu znajdowała się między bogami. Spoczynek Ramzesa XII przerywany był o północy. O tej godzinie budzili go astrologowie i zawiadamiali o układzie planet.

Od pół roku jednak faraon był coraz bardziej zmęczony. Bywały dni, że nic nie jadł i noce, kiedy nie mógł zasnąć. Niekiedy na jego twarzy pojawiał się wyraz głębokiej boleści i coraz częściej zdarzało się, że omdlewał. Pogarszający się stan zdrowia władcy niepokoił królową Nikotris, dostojnego Herhora i kapłanów. Dworscy lekarze podsuwali mu najmocniejsze środki, aby przywrócić siły, lecz leki nie wywoływały pożądanego skutku. Utraty przytomności były już tak częste, że zaprzestano odczytywać faraonowi raporty.

Pewnego dnia Herhor i królowa przebłagali Ramzesa XII, żeby pozwolił mędrcom zbadać swoje boskie ciało. Lekarze, poza wychudnięciem, nie znaleźli nic poważniejszego. Faraon oświadczył, że nadeszła już pora, aby powrócił do swojego słonecznego ojca. Pozostawi po sobie syna, który stanie się najsławniejszym władcą i odbuduje państwo.

Słowa Ramzesa XII zmroziły kapłanów. Woleli łaskawego i pobożnego pana od groźnego następcy, którego musieliby przecież słuchać. Wszyscy padli przed władcą, błagając tak długo, dopóki nie zgodził się na leczenie. Przez cały dzień medykowie karmili faraona surowym mięsem, rosołami i winem, lecz ta kuracja tylko na tydzień wzmocniła starca. Nie pomogła nawet świeża krew cieląt, pochodzących od Apisa.

W ostateczności odwołano się do porady arcykapłana świątyni Seta. Zalecił on, żeby władca każdego dnia pił kubek krwi z niewinnych dzieci. Kapłani oniemieli, słysząc taką radę i zaczęli się zastanawiać nad wyszukiwaniem odpowiedniego potomstwa. W tym momencie faraon przebudził się i zaprotestował. Kapłan Seta starał się wyjaśnić, że to środek często stosowany w Asyrii i Fenicji. Ramzes XII nie zgodził się jednak na zastosowanie tak okrutnej kuracji. Herhor zasugerował, by wezwać Beroesa, cudotwórcę i najmądrzejszego kapłana Babilonu. Faraon i tym razem uległ prośbom wiernego sługi, a w dwa dni później do Memfisu przybył Chaldejczyk. Poradził, aby znaleźć w Egipcie człowieka, którego modlitwy dosięgną tronu najwyższego boga. Jeśli ta osoba pomodli się w intencji Ramzesa XII, odzyska on zdrowie i będzie żył jeszcze przez długie lata. Beroes zdradził faraonowi sposób, który pozwoli mu odszukać odpowiedniego poddanego.

Na godzinę przed zachodem słońca, kapłan chaldejski nakazał przenieść władcę do niezamieszkanej komnaty, w której znajdował się tylko mały stolik. Tam modlił się już Beroes. Kiedy zostali sami, postawił przed faraonem czarną kulę i kazał się w nią wpatrywać. Ramzes XII najpierw dostrzegł potworną rudowłosą głowę. Kapłan wyjaśnił, że jest to Trwoga. Nieoczekiwanie ciało władcy zgięło się ku podłodze, a udręczony starzec krzyczał, że nie powinni go męczyć, bo jego ciało pragnie odpoczynku. Na prośbę Beroesa nie odrywał wzroku od kuli. W pewnym momencie ujrzał cały Egipt i stado srebrzystych ptaków, unoszących się nad ziemią. Usłyszał różne modlitwy. Jakiś chory prosił o powrót do zdrowia. Jego lekarz błagał bogów o to, aby pacjent chorował jak najdłużej. Te sprzeczne modlitwy rozbijały się o siebie i nie dolatywały do boskich uszu Amona. Każdy prosił wyłącznie o swoje dobro, nie myśląc o bliźnich. Nagle usłyszał wołanie kobiety, wzywającej synka do chaty. Zobaczył ubogą lepiankę pisarza. Chłopiec bawił się wesoło i cieszył z każdej rzeczy. Matka zmusiła go, aby się pomodlił. Wtedy władca zauważył, że szczera modlitwa dziecka o zdrowie dla rodziców wzbiła się i wzniosła aż do tronu boga. Zamyślony Amon otworzył oczy i na świat padł z nich promień szczęścia. Od nieba aż po ziemię zapanowała kojąca cisza.

Faraon ocknął się z letargu. Beroes zapytał, czy odnalazł człowieka, którego modlitwy dotrą do najwyższego boga. Ramzes XII odrzekł, że tak, ale nie zamierzał wykradać dla siebie potęgi jego modlitwy. To małe dziecko posiadało bowiem dar dawania ludziom krótkiej chwili zapomnienia i spokoju.

Rozdział dziesiąty

O wschodzie słońca, dwudziestego pierwszego dnia miesiąca Hator, do obozu nad Sodowymi Wodami nadeszły rozkazy, aby trzy pułki pomaszerowały do Libii, a reszta wojsk wraz z księciem wracała do Memfisu. O dziewiątej rano wojska były już w drodze. Mentezufis poinformował Ramzesa, że powinien jak najszybciej dotrzeć do stolicy. W połowie drogi będą czekały na niego wypoczęte konie. Następca domyślił się, że jego ojciec musi być poważnie chory. Kapłan nie potwierdził jego przypuszczeń, więc erpatre zdał mu dowodzenie nad armią i razem z Pentuerem, Tutmozisem oraz dwudziestoma ludźmi ruszył do Memfisu. Po pięciu godzinach dotarł do orszaku, a o zachodzie słońca wjechał na pagórek, z którego widoczna była dolina z piramidami. W nocy wjechali do krainy zmarłych, ciągnącej się na wzgórzach po lewej stronie rzeki. Spoczywały tu miliony mumii nie tylko ludzi, ale również zwierząt. Za czasów Ramzesa królewski i magnacki cmentarz przeniesiono do Teb, a na starym grzebano chłopów i robotników z najbliższych okolic. Minęli grupę ludzi, wracających z grobów swoich krewnych. Książę zapytał, co oznaczają widoczne na północy ogniska. Odpowiedziano mu, że następnego dnia ma wrócić do miasta po zwycięskiej wojnie erpatre i cały lud Memfisu przygotowywał się, aby powitać go w chwale. Ramzes uznał, że Mentezufis chciał go pozbawić triumfalnego wjazdu i dlatego wysłał go w nocy do miasta.

Orszak następcy minął ogromne piramidy: Cheopsa, Khefrena i Mykerina. Zatrzył się tam na krótki postój. Ramzes, obserwując sfinksa, powiedział do Pentuera, że jest w tym miejscu już czwarty raz, ale zawsze odczuwa podziw i żal na widok tajemniczego posągu. Dawniej pragnął wybudować dla siebie grobowiec potężniejszy od dzieła Cheopsa. Kapłan wyjaśnił mu, że lud egipski nie podziwia ogromu piramidy, lecz pamięta ile pracy i ofiar przez trzydzieści lat pochłonęła budowa. Książę opowiedział historię, którą usłyszał z ust ojca, kiedy był z nim tu przed pięcioma laty. Za czasów Tutmozisa I posłowie etiopscy zjawili się w Egipcie, aby ustalić wysokość danin. Faraon na różne sposoby starał się ich przekonać o potędze państwa, żeby uchronić je przed kolejną wojną. Wreszcie postanowił pokazać piramidy, a kiedy Etiopczycy ujrzeli je na drugi dzień podpisali traktat pokojowy. Piramidy bowiem od dawien dawna były wiecznym dowodem nadludzkiej potęgi państwa faraonów. Dla następcy symbolizowały wolę władcy – raz wypowiedziana, musiała zostać spełniona. Wola pana Egiptu musiała być ogromna, skoro potrafiła wnieść tak potężne grobowce, niezależnie od tego, czy był w tym jakiś sens.

Tej nocy Ramzes nie mógł zasnąć, rozmyślając o starym faraonie, który mógł w tym czasie umierać i o chłopach, którzy według Pentuera zasługiwali na litość. Z żalem pomyślał, że jego schorowany ojciec również zasługiwał na litość. W ciągu kilku miesięcy władzy namiestniczej zaznał wiele goryczy. Popatrzył na sfinksa, który był dla niego symbolem kapłaństwa – z ich woli powstał i trwał od wieku, niewzruszony i szyderczo uśmiechnięty.

Nagle usłyszeli śpiewy, dochodzące z podziemnej świątyni. Zdziwiony Pentuer poszedł tam i rozpoznał jękliwą pieśń kapłanów, żegnających faraona. Wrócił do Ramzesa, upadł przed nim i pozdrowił nowego władcę Egiptu. Potem zaczął budzić żołnierzy, a kiedy książę wsiadł na konia, kapłan ujął cugle i prowadził wierzchowca, idąc obok pieszo. Po drugiej stronie szedł Tutmozis. Pentuer ogłosił, że Ramzes od tej chwili jest faraonem i orszak ruszył do miasta.

Rozdział jedenasty

Kiedy Ramzes zbliżał się do stolicy, Herhor przygotowywał powitanie nowego władcy. Gdy młody faraon przebywał Nil, na brzegu czekali na niego wszyscy kapłani, dostojnicy i generałowie.

O wschodzie słońca Ramzes XIII wjechał na czele świty na pałacowy dziedziniec. Udał się do łaźni, gdzie wziął kąpiel i odprawił fryzjera, który chciał mu ogolić głowę i zarost. Wieść o tym szybko obiegła pałac i państwo. Arystokraci, nomarchowie i prosty lud szaleli z radości, a strwożeni kapłani jeszcze gorliwiej niż do tej pory obchodzili żałobę po Ramzesie XII.

Faraon, ubrany w żołnierską koszulę, przeszedł do sali audiencyjnej. Tam powitał go Herhor, otoczony arcykapłanami i dostojnikami. Ramzes przyjmował ze spokojem składane mu hołdy. Nagle przemówił do ministra wojny, zapytując go, dlaczego nosi symbol władzy królewskiej. Zapadła cisza, nikt się nie spodziewał, że władca w ten sposób zwróci się do najpotężniejszej osoby w państwie. Arcykapłan zbladł i odpowiedział, że Egipt przez dobę pozostawał bez faraona, a ktoś musiał budzić i układać do snu boga Ozirisa, udzielać błogosławieństwa ludowi i składać hołd przodkom królewskim. Dlatego też najwyższa rada nakazała mu włożyć infułę dziada Ramzesa XIII. Po tych słowach Herhor zdjął czapkę i oddał ją Mefresowi. Ramzes skierował się w stronę tronu, lecz drogę zastąpił mu Mefres, wyjaśniając, że władca, który nie otrzymał święceń arcykapłańskich, nie może spełniać obowiązków wobec cudownego posągu ani składać najwyższych ofiar. Najwyższa rada prosiła o wyznaczenie arcykapłana, który będzie zastępował w tym wszystkim faraona.

Ramzes odparł, że wojenne rzemiosło i sprawy państwowe nie pozwolą mu zajmować się obrzędami religijnymi. Dostrzegł łagodnego Sema i wyznaczył go na swego zastępcę. Wybór ten wzbudził podziw zebranych dostojników. Arcykapłan Sem był bowiem najbardziej godną osobą na to stanowisko. Decyzja faraona najbardziej ugodziła w dumę Herhora i Mefresa.

W chwilę później Ramzes XIII zasiadł na tronie i Herhor podał mu na tacy białą i czerwoną czapkę koronę otoczoną złotym wężem. Było to jedynie objęcie władzy, a nie koronacja. Młody faraon powtórzył za arcykapłanem Semem modlitwy, później zaś wyszedł.Podniósłszy ręce, zwrócił się kolejno ku czterem stronom świata. Tego dnia wszyscy przestępcy w państwie, których skazano, zostali ułaskawieni.

Po tych zajęciach władca miał się udać na posiłek. Zapytał o zwłoki ojca i kiedy usłyszał, że zostały przekazane balsamistom, z trudem pohamował łzy. Królowa Nikotris poprosiła o widzenie faraona, aby mu złożyć hołd. Ramzes nie zgodził się, aby to matka go witała i sam udał się do niej. Kobieta siedziała w pustej izbie na kamieniu. Była bosa, ubrana w grubą koszulę. Czoło miała pomazane błotem, a na splątanych włosach popiół. Na widok syna pochyliła się, by upaść mu do stóp, lecz młodzieniec powstrzymał ją, płacząc. Nikotris pobłogosławiła go, przekazując ostatnie słowa. Stary faraon prosił o pamięć, a najwyższej radzie nakazał, aby była posłuszna młodemu władcy. Ramzes żalił się matce, że Herhor zuchwale założył infułę jego dziada, Amenhotepa. Królowa zalecała rozwagę i błagała, aby nie dopuścił do zatargu z kapłanami, którzy zawsze mogą mu służyć radami. Faraon postanowił odsunąć kilku kapłanów od władzy, uważając, że to oni w ciągu trzydziestu lat panowania Ramzesa XII doprowadzili do załamania potęgi państwa. Zapewnia królową, że jako faraon jest chroniony przez boga Amona i niczego się nie obawia.

Rozdział dwunasty

Tymczasem ogromna świta faraona wciąż stała w sali poczekalnej, podzielona na dwie grupy. Z jednej strony skupili się arcykapłani na czele z Herhorem i Mefresem, z drugiej – wszyscy generałowie, urzędnicy cywilni i młodsi kapłani. Ramzes XIII od razu dostrzegł ów rozłam i poczuł dumę, sądząc, że odniósł zwycięstwo bez wydobywania miecza. Jego stronnicy coraz bardziej odsuwali się od kapłanów, ponieważ nikt nie wątpił, że właśnie oni, najpotężniejsi do tej pory w Egipcie, nie posiadają łask nowego pana.

W sali jadalnej Ramzesa zaskoczyła liczba usługujących mu kapłanów i potraw. Kapłan czuwający nad kuchnią wyjaśnił mu, że pozostawione jedzenie zostaje ofiarowane przodkom dynastii. Władca zażądał piwa i żołnierskiego chleba z czosnkiem. Spożywając obiad, zastanawiał się, ile kosztuje utrzymanie ogromnej kuchni dworskiej. Potem przeszedł do gabinetu, żeby wysłuchać raportów.

Jako pierwszy zjawił się u niego Herhor, który pogratulował władcy zwycięstwa nad Libijczykami. Przekazał również wolę najwyższej rady, która prosiła, aby faraon przekazał dziesięć talentów dla pułków i proponowała, by przy jego imieniu był przydomek „zwycięski”. Słowa te oczarowały Ramzesa, a po chwili zapytał ze spokojem na twarzy, ile jest wojska w całym Egipcie. Usłyszał, że posiada sześćdziesiąt tysięcy żołnierzy, co go oburzyło. Minister wojny wyjaśnił, że państwo jest zabezpieczone wstępnym traktatem z Asyrią. Gdyby jednak zaistniało jakieś zagrożenie, wówczas szlachta przyłączyłaby się do armii, a faraon miałby pól miliona wojowników. To nie przekonało młodego pana. Uważał, że arystokracja nie jest dobrym materiałem na żołnierzy i kilka miesięcy zajęłoby przygotowanie jej do walki. Zagniewany, oświadczył Herhorowi, że nie podpisze układu z Asyryjczykami i skończy audiencję. Fakt, że faraon wysłuchał raportu, nieco uspokoił arcykapłana, który udał się do królowej Nikotris.

Tymczasem do gabinetu Ramzesa XIII wszedł najwyższy sędzia. Zdał mu sprawozdanie o buntach pospólstwa, które żądało płac za swoją pracę. Faraon uznał, że nie należy karać buntowników. Zarządził, żeby Pentuer zorganizował radę do zbadania przyczyn zamieszek. Następnie wezwał do siebie Tutmozisa i upoważnił go do powitania w imieniu władcy powracających wojsk znad Jezior Sodowych i rozdzielenia dwudziestu talentów między oficerów i żołnierzy.

Potem zjawił się wielki skarbnik, ażeby przestawić raport o stanie skarbu państwa. Okazało się, że skarbiec jest mały, a utrzymanie armii i dworu faraona pochłania dużo pieniędzy. Od dłuższego czasu nie płacono za roboty publiczne, a ogromne kwoty są w zastawie u Fenicjan, bankierów, kupców i kapłanów. Z kolei skarb faraonów został naruszony dziesięć lat temu i wydany na potrzeby dworu, podarunki dla nomarchów i świętych, bo Ramzes XII był władcą hojnym i pobożnym. Sytuacja oburzyła młodego faraona. Powiedział, że kapłani wiele kosztują, a ubodzy są jak woły, które przynoszą im czysty zysk. Skarbnik odparł, że kapłani gromadzą fundusze, które mają być wykorzystane w nagłej potrzebie państwa. Skarby gromadzone były od wieków i przechowywane w Labiryncie.

Rozdział trzynasty

Faraon wezwał do siebie Pentuera. Opowiedział o buntach pospólstwa i rzemieślników. Był zrozpaczony sytuacją, w której się znalazł. Okazało się, że nadal nic nie znaczy i bez majątku i wojska jest ubogi. Uznał, że należy powołać komisję, której praca będzie polegała na wyśledzeniu przyczyn buntów w państwie. Doradca wyjaśnił mu, że lud jest głodny, ma za dużo obowiązków i płaci zbyt duże podatki, nie mając dni wolnych na odpoczynek. Ramzes stwierdził z goryczą, że jest najbiedniejszym szlachcicem w Egipcie, a jego lud jest wiecznie głodny i zmęczony.

Pentuer radził mu, aby płacono jak dawniej za roboty publiczne i czas pracy trwał od wschodu do zachodu słońca. Lud powinien także wypoczywać co siódmy dzień. Należy również odebrać panom prawo dręczenia chłopów i zastawiania ich w zamian za pożyczki. Ważne było to, żeby każda rodzina posiadała na własność chociaż skrawek ziemi. Przy świątyniach przeprowadzano różne próby i dowiedziono, że ludzie wolni są zdrowi i silni oraz chętnie pracują na własnym gruncie. Ostrzegł Ramzesa, że walka z kapłanami jest niebezpieczna. To oni uczynili Egipt zorganizowanym państwem i gdyby zabrakło ich mądrości, kraj stanąłby w obliczu zagrożenia.

Ramzes nie chciał zniszczenia stanu kapłańskiego, lecz postanowił dążyć do tego, aby nie ingerowali w jego sprawy i nie zawierali haniebnych traktatów. To kapłani według niego byli odpowiedzialni za słabość armii egipskiej i pusty skarbiec królewski. Jako faraon miał swoje prawa i nie zamierzał jak żebrak wystawać pod bramami świątyń, by błagać o fundusze na podźwignięcie państwa.

Po wyjściu Pentuera, młody władca rozmyślał o ostatnich zdarzeniach. Herhor, którego uważał za mądrego, zmniejszył liczbę wojsk, wiedząc, że Egipt potrzebuje obrony. Skarbnik za naturalne uważał, że wszystkie skarby faraonów przeszły do Labiryntu. Natomiast Pentuer chciał zrobić wszystko, żeby polepszyć byt chłopów, lecz nie chciał dopuścić do otwartego zatargu z kapłanami. Ramzes doszedł do wniosku, że ojciec, bezgranicznie ufający arcykapłanom, pozostawił mu trudne dziedzictwo. Od chwili, w której objął rządy minęła zaledwie doba, a jemu zdawało się, że już setki lat jest faraonem.

Nagle zaskoczony usłyszał przytłumiony głos, który prosił go, aby uszanował wolę bogów, bo tylko wtedy uzyska ich błogosławieństwo i zapewni ojcu szczęśliwy pobyt w krainie wieczności. Zagniewany i zaniepokojony nie wiedział czy przemawiał do niego cień ojca, czy też było to kolejne oszustwo kapłanów. Poczuł się osaczony jak dzikie zwierzę, podsłuchiwany i szpiegowany na każdym kroku. Rozdrażniony udał się na spoczynek.

O północy został obudzony przez kapłana – astrologa, który zdał mu raport o położeniu ciał niebieskich. Ramzes wysłuchał go, lecz zarządził, ażeby od tej pory wszystkie protokoły odczytywać przed dostojnym Semem. Zaciekawiony spytał, jakie są przepowiednie dla niego. Astrolog odparł, że horyzont chwilowo jest zaćmiony, ponieważ faraon jeszcze nie wszedł na drogę prawdy, która prowadzi do poznania woli bogów.

W sali złotej czekała na władcę królowa Nikotris. Opowiedziała mu, że słyszała wieczorem głos męża, który był zasmucony tym, że młody Ramzes wchodził na błędną drogę, wyrzekając się święceń arcykapłańskich i traktując źle kapłanów. Takim postępowaniem szybko zgubi siebie, Egipt i dynastię. Słowa matki rozgniewały władcę. Podejrzewał o ingerencję kapłanów, którzy najwyraźniej grozili mu w pierwszym dniu panowania.

Królowa mówiła mu, że nie jest ostrożny. Po południu był u niej minister Herhor, niezadowolony z przyjęcia go przez Ramzesa. Obawiał się, że władca chce usunąć kapłanów z dworu. Nikotris przeczuwała, że cały Egipt oburzy się, kiedy arcykapłani ogłoszą, że nowy pan jest bezbożnikiem. Ramzes odparł, że lud egipski nie wierzy już tak jak dawniej w bogów, a arystokracja i dostojnicy chcą władzy królewskiej zamiast kapłańskiej. Matka poprosiła go, żeby był rozważny.

Ramzes wrócił do sypialni. Czuł, że właśnie rozpoczęła się walka między nim a kapłanami. Postanowił, że każdy, kto nie spełni jego rozkazów, zostanie uznany za wroga i przeciwko niemu zwróci policję, sąd i wojsko.

Rozdział czternasty

W miesiącu Hator, po trzydziestu czterech latach panowania nad Dolnym i Górnym Egiptem, zmarł faraon Mer-amen-Ramzes XII, władca dwóch światów. Odszedł, ponieważ czuł, że jego ciało stało się bezużyteczne, a cień tęsknił do wiekuistej ojczyzny. Tego dnia obudził się o wschodzie słońca i wsparty na prorokach, otoczony chórem kapłanów, udał się do kaplicy Ozirisa. Jak zawsze wskrzesił bóstwo, umył je i ubrał, złożył ofiarę i podniósł ręce do modlitwy. Poprosił Amona, aby pozwolił mu odejść do wieczności i połączyć się z cieniami przodków. Nagle zamilkł i upadł w ramiona asystujących mu kapłanów. Wieść o śmierci faraona obiegła pałac. Na dziedzińcu zebrali się opłakujący pana poddani. Wkrótce tragiczna wiadomość została przekazana mieszkańcom stolicy.

Tymczasem kapłani, modląc się, usadowili ciało Ramzesa XII w bogatej lektyce. Królowa Nikotris rzuciła się do stóp zmarłego i opłakiwała jego śmierć. Na znak Herhora służące siłą oderwały ją od ciała męża i odprowadziły do komnat.

Lektyka ruszyła w otoczeniu arcykapłanów, przy asyście wojska, które składało hołd faraonowi. Następnie ustawiono ją na złocistym statku, pod purpurowym baldachimem, zasypując kwiatami. Barka królewska ruszyła ku drugiemu brzegowi Nilu, żegnana płaczem służby i dworskich kobiet. Za rzeką, między Memfisem a „Płaskowyżem Mumii” mieściła się dzielnica, poświęcona zmarłym. Zamieszkiwali ją wyłącznie kolchici i paraszytowie, którzy balsamowali zwłoki. Tu właśnie przywożono nieboszczyków i robiono mumie oraz przygotowywano wszystko, co było potrzebne zmarłemu w drodze ku wieczności.

Kapłani zostawili lektykę przed bramą i szybko oddalili się, aby nie padło na nich nieczyste tchnienie zgromadzonych w tym miejscu zwłok. Zostali jedynie urzędnicy cywilni, najwyższy sędzia i skarbnik, którzy mieli zadbać o to, by przygotowania odbyły się zgodnie z tradycją.

Brama otworzyła się i wyszło z niej kilkunastu ludzi w kapłańskich szatach, z zasłoniętymi twarzami. Przenieśli lektykę w głąb dziedzińca, do ogromnego budynku, gdzie balsamowano wyłącznie królewskie zwłoki oraz tych dostojników, którzy pozyskali wyjątkową łaskę faraona. Oglądając ciało władcy, mężczyźni zauważyli, że zamiast złotych bransolet ma mosiężne, a w pierścieniach fałszywe kamienie. Przeklinając kapłanów, których obwiniali za ograbienie nieboszczyka, zaczęli przygotowywać zwłoki do balsamowania. Rozmawiali o nowym władcy, ciesząc się, że w końcu zrobi porządek z kapłanami. Obawiali się jednak, że młody faraon może poddać się woli znienawidzonego stanu, choć ma za sobą wojsko.

Ciało Ramzesa XII zostało posadzone w złotej łodzi i wciągnięte na niej do sali pomalowanej na niebiesko i ozdobionej gwiazdami. Komnata przedstawiała niebo i drogę słońca od wschodu do zachodu. Rozległo się trzykrotne uderzenie w blachę spiżową i na balkonie ukazała się łódź, w której płynął nieboszczyk. Zaśpiewano hymn na cześć słońca, a czółno przesuwało się ku górze, gdzie stała kapłanka przebrana za boginię Izydę, z synem Horusem. Ona również zaczęła iść w górę łuku.

Przejazd łodzi symbolizował drogę słońca od wschodu do zachodu. Kiedy zniknęła kapłan złożył ciało faraona na marmurowym stole. Do nieboszczyka zbliżył się paraszyta, przebrany za bożka Tyfona i zaczął odcinać nożem podeszwy stóp, aby ziemskim pyłem nie zanieczyścił nieba. Podczas ceremonii kapłanka Izyda stała obok, opłakując zmarłego. Następnie paraszyta zaczął wydobywać mózg, wnętrzności, serce i płuca władcy. Złożył je do czterech urn ozdobionych głowami bogów: Hape, Emset, Dnamutf i Quebhsneuf. Po oczyszczeniu zwłok wrzucono je do sadzawki, gdzie miały leżeć przez siedemdziesiąt dni.

Izyda zaczęła szukać ciała Ramzesa XII. Wtedy Tyfon przemówił do niej jako bóg Set. Oznajmił, że ukrył nieboszczyka tak głęboko, że nikt go nie odnajdzie. Bogini w rozpaczy rozdarła szaty i rwała włosy. Kapłani rzucili się na Tyfona i przeklinając go, wypędzili go z komnaty. Rozległy się uderzenia w spiżową blachę i uroczystość zakończyła się.

Cała ceremonia, odtwarzająca legendę o zabiciu Ozirisa przez Tyfona – bożka nocy i występku, miała na celu oczyszczenie zwłok i przygotowanie ich do właściwego balsamowania.

Najstarszy kapłan zastanawiał się, czy otrzymają zapłatę za pogrzeb faraona, skoro skarbiec jest pusty, a Fenicjanie nie chcą udzielać pożyczek, żądając nowych praw.

Przez siedemdziesiąt dni ciało Ramzesa XII leżało w wodzie, nasyconej solą na pamiątkę tego, że Tyfon utopił ciało brata w Sodowych Wodach. Każdego dnia, rano i wieczorem, kapłanka – Izyda rozpaczała w sali niebieskiej, poszukując swojego boskiego małżonka.

Po upływie tego czasu w sali zjawił się Horus, syn i następca Ozirisa, ze swoją świtą i odnalazł zwłoki faraona. Przy dźwiękach muzyki uroczyście wydobyto ciało z wody i włożono do kamiennej rury, w której przez kilka dni było osuszane gorącym powietrzem. Następnie oddano je balsamistom, którzy obmyli je poświęconą wodą i winem palmowym. Zmarłego opłakiwały płaczki, a dookoła łoża zgromadzili się kapłani przebrani za bożków. Specjaliści wypełnili ciało ziołami, trocinami i wonną żywicą. W oczodoły włożyli oprawione w brąz szklane oczy. Potem zwłoki obsypano proszkiem sody. Na szyi władcy powieszono wizerunek skarabeusza, a nieboszczyka obwinięto taśmami z wypisanymi na nich zaklęciami i modlitwami, które sklejono gumą i balsamami. Na piersiach położono rękopis Księgi Zmarłych.

Po tych czynnościach należało pomyśleć o dokumencie, który otwierał wrota do krainy zmarłych. Między mogiłą a niebem oczekiwało na zmarłego czterdziestu dwóch sędziów, którzy osądzali jego ziemskie życie. Ważyli oni serce nieboszczyka na wadze sprawiedliwości, a bóg Dutes zapisywał na tabliczce jego czyny. Po sądzie Horus ujmował duszę za rękę i prowadził przed tron Ozirisa. Na papirusie, którym obwijano ciało, wypisana była spowiedź powszechna zmarłego. Kapłan musiał też wytłumaczyć nieboszczykowi, jak doniosłe znaczenie miała Księga Zmarłych. W tym celu podchodził do ciała i szeptał do ucha, jakie są zalety rękopisu, która zapewniała życie wieczne i pokarm dla duszy.

Faraona ubrano w kosztowne szaty i założono mu na twarz złotą maskę. Pod głowę podłożono podpórkę z kości słoniowej. Wreszcie zamknięto mumię w trzech trumnach: papierowej, cedrowej i marmurowej.

Po trzech miesiącach pobytu w dzielnicy zmarłych Ramzes XII był gotów do uroczystego pogrzebu i został ponownie przeniesiony do królewskiego pałacu.

Rozdział piętnasty

Przez siedemdziesiąt dni Egipt obchodził żałobę. Świątynie były zamknięte i nie odprawiano żadnych procesji. Nie pijano wina, nie jadano mięsa. Najwięksi dostojnicy chodzili boso w grubych, płóciennych szatach. Nikt też się nie golił. Panował powszechny smutek i cisza. Przez ten czas z żalem wspominano Ramzesa XII.

Pierwszą radosną nowinę przyniósł dzień, w którym z dzielnicy zmarłych dano znak, że ciało władcy wydobyto z kąpieli sodowej, a kapłani zaczęli je balsamować. Po tym po raz pierwszy ostrzyżono włosy i zmyto błoto z twarzy. Od tej chwili faraon Mer-amen-Ramzes urzędowo nazywał się Ozirisem.

Radość prostego ludu potęgowały pogłoski, że nowy faraon, którego biedni kochali, chce zająć się polepszeniem losu chłopów, robotników, a nawet niewolników. W szynkowniach robotnicy ośmielali się narzekać na władzę kapłanów. Chłopi otwarcie marzyli o własnej ziemi i wypoczynku co siódmy dzień. Żołnierze liczyli na ogromne bogactwa, które zdobędą podczas wojny.

Nomarchowie i szlachta, siedząca w wiejskich majątkach, oraz arcykapłani uroczyście obchodzili żałobę po zmarłym panu, obawiając się tego, co miało nadejść. Dostojników martwiły plotki, krążące wśród ubogich.

W pałacu królewskim zaszły ogromne zmiany. Faraon zamieszkał w jednym z gmachów skrzydłowych, w którym prawie wszystkie pokoje zajęli generałowie. Przywrócił do łask Libijczyków i ponownie im zaufał. Obrządkom religijnym przewodniczył w jego zastępstwie dostojny Sem, a kapłani nie towarzyszyli władcy podczas posiłków, przez co stracili możliwość żywienia się w kuchni dworskiej. Na nic zdały się wyjaśnienia, że bogowie i przedstawiciele dziewiętnastu dynastii muszą być karmieni. Skarbnik odpowiadał, że posągom wystarczą kwiaty i wonności, a kapłani powinni brać przykład ze skromnego arcykapłana Sema i Ramzesa XIII, który jadał jak żołnierz. Kapłani byli nawet zdecydowani opuścić nieprzychylny im pałac władcy, lecz Herhor i Mefres nakazali im wytrwać na miejscu.

Herhor siedział najczęściej samotnie w swoim pałacu i bardzo rzadko widywał faraona. Chociaż wciąż był ministrem wojny, nie wydawał prawie rozkazów. Ramzes załatwiał osobiście wszystkie sprawy wojskowe. Jeżeli wzywał arcykapłana, to tylko po to, ażeby czynić mu wymówki.

Młody władca wstawał przed wschodem słońca, kąpał się i spalał kadzidło przed posągiem Ozirisa. Następnie wysłuchiwał raportów: najwyższego sędziego, pisarza, skarbnika i naczelnika swoich pałaców. Ten ostatni każdego dnia wysłuchiwał reprymendy, że utrzymanie dworu za dużo kosztuje i przebywa w nim za wiele osób.

W pałacu mieszkało z dziećmi i służbą kilkaset kobiet zmarłego Ramzesa XII. Naczelnik dworu codziennie wypędzał po kilkanaście osób, a innym ograniczał wydatki. Po upływie miesiąca wszystkie damy dworu z płaczem udały się do królowej Nikotris, aby błagać ją o ratunek. Kobieta poszła do syna i upadłszy na twarz, prosiła, by ulitował się nad kobietami swojego ojca. Faraon wysłuchał jej i rozkazał naczelnikowi, żeby nie ograniczał dalej oszczędności. Poinformował matkę, że natychmiast po pogrzebie Ramzesa XII wszystkie kobiety zostaną usunięte z pałacu i rozesłane po folwarkach. Królowa obawiała się, że przez swoje rozporządzenia władca zyska wielu wrogów. Młodzieniec w odpowiedzi pokazał jej wojsko, musztrowane na dziedzińcu. Nikotris popatrzyła na niego z dumą i powiedziała, że Egipt ma nareszcie władcę. Od tej pory nigdy więcej nie wstawiała się za kimś u Ramzesa.

Po śniadaniu faraon zajmował się sprawami ministerium wojny i skarbowością, a około trzeciej po południu, otoczony wielką świtą, wyjeżdżał do wojsk, obozujących pod miastem i przypatrywał się ćwiczeniom żołnierzy.

Największe zmiany zaszły w sprawach wojskowych państwa. W ciągu dwóch miesięcy Ramzes XIII uformował pięć nowych pułków, usunął oficerów, którzy pili i dręczyli podwładnych. Do biur ministerium wojny wprowadził swoich najlepszych adiutantów. Zarządził spis wszystkich mężczyzn w kraju, którzy należeli do stanu wojskowego. Otworzył dwie szkoły oficerskie dla chłopców od dwunastego roku życia. Egipt zaczął wyglądać jak wielki obóz wojskowy. Nawet dzieci zaczęły naśladować dorosłych i bawiły się w wojsko. Serce władcy było pełne dumy, że całe państwo stosuje się do jego królewskiej woli.

Tego dnia, kiedy balsamiści wydobyli ciało Ramzesa XII z kąpieli, wielki skarbnik poinformował faraona, że w skarbie zostało zaledwie dwa tysiące talentów, a na pogrzeb potrzeba co najmniej tysiąca. Władca był zaskoczony, słysząc, że dwór miał spore wydatki, wojsko kosztowało, a wpływ z podatków znacząco się zmniejszył. Postanowił zaciągnąć nowe pożyczki, lecz tym razem chciał się zwrócić do kapłanów. Kiedy usłyszał, że Herhor i Mefres nie zgodzili się na to, wezwał Dagona.

Bankier fenicki zjawił się wieczorem. Kiedy usłyszał, że faraon potrzebuje pieniędzy, zasępił się i odparł, że Fenicjanie nie mają takiej sumy. Od pobytu Ramzesa w świątyni Hator kapłani nie udzielali im kredytów i stali się im nieprzychylni. Chłopi nie płacą podatków i buntują się. Cała Fenicja gromadziła złoto i klejnoty, aby płacić okup Asyryjczykom. Zaproponował, żeby władca spotkał się z Hiramem, który lepiej mu wszystko wyjaśni.

Po tej rozmowie faraon wysłał Tutmozisa, żeby przyprowadził tajemnymi przejściami obawiającego się kapłanów Hirama.

Rozdział szesnasty

Około dziesiątej wieczór Hiram stanął przed faraonem. Swoje obawy wytłumaczył tym, że obecnie za zbrodniarzy są uważani ci, którzy widują Ramzesa i nie donoszą o tym, co mówił, jego wrogom. Władca oznajmił mu, że chce pożyczyć kilka tysięcy talentów. Hiram zapytał, po co mu taka kwota, skoro jest szansa na to, żeby zyskał stały dochód i ogromny zysk. Wystarczyłoby, żeby wyraził zgodę na budowę kanału, łączącego Morze Śródziemne z Czerwonym i zlecił to Fenicjanom. Był przekonany, że kapłani on dawna byli zainteresowani tą sprawą, lecz pragnęli zrobić to sami, bez udziału faraona. Wspomniał o Samentu, kapłanie świątyni Seta, który zgodził się obalić stan kapłański w Egipcie i znał wiele tajemnic.

Ramzes domyślił się, że ów kapłan jest zdrajcą, ale dzięki jego pomocy mógł wiele zyskać. Zapytał, jakie zyski miałby z wybudowanego kanału. Hiram wyjaśnił, że Fenicja oddałaby pięć tysięcy talentów zaległych danin, zapłaciła kolejne pięć tysięcy za prawo wykonania robót, a gdy zaczną się prace dostawałby tysiąc talentów rocznego podatku. Za dzierżawę cieśniny na sto lat wpłacaliby do skarbca władcy tysiąc talentów rocznie.

Ramzes XIII zamyślił się. Wiedział, że Fenicja wielokrotnie proponowała władcom Egiptu wybudowanie wspomnianego kanału, ale zawsze sprzeciwiali się kapłani, tłumacząc, że grozi to zalaniem kraju. Nie chciał jednak uwierzyć w zapewnienia Hirama, że jest to bezpieczne. Wtedy Fenicjanin zdradził mu tajemnicę kapłanów chaldejskich i egipskich. Ukrywali oni, że na południe, wschód i północ od Asyrii i Babilonu nie ma pustyni ani bagien, lecz są olbrzymie kraje i państwa. Mieszkający tam ludzie od niepamiętnych czasów mieli podziemne i nadziemne świątynie, większe i wspanialsze niż w Egipcie. Były tam perły, drogocenne kamienie, złoto, miedź, osobliwe zboża, owoce i kwiaty.

Ramzes słuchał tych opowieści z niedowierzaniem. Hiram zaproponował mu, że następnego dnia przyśle próbki tkanin i wyrobów tamtejszej ludności. Opowiadał, że dalej na wschód od Asyrii leży kraj, posiadający dwieście milionów mieszkańców. Byli to ludzie o skośnych oczach i żółtej cerze. Rządził nimi władca, nazywany Synem Nieba, za pośrednictwem mędrców, którzy nie byli kapłanami. Ludy te mieszkały w domach ze szpiczastymi dachami i uprawiali zboże, z którego wyrabiali napitek mocniejszy niż wino. Kiedy kanał zostanie wybudowany, floty fenicka i egipska będą mogły przedostać się do krajów, które na razie są dla niej niedostępne.

Ramzes nie chciał w to uwierzyć i postanowił najpierw naradzić się z kapłanami. Hiram błagał, żeby nie popełniał takiego błędu. Był pewien, że gdyby kapłani objęli władzę w Egipcie, to w ciągu kilku miesięcy zaproponowaliby Fenicji budowę kanału. Faraon jest przekonany, że kapłani będą mu posłuszni i żąda dowodów, o których mówił mu Fenicjanin.

Następnego dnia Hiram przysłał skrzynię, w której Ramzes XIII znalazł wyroby nieznanych mu ludów. Nie wątpił już w istnienie krajów, o których usłyszał. Postanowił położyć kres otaczającej go obłudzie. Rozzłościł się także na Fenicjan, którzy obiecywali mu złoto, lecz chcieli w ten sposób zmusić go do korzystnych dla siebie układów.

Kazał przekazać Dagonowi, że od tej chwili przestaje być bankierem faraona. Wiadomość ta szybko obiegła miasto. Opowiadano, że Fenicjanie popadli w niełaskę władcy, a lud zaczął napadać na sklepy znienawidzonych cudzoziemców.

Kapłani odetchnęli z ulgą. Herhor odwiedził Mefresa i zaproponował, że skoro Ramzes odwrócił się od Fenicjan, kapłani powinni okazać mu wdzięczność. Mefres nie zgodził się na to. Twierdził, że młodzieniec nie jest jeszcze faraonem, gdyż nie odbyła się koronacja w świątyni. Przypomniał, że porwał fenicką kapłankę i publicznie drwił z jego pobożności, a teraz podburzał wojsko i lud przeciwko kapłanom. Minister wojny próbował przekonać arcykapłana, że należy okazać łaskę faraonowi, ponieważ to powstrzyma go przed rozkazem, aby odebrać skarby świątyniom. Mefres był jednak pełen nienawiści do młodego władcy. Twierdził, że ma w rękach rzecz, która zniszczy Ramzesa XIII.

Tego samego dnia faraon wezwał obu arcykapłanów. Wkrótce po nich przybyli Pentuer i dostojny Sem. Ramzes opowiedział o zmianach, jakie wprowadził, ażeby wzmocnić siły obronne kraju. Mefres poinformował go, że świątynie zapłacą za pogrzeb Ramzesa XII, który był panem pobożnym i sprawiedliwym. Tak wielki hołd złożony ojcu zaskoczył i wzruszył młodzieńca. Oznajmił, że pragnie załagodzić zatarg z kapłanami i chce czasami zasięgać ich opinii w rozmaitych sprawach. Wspomniał o tym, że chce poprawić niedolę ludu i dać im co siódmy dzień odpoczynku. Mefres odparł, że takie rozporządzenie przyniesie państwu dziesięć tysięcy talentów strat każdego roku. Tym słowom sprzeciwia się Pentuer, mówiąc, że straty będą tylko w pierwszym roku, a gdy lud odpocznie, zacznie pracować wydajniej.

Ramzes powiedział, że dlatego właśnie będzie potrzebował pomocy kapłanów i chce, aby dali państwu trzydzieści tysięcy talentów na podźwignięcie skarbca i wprowadzenie reform. Herhor odparł, że kapłani nie dysponują taką sumą. Wtedy faraon napomknął o Labiryncie, na co Mefres odpowiedział, że są to skarby bogów, które można naruszyć tylko w chwili największej potrzeby państwa. Ramzes XIII wybuchł gniewem, a wówczas arcykapłan poradził mu, aby przepędził z kraju Fenicjan, co jeszcze bardziej wzburzyło władcę. Rzekł, że Fenicjanie mają poręczenia, zobowiązujące do spłaty pożyczek. Mefres dodał zuchwale, że kapłani nie będą trwonili skarbu na potrzeby faraona, bo nie mają do tego prawa.

Zagniewany władca opuścił zebranie i udał się do swojego gabinetu. Nie wątpił już, że kapłani go nienawidzą. Czuł się zlekceważony tym, że obiecali mu modlitwy zamiast potrzebnych pieniędzy. Jednocześnie przypomniał sobie, że skarbiec starczy na utrzymanie dworu przez dziesięć dni, a później nie będzie miał za co żyć i opłacać wojsko. Arcykapłani znali doskonale jego położenie i zamierzali go zgubić na kilka dni przed pogrzebem ojca. Ogarnęła go rozpacz, ponieważ czuł, że z wydaniem ostatniego talentu, skończy się jego władza.

Pomimo później pory wezwał Tutmozisa i oznajmił, że kapłani odmówili pożyczki. Ulubieniec spytał, czy ma zaprowadzić arcykapłanów do więzienia. Wojsko nie zawahałoby się przed wypełnieniem każdego rozkazu faraona. Ramzes uważał, że jeszcze za wcześnie na tak radykalne posunięcia i na razie musi być łaskawym dla kapłanów do czasu pogrzebu ojca, aby w przypływie zemsty nie zakłócili spokoju duszy zmarłego. Kazał, aby Hiram przysłał mu kapłana, o którym mówił.

Tutmozis poinformował go, że lud zniszczył domy Fenicjan, a kapłani podburzają arystokratów i nomarchów, twierdząc, że faraon chce zrujnować szlachtę.

Następnego dnia przybyła do władcy deputacja kapłanów fenickich, ażeby złożyć mu hołd. Przynieśli dary warte trzy tysiące talentów, co niezmiernie ucieszyło Ramzesa, ponieważ bankructwo skarbu odsunęło się o kilka kolejnych dni.

Wieczorem zjawił się Hiram, przepraszając za zachowanie Dagona, który nie miał prawa wymuszać na faraonie ustępstw w sprawie kanału. Obiecał trzydzieści tysięcy talentów pożyczki w ciągu roku, a w zastaw otrzymał kopalnie. Nie naciskał już na traktat o budowę kanału, uznając, że Ramzes XIII podpisze go, kiedy zechce.

Usatysfakcjonowany władca wydał zezwolenie na rozpoczęcie prac przy kanale. Jako zapewnienie wręczył Fenicjaninowi królewski pierścień. Oświadczył, że zanim dotrzyma swoich obietnic, musi najpierw zgnieść stan kapłański, a wynik tej wojny jest niepewny. Hiram zapewniał go, że dzięki złotu, agentom i wojsku fenickiemu, poradzi sobie z kapłanami.

Po wyjściu Fenicjanina zjawił się arcykapłan świątyni Seta, Samentu. Zrobił dobre wrażenie na młodym faraonie, który domyślił się, że to właśnie on zdradził Hiramowi tajemnicę traktatu z Asyrią. Kapłan wyjawił mu, że dzięki systemowi kanałów można słyszeć, co się dzieje w każdej komnacie i przemawiać do ludzi, udając głosy bogów. Przekazał Fenicjanom wiadomość o umowie, ponieważ była haniebna dla państwa, a Herhor i Mefres zostali zastraszeni przez Beroesa, który twierdził, że Egiptowi przez dziesięć lat będzie zagrażało niebezpieczeństwo. Nienawidził kapłanów tak bardzo, jak oni jego, gdyż służy złemu Setowi. Faraon zapytał go o kanał, który połączyłby Morze Śródziemne z Czerwonym. Samentu odparł, że inżynierowie egipscy już od kilkuset lat pracują nad tym projektem, lecz kapłani nie chcą dopuścić do realizacji w obawie, że do Egiptu napłyną obce ludy, które zniszczą rodzimą religię. Był przekonany, że kapłanów można bardzo łatwo obalić. Wystarczy opanować skarbiec Labiryntu. Posiadał już wiele wskazówek jak tam dojść i wiedział, gdzie znaleźć resztę. Następnie należało oskarżyć Herhora i Mefresa o zdradę państwa. Wspomniał, że czterysta lat temu faraon Amenhotep IV obalił władzę kapłanów i ustanowił wiarę w jednego bożka Re Harmachis. Uczynił to, korzystając z pomocy kapłana Ey.

Ramzes podziwiał mądrość Samentu i mianował go swoim doradcą. Kapłan wolał jednak na razie nie przebywać w pałacu, ponieważ to zaszkodziłoby faraonowi. Obiecał służyć mu i potajemnie udzielać wskazówek. Zapewnił, że zanim władca wróci z Teb, będzie znał drogę do Labiryntu. Kiedy skarby zostaną przeniesione do pałacu królewskiego, a Herhor i Mefres potępieni, wówczas ujawni się. Był pewien, że lud kochał młodego Ramzesa, a to zapewni mu zwycięstwo.

Zadowolony faraon podarował mu złoty łańcuch. Obietnice Samentu napełniły serce Ramzesa XIII nową nadzieją. Marzył o bogactwach, które oddaliłyby wszystkie kłopoty. Wiedział, że pożyczka od Fenicjan odsunęła na razie jego bankructwo, lecz nie zapobiegła mu na zawsze i będzie musiał spłacić dług z procentami.

Rozdział siedemnasty

W połowie miesiąca Famenut (styczeń – luty) rozpoczęła się w Egipcie wiosna. Przygotowania do pogrzebu Ramzesa XII były ukończone. Mumia została zamknięta w białym pudle, którego górna część doskonale odtwarzała rysy nieboszczyka. Zwłoki spoczywały na kosztownym łożu, w małej cedrowej kaplicy, której ściany pokryte zostały napisami, wychwalającymi żywot i czyny faraona. Czuwał przy nich kapłan, przebrany za Anibisa, bożka pogrzebu z głową szakala. Ukończono również bazaltowy sarkofag, w którym miał spocząć zmarły.

Siedemnastego dnia Famenut przeniesiono z dzielnicy zmarłych do królewskiego pałacu mumię z kaplicą i sarkofagiem i ustawiono w największej sali. Za nią weszli kapłani, śpiewający żałobne hymny, dworzanie i słudzy króla oraz jego kobiety. Po dwóch dniach modlitw i płaczów przed pałac zajechał wielki wóz i załadowano na niego ciało Ramzesa XII. Wóz ruszył, żegnany przez tłum poddanych i lamentujące kobiety.

W pewnej odległości za ciałem ojca, otoczony wielką świtą generałów szedł Ramzes XIII, a za nim królowa Nikotris, wsparta na dwóch damach dworu. Ani ona, ani syn nie opłakiwali zmarłego, wiedząc, że odnalazł on już szczęście u boku Ozirisa.

Po parogodzinnym pochodzie wóz dotarł do rzeki. Mumię przeniesiono na złocony statek, na który weszli również królowa i kapłani, a zebrany lud zaczął rzucać na wodę wieńce i bukiety kwiatów. Barka odpłynęła, by zawieźć Ramzesa XII do jego grobu w Tebach. Podróż trwała długo, ponieważ po drodze ciało faraona odwiedzało różne świątynie i uczestniczyło w uroczystych nabożeństwach.

W kilka dni później w ślad za statkiem ruszył Ramzes XIII, aby swoim widokiem na nowo wskrzesić radość w sercach poddanych, przyjąć ich hołd i złożyć ofiary bogom. Za zmarłym panem podążyli na własnych barkach arcykapłani, najbogatsi właściciele ziemscy i nomarchowie. U boku młodego władcy, ku jego zdziwieniu, znaleźli się generałowie, urzędnicy, szlachta oraz niższe duchowieństwo.

Kiedy jego statek wypłynął na Nil, naprzeciw wysunęła się masa biednych i bogatszych czółen w takiej ilości, że niemalże przysłoniły wodę. Na widok faraona ludzie szaleli z radości i wznosili okrzyki pochwalne. Co chwilę na barkę królewską wchodziła jakaś deputacja, aby złożyć dary. Nim Ramzes XIII opuścił Memfis statek trzeba było kilka razy opróżniać, żeby nie zatonął. W podobny sposób przebiegała cała podróż do Teb, a lud entuzjastycznie witał młodego władcę.

Siedem mil na południe od Memfisu leżał niewielki libijski kraj, Piom, stworzony dzięki pracy ludzkich rąk. Niegdyś była tu pustynia i dopiero faraon Amenhemat podjął decyzję, by ten skrawek ziemi zmienić w urodzajną okolicę. Wybudował ogromną groblę, nazwaną przez potomnych jeziorem Moeris i dzięki temu pustynia zmieniła się w żyzny kraj, w którym hodowano najpiękniejsze róże. Stworzenie sztucznego jeziora wiązało się z kolejnym cudem pracy egipskich inżynierów – kanałem Józefa. Dookoła Piomu wznosiło się kilka starych piramid, a na jego wschodniej granicy stał Labirynt (Lope-Rohunt), zbudowany przez Amenhemata w formie olbrzymiej podkowy. Gmach ten był największą skarbnicą Egiptu. Spoczywały w nim mumie wielu faraonów, kapłanów, wodzów i budowniczych. Tu również od wieków gromadzono majątek państwa. Labirynt nie był pilnowany ani niedostępny z zewnątrz. Bezpieczeństwo skarbca polegało przede wszystkim na tym, że z wyjątkiem kilku wtajemniczonych kapłanów nikt nie wiedział, gdzie go szukać. Labirynt składał się z dwóch pięter: nadziemnego i podziemnego, a każde liczyło po tysiąc pięćset komnat.

Każdy faraon, arcykapłan, wielki skarbnik i najwyższy sędzia miał obowiązek natychmiast po objęciu urzędu obejrzeć majątek państwa.

Ramzes XIII, po przybyciu do Piomu, zwiedził przede wszystkim prowincję Fayum. Lud powitał go z ogromną radością i zapałem. Bawił tam przez dwa dni, kiedy przypomniano mu, że ma zwiedzić Labirynt. Faraon pozostawił świtę przed bramą i wszedł na dziedziniec gmachu. Tam dostrzegł ośmioro drzwi, a dozorca zapytał, którymi ma zostać wprowadzony do Labiryntu. Pięciu kapłanów ruszyło do budynku razem z władcą. Prowadził ich najwyższy dozorca, trzymający w rękach długi sznur paciorków, na których wypisane były jakieś znaki.

Po kilkudziesięciu krokach Ramzes nie wiedział, w jakim kierunku podąża i gdzie się znajduje. Minęli komnaty i ciasne korytarze. Zauważył, że przewodnik przy każdym nowym wejściu przesuwał jeden koralik, a niekiedy porównywał znaki na paciorkach ze znakami na ścianach. W jakimś małym pomieszczeniu ujrzał nieboszczyka. Był to trup Fenicjanina, który za czasów szesnastej dynastii próbował wedrzeć się do Labiryntu i zmarł z głodu.

Faraon był zupełnie zdezorientowany i ogarniało go coraz większe przygnębienie. Uświadomił sobie, że Samentu nie odkryje drogi do skarbca. Poczuł niemoc i zależność od kapłanów, którzy w każdej chwili mogli zostawić go w tym miejscu i skazać na pewną śmierć.

Pochód przez zaułki Labiryntu trwał prawie godzinę. W końcu dotarli do niskiej sali, wspartej na słupach. Trzej kapłani, otaczający Ramzesa, zniknęli, a on dostrzegł, że jeden z nich przytulił się do jednej z kolumn, jakby przenikając do jej wnętrza. Po chwili w ścianie ukazał się wąski otwór. Wtedy kapłani wrócili na swoje miejsca i zapalili pochodnie. Faraon ujrzał szereg ogromnych komnat, wypełnionych bezcennymi wyrobami. Między nimi zauważył również srebrny model asyryjskiego pałacu, ofiarowany Ramzesowi XII przez Sargona.

Władca zapytał jaka jest korzyść z zamkniętych w ciemnicy bogactw. Ponownie usłyszał, że to zabezpieczenie Egiptu. Arcykapłan kazał otworzyć skarbiec i Ramzes wszedł do właściwej komnaty. Była ona wypełniona klejnotami, złotem i srebrem. Faraon chciał się dowiedzieć, czy obecna sytuacja państwa nie jest zagrożona, skoro lud jest biedny, szlachta zadłużona, armia zmniejszona, a faraon nie ma pieniędzy. Kapłan wyjaśnił, że gdyby nieprzyjaciel chciał zdobyć Labirynt, to zniknąłby on bez śladu, razem z dozorcami.

Ramzes zrozumiał, że miał przed sobą fanatyków, którzy nigdy nie dopuszczą do zawładnięcia skarbcem. Zapytał, kto jest w stanie przekonać dozorców Labiryntu, że nadeszły ciężkie czasy dla Egiptu. W odpowiedzi usłyszał, że należy wówczas zwołać zgromadzenie złożone z faraona i trzynastu przedstawicieli każdego stanu: kapłanów wyższego rzędu, nomarchów, szlachciców, oficerów, kupców, rzemieślników i chłopów. Kiedy uznają oni jednogłośnie, że państwo jest zagrożone, a posąg Amona w Tebach zatwierdzi tę uchwałę, z Labiryntu zostanie wydana potrzebna suma.

Młody faraon z trudem ukrył zadowolenie. Miał już plan ratowania Egiptu. Potrafił zgromadzić wymaganych ludzi i skłonić ich do jednomyślności. Podziękował kapłanom za pokazanie mu skarbca i zażartował, że chciałby zrozumieć wszystkie tajemnice drogi, którą właśnie przebył. Kapłan odparł, że nikt nie wie jak dojść do skarbca i aby tam dotrzeć korzystają z licznych wskazówek, lecz wystarczyłoby, że jedna by zaginęła, to umarliby z głodu.

Ramzes zapytał, czy może udzielić strażnikom jakiejś łaski. Kapłani odparli, że mają wszystko i znacznie więcej niż wszyscy królowie. Młody władca zrozumiał, że tych ludzi sobie nie zjedna.

Rozdział osiemnasty

Po opuszczeniu Piomu faraon i jego orszak przez kilkanaście dni płynęli na południe w górę Nilu. Odpoczęli jakiś czas w Siut, jednym z najbogatszych miast górnego Egiptu. W tym czasie mumia Ramzesa XII przebywała w Abydos, gdzie przy grobie Ozirisa odprawiano uroczyste modły. Siut słynęło z wyrobu naczyń i płótna oraz olbrzymiego targowiska i świątyni Anubisa.

Drugiego dnia pobytu w mieście u faraona zjawił się Pentuer, naczelnik komisji badającej sytuację ludu. Przywiózł wieści, że cały Egipt błogosławi nowego władcę a ludzie są pełni nadziei i wiary w to, że jego panowanie odrodzi upadające państwo. Ramzes odzyskał spokój, ponieważ znalazł sposób na wydobycie potrzebnych mu funduszy z Labiryntu. Wyjawił doradcy, że zamierza zgromadzić w tym celu po trzynastu przedstawicieli każdego stanu.

Pentuer prosił, aby nie łudził się, ponieważ kapłani znajdą sposób, aby mu to uniemożliwić w obawie, że raz naruszony skarbiec szybko zostanie opróżniony. Ramzes odparł, że w końcu zrozumiał, w jakim celu Amon ustanowił władzę faraona – żeby stu choćby najdostojniejszych łotrów nie mogło zgubić całego narodu.

Piętnaście mil od Siut były dwa miasta: Tinis i Abydos. Tam właśnie urodził się Menes, pierwszy władca Egiptu i tam przed stu tysiącami lat złożono do grobu święte zwłoki bożka Ozirisa, którego w zdradziecki sposób zamordował brat Tyfon. Na pamiątkę tych zdarzeń faraon Seti wybudował świątynię, do której podążali pielgrzymi z całego kraju. Do budynku prowadziła aleja sfinksów. Dalej mieściły się dwa obeliski, na których wypisano historię faraona. Za nim znajdowała się potężna brama świątyni, mająca po bokach pylony. Nie mogli jej przekraczać chłopi. Dalej szli bogaci mieszczanie i klasy uprzywilejowane. Przez nią wchodziło się do perystylu. Z dziedzińca osoby stanu szlacheckiego mogły przejść do pierwszej sali hipostylu. Zasłonięty posąg boga wznosił się w sali „boskiego objawienia”, za którą leżała komnata „stołów ofiarnych”, gdzie kapłani składali bogom dary przynoszone przez wiernych. Następny był pokój odpoczynku, gdzie „wypoczywał” bożek powracający lub idący na procesje. Ostatnie pomieszczenie stanowiła kaplica, czyli sanktuarium, gdzie mieszkał bożek. Mogli tam wchodzić wyłącznie arcykapłan i panujący faraon, o ile otrzymał odpowiednie święcenia. Zwykły śmiertelnik, gdyby się tam przedostał, mógł stracić życie. Ściany i kolumny każdej sali pokryte były objaśniającymi napisami i malowidłami. W korytarzu, otaczającym perystyl, były nazwiska i portrety wszystkich faraonów: od Menesa do Ramzesa XII.

Mumia Ramzesa XII zatrzymała się tam przez parę dni, Jego następca rozpoczynał rządy od złożenia hołdu grobowi Ozirisa.

Po dwudniowym odpoczynku w pałacu rządowym w Abydos, Ramzes w towarzystwie arcykapłana Sema, wybrał się do świątyni Seta. Dojechawszy na miejsce, wysiadł przed bramą ludową, co bardzo spodobało się pospólstwu i ucieszyło kapłanów. Pieszo przeszedł przez aleję sfinksów i powitany przez świętych mężów, spalił kadzidło przed posągiem boga Seti. W perystylu arcykapłan wskazał mu miejsce na jego wizerunek. W sali „boskiego objawienia” ujrzał siedem słupów, poświęconych planetom: Merkuremu, Wenerze (Wenus), Księżycowi, Marsowi, Jowiszowi, Saturnowi i Ziemi.

W komnacie „stołów ofiarnych” faraon oddał Ozirisowi swój złoty hełm i pancerz, żądając, aby dary zostały w świątyni i nie trafiły do Labiryntu. W zamian arcykapłan ofiarował mu najpiękniejszą piętnastoletnią tancerkę.

Do sanktuarium wszedł dostojny Sem, aby wynieść z niej posąg bożka. Pół godziny później w mrokach komnaty ukazała się złota łódź. Kapłani upadli na twarze, a zaciekawiony Ramzes wpatrywał się w przezroczyste zasłony. Ujrzał piękne dziecko, które spojrzało na niego tak mądrymi oczami, że władca Egiptu poczuł trwogę. Kapłani szeptali, że to Horus, wschodzące słońce. Rozpoczęła się procesja. Po niej faraon znów ujrzał chłopca i pomyślał o swoim synku, który mógł być równie piękny jak to dziecko i rozpłakał się w obecności stu tysięcy poddanych. Kapłani mówili, że faraon nawrócił się i Oziris poruszył jego serce.

Tego samego dnia ślepiec i dwóch paralityków, modlących się za murem świątyni, odzyskali zdrowie. Rada kapłańska uchwaliła, żeby dzień zaliczyć do rzędu cudownych i na zewnętrznej ścianie gmachu wymalować obraz, przedstawiający zapłakanego faraona i uzdrowionych.

Po południu Ramzes XIII powrócił do pałacu i wysłuchał raportów. Wieczorem w namiocie oficerskim zjawił się Samentu. Podejrzewał, że był śledzony. Okazało się, że szedł za nim Eunana, żołnierz z manewrów pod Pi-Bailos, który przybył, aby upaść do stóp faraona i błagać go o litość dla wojowników, naprawiających z rozkazu kapłanów kanał. Władca wezwał go do siebie, a Eunana poprosił o przyjęcie do wojsk, by dłużej nie musiał służyć w pułku kapłańskim. Ramzes, widząc jego nienawiść do kapłanów, przyjął go do swojej gwardii.

Samentu wyznał władcy, że jest bliski poznania drogi do skarbca Labiryntu. Znalazł plan w Abydos, w grobie Ozirisa. Wyjaśnił, że szlak przebiega cztery razy przez cały budynek, a na każdych drzwiach, prowadzących do celu jest fragment pewnego zdania. Ramzes powiedział, że byłoby mu żal, gdyby kapłanowi coś się stało. Samentu odparł, że nie ma zagrożenia, gdyż do Labiryntu dostanie się niewidocznymi furtkami, które nie są pilnowane przez dozorców. Opowiedział swoje dzieje, żeby przekonać władcę, że nic mu nie grozi. Kiedy miał dwadzieścia pięć lat był kapłanem Ozirisa. Wyprawiono go wtedy na półwysep Synai, aby wybudował kaplicę dla górników. Prace ciągnęły się sześć lat, a w wolnych chwilach zwiedzał tamtejsze pieczary. Przez to nabrał doświadczenia i przyzwyczaił wzrok do ciemności. Pewnego razu odkrył rzecz tak straszną, że wpłynęła ona na zmianę jego stanowiska. Na zachód od kopalń leżał łańcuch olbrzymich jaskiń. Odnalazł tam zwłoki dziwacznego i przerażającego stworzenia. Zrozumiał, że mogło być ono dziełem boga Seta, który był znacznie potężniejszy od Ozirisa. Wtedy też zwrócił się ku Setowi, a po powrocie do Egiptu osiadł w jego świątyni. W niej przechowywane były mumie i szkielety niespotykanych zwierząt. Kapłan wyjaśnił, że świat ulega nieustannym zmianom. W Egipcie można odnaleźć ukryte pod piaskami gruzy dawnych miast i świątyń. Dawniej było tu morze, a przed dziesiątkami tysięcy lat nie było ludzi, lecz stworzenia podobne do małp. Jeszcze wcześniej żyły ogromne latające, pływające i chodzące gady. Przed nimi były tylko ryby i ślimaki, a wcześniej wyłącznie rośliny.

Ramzes z podziwem wysłuchał opowieści Samentu. Obawiał się jednak, czy poradzi on sobie w Labiryncie i na wszelki wypadek postanowił zwołać zgromadzenie, które upoważni go do korzystania z bogactw skarbca.

Kapłan był pewien powodzenia swojej misji. Wyznał, że gdyby został schwytany, popełni samobójstwo. Pragnął zająć miejsce Herhora, co faraon mu obiecał. W razie śmierci, Ramzes miał zatroszczyć się o los jego dzieci.

Rozdział dziewiętnasty

Po opuszczeniu Abydos, Ramzes popłynął do miast Tan-ta-ren i Kaneh. W pierwszej miejscowości była słynna sadzawka, w której hodowano krokodyle i świątynia Hator, posiadająca wyższą szkołę.

Faraon zirytował się, kiedy nakazano mu zapalić kadzidła przed świętymi krokodylami, które uważał za głupie i śmierdzące. Arcykapłan wyjaśnił mu, że nie należy posądzać wyznawców Jedynego Boga o wiarę w świętość zwierząt. Te wierzenia są wyłącznie dla pospólstwa. Byk Apis utrzymuje doskonałą rasę bydła w Egipcie. Ibisy i bociany zjadają padlinę z pól, koty tępią myszy, a krokodyle oczyszczają wodę w Nilu. Ceremonie religijne ku czci zwierząt, chronią je przed wytępieniem.

W świątyni Hator Ramzes bez większego entuzjazmu wysłuchał wróżb, jakie postawili mu astrologowie. Kapłani wyjaśnili, że znają budowę sklepienia niebieskiego i ruchy gwiazd. Ta wiedza ma wpływ na wznoszenie budowli, trasy okrętów. Układają również kalendarze i przewidują różne zjawiska przyrodnicze. Powiedział, że niedługo będzie zaćmienie słońca. Władca, znudzony wykładem, już tego nie słuchał.

Następnie dwór Ramzesa XIII przeprawił się do miasta Kaneh, które słynęło z wyrobów garncarskich i handlu. Tam zabawił tylko jeden dzień, ponieważ z Teb przysłano wiadomość, że mumia Ramzesa XII znajduje się już w pałacu Luksor i oczekuje na pogrzeb.

W tamtych czasach Teby były miastem ogromnym. Nazywano je miastem „stubramowym”, gdyż każda świątynia i pałac miały własną bramę z pylonami. Swoją wspaniałość Teby zawdzięczały dwóm faraonom: Amenofisowi III, czyli Memnonowi, który zastał „miasto gliniane a zostawił kamienne” oraz Ramzesowi II, który ukończył i uzupełnił gmachy, rozpoczęte przez poprzednika.

Kiedy Ramzes XIII przyjechał, ludność Teb wyległa, by powitać władcę. Po raz pierwszy lud wyprzągł konia z królewskiego wozu i ciągnął go sam, po raz pierwszy faraon usłyszał okrzyki i złorzeczenia przeciwko kapłanom, co ucieszyło go. Usłyszał również wołania, aby każdy siódmy dzień był świętem, co zastanowiło go, gdyż nie przypuszczał, że jego zamiary stały się już znane i naród oczekiwał na ich spełnienie.

Na drugi dzień spalił kadzidła przed mumią ojca i oznajmił Herhorowi, że można już przeprowadzić zwłoki do grobowca. Z pałacu ciało zmarłego przewieziono do świątyni Ramzesa, gdzie „wypoczywało” przez dobę. Następnie z ogromnym przepychem wyprowadzono Ramzesa XII do świątyni Amona-Ra. Do budynku wiodła długa aleja, wysadzona ogromnymi drzewami. Znajdował się tam również podwójny rząd sfinksów. Po obu stronach cisnęły się niezliczone tłumy poddanych, a środkiem gościńca posuwał się orszak pogrzebowy. Mumia jechała w złotej łodzi. Dopiero, gdy nieboszczyka wniesiono do świątyni, z pałacu na złotym wozie wyjechał Ramzes XIII. Tłum, widząc ukochanego pana, wydał radosny okrzyk.

W olbrzymiej bramie czekał na faraona minister Herhor z kapłanami. Na środku hipostylu stała łódź z mumią zmarłego władcy, a po obu jej stronach dwa jednakowo wysokie trony. Na jednym otoczony generałami i nomarchami zasiadł Ramzes, na drugim – Herhor w towarzystwie arcykapłanów. Mefres podał mu infułę Amenhotepa, a młody faraon po raz drugi na głowie znienawidzonego ministra ujrzał węża, symbol władzy królewskiej. Pobladł z gniewu, lecz zrozumiał, że w tej świątyni Herhor jest równy bogom. Podziwiał ogrom budowli i odczuł potęgę stanu kapłańskiego. Z zamyślenia wyrwały go słowa Mefresa, który wzywał Herhora i dostojników do osądzenia ziemskich czynów zmarłego władcy. Mieli odmówić mu lub przyznać prawo do pogrzebu. Ramzes XIII poczuł się zlekceważony. Uspokoił się jednak, wiedząc, że była to jedynie formalność.

Na znak dany przez Herhora arcykapłani zasiedli na taboretach. Nomarchowie oraz generałowie, otaczający władcę, musieli stać, ponieważ dla nich nie przygotowano krzeseł. Ramzes zapamiętał i tę zniewagę.

Mefres zaczął mówić o życiu zmarłego Ramzesa XII, który nie popełnił żadnego z czterdziestu dwóch grzechów. Panował przez ponad trzydzieści lat, zapewnił swoim poddanym spokój i wybudował wiele świątyń. Na ziemię zstąpił, żeby naprawić świat zepsuty na skutek upadku wiary. Z powodu napływu cudzoziemców religia w Egipcie upadła. Szlachta i dostojnicy drwią z bogów, a lud nie składa ofiar świątyniom. Zapanowały zbytek i rozpusta, a arystokracja jest zadłużona. Lud, bity i przeciążony pracą buntuje się coraz częściej. Wszystko to jest zapowiedzią ruiny państwa, a jedynym ratunkiem jest religia, według zasad której rządził Oziris-Ramzes XII.

Po przyjęciu wniosku o prawo do pogrzebu dla zmarłego faraona, kapłanki i tancerki wykonały święty taniec. Potem zaniesiono mumię do sanktuarium Amona, dokąd Ramzes XIII nie miał prawa wejść. Niebawem nabożeństwo skończyło się.

Młody faraon, wracając do pałacu Luksor, pogrążony był w rozmyślaniach. Po raz kolejny zrozumiał, że arcykapłani go lekceważyli, co nigdy wcześniej nie spotkało żadnego władcy. Poprzysiągł sobie, że albo ugnie kapłanów, albo sam zginie.

Przez dwa kolejne dni mumia Ramzesa XII przebywała w świątyni Amona-Ra, w miejscu tak boskim, że z wyjątkiem Herhora i Mefresa nikt nie mógł tam wchodzić. Po tym czasie nastąpił dalszy ciąg pogrzebu i złota łódź przewiozła zmarłego na drugi brzeg Nilu. Procesja przeszła przez Teby, a następnie dwoma mostami udała się na wyspę.

Zachodnia część miasta była dzielnicą pamiątkowych świątyń i grobów. Na południu stała świątynia, upamiętniająca zwycięstwa Ramzesa III, trochę niżej wznosiły się dwa posągi Amenhotepa II. Wzgórze mieściło w sobie grobowce egipskich dostojników. Przy wejściu do nich leżała świątynia królowej Hatasu. Między dzielnicami grobów dygnitarzy i władców mieścił się wykuty w skale grób arcykapłana Retemenofa.

Orszak pogrzebowy dotarł do drzwi, prowadzących do grobowca, który przez trzydzieści lat panowania wybudował dla siebie Ramzes XII. Był to pałac z licznymi komnatami i kaplicami oraz studnią, na dnie której znajdował się mały pokoik, gdzie na wieki miała spocząć mumia faraona. Ściany pomieszczeń pokryte były modlitwami i obrazami, przedstawiającymi wydarzenia z życia władcy. Stały tam różnorakie sprzęty, naczynia, wozy, broń, kwiaty i misy z pożywieniem oraz posągi Ramzesa XII, jego kapłanów, ministrów, żołnierzy, kobiet i niewolników.

Kiedy wóz żałobny zatrzymał się u wejścia do grobu, kapłani wyjęli mumię z sarkofagu i postawili ją na ziemi. Ramzes XIII spalił kadzidło, a królowa Nikotris pożegnała się ostatecznie z mężem. Zaczęły się ceremonie końcowe. Przyprowadzono woła i antylopę, które zabił w zastępstwie faraona arcykapłan Sem. Herhor i Mefres przykładali mięso zwierząt do ust mumii, ale ta nie chciała jeść, ponieważ była jeszcze nieożywiona, a jej usta zamknięte. Mefres obmył ją świętą wodą i okadził wonnościami, zaklinając zmarłego i tych, którzy chcieliby w przyszłości zakłócić jej spokój.

Po tych czynnościach kapłani włożyli ponownie Ramzesa XII do sarkofagu i wnieśli do grobowca. Ustawili go w studni i zamurowali wejście do pokoju. Następnie zaproszono zebranych do sali jadalnej na ucztę. Po przyjęciu wrócono do Teb, a w świątyni grobowej zostali tylko kapłani, którzy mieli regularnie składać ofiary panu oraz straż pilnująca grobu przed złodziejami.

Rozdział dwudziesty

Po pogrzebie faraona Ramzes XIII zajął się sprawami państwowymi. W miesiącu Epifi (kwiecień – maj) młody władca zwiedzał miasta położone za Tebami. Gdziekolwiek się pojawiał, poddani witali go z entuzjazmem.

Młodzieniec był zadowolony i dumny. Żaden faraon do tej pory nie był przyjmowany tak, jak on. Cała arystokracja i kapłaństwo, widząc bezgraniczne przywiązanie ludu do nowego władcy, upadło na twarz przed Ramzesem. Jedynie Mefres i Herhor pozostawali nieugięci.

Po powrocie do Teb wielki skarbnik przyniósł faraonowi dwie niepomyślne wiadomości. Wszystkie świątynie odmówiły udzielenia kredytu i błagały, aby w ciągu dwóch lat spłacił pożyczone od nich sumy. Podatki wpływały do skarbca opieszale, ponieważ jacyś ludzie rozpuścili pogłoski, że chłopi za panowania Ramzesa nie muszą ich płacić. Fenicjanie pożyczali pieniądze, ale osiedlali się w zastawionych majątkach i zabierali robotnikom wszystko. Ramzes zrozumiał, że nadszedł odpowiedni czas do działania i tego samego dnia ułożył plan.

Nazajutrz wezwał najbardziej zaufanych ludzi: arcykapłana Sema, Pentuera, Tutmozisa i Hirama. Przedstawił im sytuację, w jakiej się znalazł. Uznał, że państwo znalazło się w krytycznej sytuacji i postanowił zwrócić się do skarbca Labiryntu o wydanie potrzebnych mu funduszy. Zlecił, aby Sem wybrał po trzynastu kapłanów i nomarchów. Pentuer miał wyszukać rolników i rzemieślników, Tutmozis – oficerów i szlachciców, a Hiram – kupców.

Sem wyjaśnił, że na zgromadzeniu muszą być obecni Mefres i Herhor, którzy mają prawo i obowiązek sprzeciwić się naruszeniu skarbów Labiryntu. Fenicjanin obiecał wyszukać kupców, którzy będą głosowali zgodnie z rozkazem faraona. Pentuer miał wyjechać natychmiast, aby zająć się zgromadzeniem rolników i rzemieślników, którzy również wypełnią wolę władcy. Tutmozis zapewnił, że szlachta i wojsko nigdy nie zdradzą Ramzesa. Jednocześnie poprosił faraona, żeby udał się w jego imieniu do nomarchy tebańskiego, Antefa i oświadczył się jego córce Hebron. Ramzes z radością zgodził się pojechać tam następnego dnia.

Kiedy został z Semem, zapytał, dlaczego jego oblicze jest ponure. Arcykapłan odparł, że wszyscy będą głosowali za wydaniem skarbów z Labiryntu, lecz ostateczna decyzja zostanie wydana przez Amona. Faraon jest jednak pewny swego zwycięstwa.

Sem przypomniał mu, że każdy faraon po objęciu władzy i pochowaniu poprzednika, musi pomyśleć o wzniesieniu grobu dla siebie i świątyni dla bogów. Ramzes powiedział, że pragnie wybudować dla siebie coś tak wielkiego, co by przez wiele tysięcy lat przypominało Egiptowi o jego osobie. Rozmawiał już z Grekiem Dionem, architektem i chce postawić grobowiec w kształcie okrągłej wieży. Pragnął wznieść także świątynię dla Jedynego Boga, w którego wierzą wszyscy: Egipcjanie, Chaldejczycy, Fenicjanie i Żydzi, na wzór modelu pałacu króla Assara.

Arcykapłan wyjaśnił mu, że takie budowle nie mogą być wykonane w Egipcie, ponieważ babilońskie wieże są nietrwałe i łatwo się przewracają, a Jedyny Bóg nie potrzebuje świątyń. Ramzes odparł, że w takim wypadku postawi świątynię dla Amona-Ra. Sem oznajmił mu, że wybudowanie świątyni na wzór pałacu asyryjskiego byłoby odebrane jako barbarzyństwo. Każdy naród bowiem wyróżnia się swoją architekturą, a Egipt słynie z piramid. Świątynia egipska przypomina człowieka, który modli się, leżąc na ziemi i uczy ludzi, jakimi powinni być.

Młody faraon zamyślił się nad słowami arcykapłana. Postanowił zaczekać z budową świątyni i grobowca, a mędrcom powierzył obmyślenie planu gmachów, które będą wysławiały jego imię. Arcykapłan Sem ze smutkiem pożegnał władcę, myśląc, że jego duszę wypełnia nieludzka duma.

Rozdział dwudziesty pierwszy

Tymczasem Pentuer wybierał się w podróż do Dolnego Egiptu, aby znaleźć po trzynastu delegatów stanu rolniczego i rzemieślniczego oraz by zachęcić pracującą ludność do upominania się o ulgi, jakie obiecywał nowy władca. Nie pragnął jednakże upadku swojego stanu i nie chciał zrywać więzów, jakie go z nim wciąż łączyły.

Aby potwierdzić swoją wierność, poszedł do Herhora, by i z nim się pożegnać. Minister wojny wyraził żal, że Pentuer został doradcą młodego Ramzesa. Pisarz wyjawił mu cel swojej podróży. Herhor uznał, że władca ma prawo zebrać zgromadzenie i żałował, że Pentuer popiera jego działania. Kapłan bronił jednak swoich racji, tłumacząc, że faraon chce poprawić dolę ludu. Przypomniał, że w świątyni Seta uzyskał pozwolenie arcykapłanów na poprawę losu chłopów i bronił racji Ramzesa XIII.

Herhor skrytykował rządy władcy, który pootwierał nowe szkoły wojskowe, pomnożył pułki i obiecuje święta pospólstwu. Przyznał się, że tak naprawdę to on rządzi. Sprawił, że zmniejszyły się wpływające do skarbu państwa podatki i powstrzymywał bunty robotników. Ramzes znał sztukę wojenną, lecz zwycięstwo nad Libijczykami zawdzięczał kapłanom. Jego rządy ocenił jako szkodliwe dla państwa i, gdyby istniała taka możliwość, to już dawno zostałby usunięty z tronu. Pentuer zarzucił ministrowi, że pragnie nieograniczonej władzy. Herhor ze spokojem odparł, że od wielu lat posiada władzę większą niż faraonowie i nadal wydaje rozkazy opatrzone swoją pieczęcią.

Pentuer zrozumiał, że jeśli po śmierci Ramzesa XII, utrzymała się nadal najwyższa tajna rada kapłańska, to Ramzes XIII będzie musiał jej w końcu ulec lub stoczyć walkę na śmierć i życie. Miał co prawda za sobą cały naród, wielu kapłanów i dostojników, lecz rada dysponowała doskonałą organizacją i nieograniczonymi skarbami. Zapytał Herhora wprost, czy postanowili zgubić młodego faraona. Minister odpowiedział, że chcą uratować państwo i wspomniał rządy poprzedniego władcy, który zaczął swoje rządy od samowoli i nieuctwa. Kiedy jednak zabrakło mu funduszy, zwrócił się do bogów i otoczył się kapłanami. Uczył się od nich i poślubił córkę arcykapłana, a po kilku latach sam przyjął święcenia arcykapłańskie. Młody faraon chce zostać jedynym władcą w Egipcie, a kapłanów zmusić do służalczości. Taki zamiar jest zdradą, ponieważ państwo stworzyli bogowie i kapłani, którzy odpowiadają za wiele rzeczy: leczą chorych, uczą siać i zbierać plony, hodują zwierzęta, regulują wylewy Nilu. Faraon nigdy sam nie zdobędzie takiej wiedzy.

Herhor nakazał Pentuerowi spełnić wolę Ramzesa i przypomniał, że nie ma prawa zdradzić tajemnic świątyń. Pentuer pełen złych przeczuć pożegnał arcykapłana. Postanowił zrezygnować z agitacji i uspokajać niecierpliwych, aby nie powiększać kłopotów faraona.

W parę tygodni później Pentuer wjeżdżał w granice Dolnego Egiptu, wypatrując po drodze najrozsądniejszych chłopów i rzemieślników. Wszędzie spotykał oznaki wzburzenia. Najubożsi domagali się swoich praw. Wyłącznie interwencjom kapłanów zawdzięczano to, że nie wybuchł jeszcze powszechny bunt i nie przerywano robót. Dostojny mędrzec zauważył, że lud podzielił się na dwie grupy: stronników faraona i wrogów kapłanów oraz na przeciwników Fenicjan. Jedni twierdzili, że kapłani powinni wydać władcy skarby Labiryntu, drudzy szeptali, że Ramzes XIII za bardzo faworyzuje cudzoziemców.

Najdziwniejszą jednak była pogłoska, że młody faraon zdradza objawy obłąkania, o czym mówili dosłownie wszyscy: kapłani, pisarze a nawet chłopi. Pentuer dowiedział się, że w pałacach tebańskich widywano władcę, jak biegał nagi po ogrodach, a pewnego wieczoru pod oknami królowej Nikotris wszedł na drzewo i rozmawiał z nią. Podejrzewano, że uległ tej samej chorobie, co jego przyrodni bracia, którzy zostali odsunięci od tronu.

Za Memfisem, na północ od piramid, mieściła się niewielka świątynia bogini Nut, w której mieszkał stary kapłan, Menes, największy w Egipcie znawca gwiazd i inżynier. Żył samotnie i ubogo, nocą badając niebo, a w dzień pracując nad swoimi przyrządami. Pentuer od wielu lat nie był w tym miejscu i zaskoczyło go ubóstwo świątyni.

Menes wyjawił mu, że jest sam, ponieważ opiekujący się nim głuchoniemy chłopak poszedł do miasta z koszem, ażeby zebrać datki dla bogini. Przed rokiem skończył pomiary i rachunki, dzięki którym obliczył wielkość ziemi. Odkrył również, że ziemia jest olbrzymią kulą. Wyliczył, że w miesiącu Paofi (lipiec – sierpień) będzie zaćmienie słońca i przewidział dokładnie godzinę, w jakiej nastąpi to rzadkie zjawisko. Pisał o tym faraonowi, lecz młodzieniec po odczytaniu listu wyśmiał go i kazał zanieść tę wiadomość do Herhora, który dał za nią trzydzieści miar pszenicy. Później przesłał Ramzesowi plan ulżenia chłopom w pracy i ponownie został wykpiony.

Pokazał Pentuerowi przyrząd w postaci osadzonego na osi wielkiego koła, z mnóstwem wiader na obwodzie. Wszedł do koła i zaczął poruszać nogami. Urządzenie zaczęło się obracać, a pojemniki czerpały wodę z sadzawki i wlewały do koryta, umiejscowionego wyżej. Stary kapłan tłumaczył, że zamiast człowieka mógłby chodzić wół, a ludzie wtedy wreszcie by odpoczywali.

Następnie wrócili do pylonu, a Menes zademonstrował właściwości miedzianego kociołka z pionową rurą, zakrytą dużym kamieniem. Podpalił drwa pod wynalazkiem i po chwili para wypchnęła głaz. Kapłan był przekonany, że nadejdą czasy, kiedy konie i woły zastąpią pracę ludzkich rąk, a później gotująca woda zastąpi pracę zwierząt. Tłumaczył, że wszystko na świecie się zmienia, a mądrość pozostaje ta sama.

Pentuer spędził kilka dni w świątyni Nut. W towarzystwie Menesa przypatrywał się gwiazdom i podziwiał wynalazki mędrca. Wiedział jednakże, że jego przyrządy nie mają szansy, aby zostały wykorzystane w Egipcie. Do budowy tysięcy kół zabrakłoby drzewa, a do ich napędzania zwierząt.

Rozdział dwudziesty drugi

Przez czas, kiedy Pentuer objeżdżał kraj w poszukiwaniu delegatów, Ramzes zgodnie z obietnicą pojechał do pałacu najdostojniejszego Antefa, nomarchy prowincji. Tam poprosił go o rękę jego córki, Hebron, dla swojego adiutanta, Tutmozisa. Nomarcha z radością wyraził na to zgodę. Po zakończeniu rozmowy, zjawił się Tutmozis i podziękował Antefonowi, że zgodził się oddać mu swoją córkę i tak wspaniale ją wychował. Ustalono, że ceremonia zaślubin odbędzie się za kilka dni.

Nomarcha zaprosił gości na wspaniałą ucztę, na której pojawiła się Hebron. Faraon, aby uczcić Antefa i swego ulubieńca, zaprosił dziewczynę do swojego stołu. Bardzo szybko przekonał się, że piękna panna nie zwraca uwagi na narzeczonego, ale posyła w jego stronę wymowne spojrzenia. Władca zapytał, czy jest szczęśliwa, że wkrótce poślubi Tutmozisa. Odparła, że tak, ale nie ślub jest przyczyną jej zadowolenia. Małżeństwo nie interesowało jej i wolałaby zostać kapłanką Izydy. Wychodzi za mąż, ponieważ taka była wola jej ojca, który pragnie mieć spadkobiercę. Tutmozis podobał się jej, lecz gdyby nie rozkaz faraona, nie poślubiłaby go. Z podziwem patrzyła na władcę i oznajmiła, że będzie mogła być blisko Ramzesa i czasami go widywać. Młodzieniec poczuł, że dziewczyna zasiała w jego sercu niepokój.

W kilka dni później odbyły się zaślubiny Hebron i Tutmozisa. Do pałacu Antefa przybyli Herhor i Mefres oraz najznakomitsi dostojnicy i sąsiedni nomarchowie. Później w otoczeniu gwardii nadjechał pan młody, a na końcu Ramzes XIII. Goście zebrali się w sali przodków nomarchy. Zjawiła się Hebron, ubrana w białe szaty z licznym orszakiem przyjaciółek i służebnic. Wówczas jej ojciec, po spaleniu kadzideł przed Amonem i faraonem, oświadczył, że uwalnia swą córkę spod opieki i ofiarowuje jej posag. Podał jej akt w złotej puszce, spisany w obecności sądu. Po krótkiej przekąsce, Hebron wsiadła do lektyki i orszak ślubny ruszył ku świątyni Amona. W sali kolumnowej Herhor spalił kadzidła przed posągiem boga, a Tutmozis odczytał akt zaślubin. Po nim wielki sędzia w imieniu panny młodej przeczytał jej akt, w którym składała obietnicę bycia dobrą żoną i panią domu małżonka. Następnie Tutmozis i Hebron wypili wino ze wspólnego pucharu i zapalili kadzidła. Po ceremonii młoda para wraz z gośćmi przejechała do pałacu królewskiego. W prezencie od władcy otrzymali piękny pałacyk w głębi ogrodu.

Kiedy znaleźli się w nowym mieszkaniu, rozpoczęła się ostateczna ceremonia ślubna. Tutmozis ujął za rękę Hebron i podprowadził ją do płonącego przed posągiem Izydy ognia. Wtedy Mefres wylał na głowę dziewczyny łyżkę świętej wody, a Hebron dotknęła ognia. Tutmozis podzielił się z nią chlebem i na palec wsunął jej swój pierścień jako znak, że od tej pory jest już jego żoną. Kapłani przez cały czas śpiewali hymny weselne i obnieśli posąg bogini po całym domu. Kapłanki natomiast wykonywały święte tańce.

Dzień wesela Tutmozisa i Hebron zakończył się widowiskiem i wielką ucztą, podczas której Hebron nie odstępowała faraona, a Tutmozis trzymał się z dala od niej i zajmował się gośćmi.

O północy w podziemiach świątyni Amona spotkali się: Herhor, Mefres i Mentezufis, najwyższy sędzia Teb i naczelnicy nomesów Abs, Horti i Emsuch. Rozmawiali o rządach nowego władcy, które zaczynały być niebezpieczne dla państwa. Asyria zaczęła upominać się o podpisanie ostatecznego traktatu pokojowego, zaniepokojona zbrojeniem Egiptu. Młody Ramzes chciał naruszyć skarbiec Labiryntu i czynił obietnice, które mogły zachwiać dochodami kraju. Nomarcha Horti zaproponował, żeby ustąpić i dać władcy jakieś fundusze, lecz Herhor sprzeciwił się. Według niego to Ramzes XIII był w niebezpieczeństwie a nie państwo, nie zaistniało więc konieczne zagrożenie do naruszenia praw Labiryntu. Wyjawił, że ma sposób na powstrzymanie buntów. Należało przekonać lud, że faraon jest równie obłąkany jak jego bracia. Mefres stwierdził, że wszystkie poczynania władcy wskazują na jego szaleństwo. Oskarżył młodzieńca o nocne odwiedzanie fenickiej kapłanki i przyczynienie się do śmierci Sary i dziecka. Minister wojny nazwał Ramzesa zdrajcą, który szuka szpiegów i złodziei, aby odkryli drogę do skarbca Labiryntu i odmawia podpisania układu z Asyrią, którego Egipt potrzebuje. Wspomniał, że władca dąży do umowy z Fenicją, który zagrozi państwu.

Zebrani dostojnicy w obliczu takich oskarżeń uwierzyli, że faraon jest rzeczywiście chory. Spisano akt, na mocy którego z powodu niebezpieczeństw grożących Egiptowi, władza tajnej rady przeszła w ręce Herhora. Każdy z uczestników zobowiązał się do tego, że spełni wszystkie rozkazy arcykapłana i wciągnie do spisku po dziesięciu dygnitarzy. Minister wojny obiecał złożyć odpowiednie dowody, potwierdzające oskarżenia wobec faraona.

Po weselu Tutmozis spędził kilka dni z żoną w podarowanym im przez władcę pałacyku. Każdego wieczoru przychodził jednak do koszar gwardii, gdzie bawił się w towarzystwie oficerów i tancerek. Z jego zachowania jasno wynikało, że poślubił Hebron dla posagu i majątku, który miała odziedziczyć po ojcu. Po pięciu dniach wrócił do służby, a żonę widywał jedynie w dzień. Nocami czuwał przy komnacie pana.

Pewnego wieczoru faraon oznajmił ulubieńcowi, że w pałacu jest śledzony, a jego matka znów słyszała tajemnicze głosy, dlatego też musi naradzać się z oddanymi mu ludźmi w bezpiecznym miejscu. Rozkazał, aby pilnował drzwi do sypialni i nie wpuszczał nikogo. Potem wyszedł tylnymi drzwiami i udał się do ogrodu. Po kilku minutach wpadł na Eunanę, który każdej nocy obchodził posiadłości władcy, aby przepędzać złodziei. Po kilkunastu minutach Ramzes dotarł do ukrytej w gąszczu altany, gdzie czekała na niego Hebron. Niosąc dziewczynę w ramionach, zgubił swój płaszcz.

Nazajutrz królowa Nikotris wezwała Tutmozisa. Była blada i wyraźnie przygnębiona. Wyjawiła, że w nocy widziała na drzewie Ramzesa, który śmiał się dziko i rozmawiał z nią o tym, że potrafi latać. Wreszcie zsunął się na ziemię i uciekł. Tutmozis słuchał jej przerażony. Nagle uświadomił sobie, że to nie mógł być faraon, lecz Grek Lykon, który obecnie był przetrzymywany przez arcykapłanów. Podejrzewał, że za całą sprawą stoją Herhor i Mefres. Zapytany, czy władca spał tej nocy w domu, zmieszał się i skłamał. Wtedy królowa pokazała mu znaleziony pod drzewem płaszcz, a Tutmozis przypomniał sobie, że Ramzes wrócił po północy bez okrycia. Z uporem twierdził, że to Lykon udawał faraona, o czym trzeba jak najprędzej poinformować pana. Wiele rzeczy wskazywało, że mógł to być także Ramzes i Tutmozis po raz pierwszy zwątpił w swoje słowa. Królowa przekonała go, żeby nic nie mówił jej synowi, mając nadzieję, że nawet jeśli to był on, to jego szaleństwo mogło być chwilowe. Bała się gniewu władcy, obróconego przeciwko kapłanom. Nakazała, by adiutant ścigał Lykona i zabił go jak najszybciej.

Tutmozis pożegnał Nikotris, lecz był pełen obaw. Podejrzewał, że Grek zamiast pokazywać się królowej, skorzystałby z możliwości ucieczki. Od tego czasu unikał Ramzesa XIII. Z kolei władca był nieswój i pozornie zdawało się, że ich serdeczna przyjaźń znacznie się ochłodziła.

Minął jakiś czas, zanim faraon znów wezwał ulubieńca. Wyjaśnił mu, że idzie na spotkanie z Hiramem i kazał czuwać przy drzwiach sypialni. Wrócił po północy w żołnierskim płaszczu na ramionach, co przeraziło Tutmozisa. Podczas porannego przeglądu gwardii, podszedł do niego Eunana i poprosił o poufną rozmowę. Okazało się, że około północy dwaj żołnierze schwytali faraona, który nago biegał po ogrodzie. Eunana zdjął swój płaszcz i okrył nim Ramzesa, który zabronił odprowadzić się do pałacu.

Wieść o tych zdarzeniach rozeszła się szybko. W kilka dni później w całych Tebach mówiono, że władca został dotknięty tym samym nieszczęściem, co jego starsi bracia. Pogłoska obiegła wkrótce cały kraj, przekazywana za pośrednictwem świątyń. Wiedzieli o tym wszyscy oprócz faraona. Tutmozisowi nikt nie wspomniał o plotkach, lecz przekonywał się na każdym kroku, że poddani wiedzą już o dziwnym zachowaniu Ramzesa.

Zniecierpliwiony i zatrwożony Tutmozis zdecydował się na rozmowę z nomarchą Teb. Antefa myślał, że zięć przyszedł do niego porozmawiać o Hebron, lecz Tutmozis niedbale machnął ręką na wspomnienie o niej. Zapytał teścia, czy wie o pogłoskach, dotyczących szaleństwa faraona. Opowiedział mu o Lykonie, ale nomarcha nie mógł uwierzyć, że kapłani mogliby wykorzystywać Greka do tak niecnych celów. Ostrzegł Tutmozisa, aby nic nie mówił władcy, bo wówczas zwróciłby on swój gniew ku Herhorowi i Mefresowi, a lud ująłby się za arcykapłanami. Taka sytuacja doprowadziłaby do końca dynastii. Radził, żeby odnaleźć jak najszybciej Lykona i dowody na to, że to kapłani chcą pogrążyć młodego władcę. Istniała także możliwość, że kapłani odurzają czymś Ramzesa. Tutmozis dowiedział się od nomarchy, że Hiram opuścił Teby tuż po ślubie i ta wiadomość zmartwiła go. Zrozumiał, że faraon okłamał go. Ta myśl oszołomiła go tak bardzo, że zwątpił w zdrowie przyjaciela i pana.

Szlachetny Tutmozis cierpiał, kiedy godzono w cześć jego władcy. Jednocześnie czuł, że ogarnia go bezsilność. W końcu udał się do arcykapłana Sema, którego cenił i zapytał go o pogłoski, krążące na temat Ramzesa XIII. Sem wyjaśnił, że do niego nie należy ocena zachowania faraona. Wtedy gwardzista powiedział, że jest przekonany o tym, że Mefres przetrzymuje Lykona, na którym ciążą dwa oskarżenia: o zamordowanie syna władcy i podobieństwo do niego. Zażądał, aby arcykapłan wydał Greka, ponieważ będzie mu groziła utrata urzędu i śmierć. Sem odparł, że ostrzeże Mefresa przed posądzeniami.

Po tej rozmowie nie widywano już sobowtóra Ramzesa XIII. Pogłoski jednakże nie ucichły, a faraon nic o nich nie wiedział, gdyż Tutmozis obawiając się gniewu pana, o niczym go nie poinformował.

Rozdział dwudziesty trzeci

W początkach miesiąca Paofi (lipiec – sierpień) faraon, królowa Nikotris i dwór królewski wrócili do pałacu pod Memfisem. Podczas podróży Ramzes zauważył, że lud, gromadzący się po obu stronach rzeki, nie cieszy się już tak bardzo na jego widok jak kilka tygodni wcześniej. Również Tutmozis czuł, że miłość ludu do władcy osłabła nieco i podejrzewał, że kapłani mieli na to ogromny wpływ.

Natychmiast po powrocie do pałacu królewskiego faraon wydał rozkaz zgromadzenia delegatów, którzy mieli podjąć decyzję o naruszeniu skarbów Labiryntu. Jednocześnie polecił swoim agentom, aby rozpoczęli agitacje przeciwko kapłanom i za siódmym dniem wolnym od pracy.

Niebawem w całym Dolnym Egipcie zawrzało. Chłopi ponownie upominali się o święta i opłacanie robót publicznych. Złorzeczono kapłanom, których oskarżano o ograniczanie władzy faraona. Do świątyń składano rzadziej ofiary, a posągi bogów obrzucano kamieniami i błotem. Strach padł na kapłanów i ich stronników. Na próżno sędziowie ogłaszali, że pospólstwo nie powinno zajmować się plotkami. Arystokracja zgromadziła się w pałacu i poprosiła władcę o ratunek. Ten spokojnie odpowiadał, że jego skarb jest pusty, armia nieliczna, a policja od dawna nie widziała żołdu. Jednak w obronie poddanych ściągnął wojska i ustawił je w najważniejszych punktach kraju. Wezwał również do stolicy Nitagera z pięcioma pułkami greckimi.

Dziesiątego Paofi w pałacu królewskim zebrali się delegaci. Przodem szli chłopi, za nimi rzemieślnicy, dalej kupcy i oficerowie. Po dłuższej przerwie nadeszła szlachta i nomarchowie. Pochód zamknęli kapłani. Delegaci zostali wezwani do wielkiej sali pałacu faraonów, gdzie stało siedem ław, najniższa dla chłopów, najwyższa – dla kapłanów. Niebawem przybył niesiony w lektyce Ramzes XIII, a za nim weszli Herhor, Mefres i dozorca Labiryntu.

Władca przemówił do zebranych, przedstawiając sytuację państwa, dodając, że nie chce obciążać chłopów podatkami jak to zawsze czyniono, dlatego też prosi, aby zgromadzenie wydało zezwolenie na naruszenie skarbca Labiryntu. Delegaci jednogłośnie uznali racje Ramzesa. Jednakże minister wojny uznał, że państwo nie znalazło się w niebezpieczeństwie i należy przepędzić Fenicjan, ażeby uzyskać potrzebne fundusze. Faraon odpowiedział, że takie postępowanie źle wpłynęłoby na dłużników, którzy potem zażądaliby anulowania długów, jakie zaciągnęli u kapłanów i innych dostojników. Argument młodego władcy był tak niepodważalny, że Herhor zamilkł.

Ramzes zapytał o zdanie dozorcę Labiryntu. Ten wyjaśnił, że ma ze sobą szkatułę z białymi i czarnymi kamykami. Każdy delegat dostanie po dwa kamyki i jeśli głosuje za wydaniem funduszy faraonowi wrzuci czarny kamyk, a jeśli przeciwko – biały.

Ramzes zgodził się na głosowanie, choć skarbnik prosił go, aby było ono jawne i wówczas osiągną zamierzoną jednomyślność. Młodzieniec uspokoił go jednak, mówiąc, że ma przecież wojsko. Po głosowaniu podliczono kamyki. Na dziewięćdziesiąt jeden przedstawicieli każdego stanu, osiemdziesiąt trzy osoby wrzuciły do szkatuły czarne kamyki i tylko osiem – białe. Generałowie i urzędnicy struchleli, a arcykapłani patrzyli na zgromadzenie z nieukrywanym triumfem. Ramzes był najwyraźniej zadowolony i wesoły. Pożegnał delegatów ze spokojem i opuścił salę. Herhor i Mefres spojrzeli z trwogą na siebie. Byli przekonani, że faraon w tej sytuacji nie cofnie się przed niczym.

Wieczorem w komnacie Ramzesa zebrali się: wielki skarbnik, wielki pisarz, Tutmozis i Kalipos, naczelny wódz Greków. Faraon wyjaśnił, że właśnie rozpoczęła się wojna między nim a arcykapłanami. Rozkazał, aby skarbnik rozdał sto talentów miedzy policję i żołnierzy w wybranych nomesach, a oberżystom i szynkarzom wydał jedzenie i wino. Pisarzowi nakazał rozesłać wieści na ulicach stolic nomesów, że barbarzyńcy z pustyni zachodniej chcą napaść na prowincję Fayum. Kalipos miał wysłać cztery pułki do Labiryntu. Kiedy lud zagrozi dozorcom, mają zająć budynek. Tutmozis miał ustawić trzy oddziały przy świątyniach Ptah, Izydy i Horusa. Kiedy lud zacznie je szturmować, wojsko miało opanować świątynie. W świątyniach i Labiryncie wyjdą ku nim kapłani z zielonymi gałązkami, którzy będą znali hasło. Wszystko to miało wydarzyć się dwudziestego trzeciego Paofi, ale lud powinien się gromadzić już osiemnastego dnia miesiąca. Hiram przejął listy, które mają być dowodami przeciwko Herhorowi i Mefresowi.

Ramzes był pewny zwycięstwa, gdyż ubiegł kapłanów w gromadzeniu sił. Tutmozis chciał mu opowiedzieć o Lykonie, lecz powstrzymała go obawa, że to może wytrącić władcę z równowagi. Po zakończeniu narady dostojnicy rozmawiali o tym, że nareszcie skończy się władza kapłanów. Przypuszczali jednak, że faraon przebaczy arcykapłanom, jeżeli ukorzą się przed nim. Cieszyli się, że w Egipcie zapanuje długo oczekiwany ład.

Kiedy Ramzes został sam, Tutmozis wprowadził tajnym wejściem Samentu. Kapłan przynosił dobre wieści. Dwa razy był w Labiryncie i odkrył, że skarbiec może w każdej chwili się zapaść. Dlatego też poprosił o ludzi, którzy pomogą mu zapobiec nieszczęściu. Poznał już trzy ukryte wejścia i bez problemu chodził po skarbcu. Ostrzegł, że żołnierze w świątyniach mogą oglądać różne dziwy. Pogasną światła i mogą zostać otoczeni przez ogień i potwory. Będą znikać przed nimi przejścia i otwierać się przepaście, może ich także zalewać woda. Jeżeli będą odważnie szli przed siebie, wkrótce wszystko się skończy i opanują budynki. Kapłan poinformował faraona, że gdyby zginął, przyjdzie do niego młody kapłan Seta z pierścieniem. Wtedy wojsko powinno zająć Labirynt, a jego następca w ciągu miesiąca odnajdzie właściwą drogę do skarbca, opierając się o pozostawione wskazówki. Prosił, ażeby w takiej sytuacji Ramzes go pomścił i nie wybaczał ani Herhorowi ani Mefresowi. Był pewien, że tylko śmierć faraona bądź arcykapłanów zakończy konflikt. Tutmozis odparł, że to żołnierze rozstrzygną odwieczny spór między kapłanami i faraonem.

Rozdział dwudziesty czwarty

Dwunastego dnia Paofi z różnych świątyń egipskich rozeszły się niepokojące wieści. W świątyni Horusa wywrócił się ołtarz, a w świątyni Izydy posąg bóstwa płakał. Przepowiedziano również złe wróżby, a kapłani twierdzili, że Egiptowi grozi nieszczęście.

Arcykapłani Herhor i Mefres zarządzili procesje dookoła świątyń i składanie ofiar w domach. Trzynastego Paofi odbyło się w Memfisie wielkie nabożeństwo, lecz wynoszone posągi musiały się cofnąć, ponieważ mieszkańcy kpili z wiernych i obrzucali kamieniami łodzie bogów. Policja zachowywała się obojętnie. Rozpowiadano, że kapłani chcą podnieść bunt przeciwko faraonowi i nie pozwalają na żadne ulgi dla pracującego ludu. Wieczorem pod świątyniami stały gromady robotników, złorzecząc na stan kapłański.

Po zachodzie słońca arcykapłani i ich stronnicy zebrali się w świątyni Ptah, przynosząc złe wiadomości. Komunikacja między Dolnym a Górnym Egiptem została przerwana. Na gościńcach było pełno wojsk. Herhor wyjaśnił, że faraon chce, aby dwudziestego trzeciego dnia żołnierze zajęli świątynie. Nie wie jednak, że lud i wojsko ugną się przed potęgą Ozirisa. Kapłani muszą sprawić, że lud zbuntuje się trzy dni wcześniej niż to zaplanował Ramzes XIII.

Po tajnym zebraniu w świątyni zostali tylko Herhor i Mefres. Minister wojny zastanawiał się, czy Lykon potrafiłby udawać faraona na tronie. Mefres zapewnił go, że Grek jest tak podobny do Ramzesa, że nawet królowa Nikotris nie zauważyła różnicy. Schodzą do podziemi, gdzie w piwnicy przetrzymywany był Lykon. Mefres wyciągnął kulkę z ciemnego kryształu i wprowadził Greka w stan letargu. Zapytał go, czy widzi w kuli faraona. Lykon dostrzegł władcę w pałacu z Hebron. Następnie arcykapłan nakazuje odnaleźć mu zdrajcę, który szuka drogi do skarbca Labiryntu. Młodzieniec dostrzega mężczyznę, odzianego w płachtę żebraka, leżącego na dziedzińcu ostatniej oberży przed skarbcem.

Mefres postanowił jeszcze w nocy wyruszyć do Labiryntu. Jeśli uda mu się uratować skarbiec, zapragnął zostać jego dozorcą. Minister Herhor zgodził się na to, rozmyślając, że arcykapłan w końcu pokazał do czego zmierza – chce osadzić na tronie faraona Lykona, a siebie uczynić dozorcą Labiryntu. Po opuszczeniu podziemi świątyni Ptah, Mefres wyruszył do Labiryntu. Wiózł ze sobą śpiącego Lykona.

Następnej nocy Samentu wszedł do Labiryntu. Łatwo przemieszczał się z jednej komnaty do drugiej, odczytując poprawnie znaki i odnajdując ukryte korytarze i pokoje. Po półtoragodzinnej wędrówce znalazł się w skarbcu. Otworzył jedną kolumnę i wydobył z niej duży garnek z cienkim sznureczkiem. Z zaciekawieniem wysypał proszek z naczynia i zauważył, że bardzo szybko się pali. Następnie usunął wszystkie garnczki ze słupów i usunął z nich tajemniczą substancję. W ten sposób zabezpieczył budynek przed zapadnięciem się.

Po tym zajęciu usiadł zmęczony. Marzył, że wkrótce zajmie miejsce Herhora i zniszczy znienawidzonego arcykapłana. Później dzięki młodemu i zapalczywemu władcy, którym łatwo mógł pokierować, ustanowi wiarę w jednego boga. Zjednoczy również w jedno państwo Egipcjan, Fenicjan, Żydów, Greków i Libijczyków. Razem wybudują kanał, łączący Morze Śródziemne z Czerwonym i stworzą ogromną flotę. Następnie zwerbuje potężną armię i podbije króla Assara. Był pewien, że już w miesiącu Hator zostanie władcą Egiptu, gdyż Ramzes XIII za bardzo lubi kobiety i wojsko, by rządzić. Jeżeli na młodzieńcu zakończy się dynastia, to syn Samentu zapoczątkuje nową.

Kapłan minął już kilkadziesiąt komnat i korytarzy, kiedy nagle wydało mu się, że zauważył smugę światła na posadzce. Podszedł do ściany, w której ukryte były drzwi, lecz nie uchyliły się. Ogarnął go przerażający strach. Zaczął panicznie biegać, szukając ukrytych wejść i korytarzy. Wreszcie jedne ustąpiły. Samentu poczuł, że grozi mu niebezpieczeństwo. Ponownie opanowało go przerażenie, którego tym razem nie potrafił przezwyciężyć. Pożałował, że naraził swoje życie dla bogactw i zaspokojenia kaprysu młodego, nieodpowiedzialnego faraona.

Nagle ujrzał blask pochodni. Przez drzwi do komnaty, w której siedział, weszło kilku uzbrojonych ludzi. Samentu już nie wątpił, że został odkryty i otoczony. Zrozumiał, że prawdopodobnie został zdradzony przez kapłana, któremu udzielał wskazówek, jak ma poznać drogi Labiryntu. Dopiero wtedy przestał się bać. Tymczasem ludzie z pochodniami oglądali kolumny i doszli już do połowy sali. Usłyszał ich rozmowę. Jeden mężczyzna był przekonany, że nikogo nie ma w skarbcu, a drugi odparł mu, że Lykon wyczuł nieprzyjaciela. Po chwili śpiący Grek ruszył wprost ku kolumnie, za którą ukrywał się Samentu. Strażnicy rzucili się za nim i pochodnie oświetliły kapłana Seta. Samentu ze spokojem wyszedł przed swoich wrogów. Zarzucił Mefresowi, że wmawia dozorcom, że Lykon ma dar jasnowidzenia a w rzeczywistości odnalazł w świątyni Ptah plany Labiryntu i poznał dzięki temu wszystkie tajne przejścia. Po tych oskarżeniach wypił truciznę i upadł na posadzkę. Jego ciało zostało pozostawione w zakamarkach skarbca.

Mefres i Lykon pospiesznie odjechali do Memfisu. Dozorcy Labiryntu byli oszołomieni faktem, że w ich czasach znalazł się ktoś, kto ośmielił się wejść do podziemi. Młody kapłan odparł, że oprócz Samentu w budynku byli także arcykapłan i Grek, którzy uciekli. Podjęto decyzję, ażeby zgodnie z prawami Labiryntu wysłać do stolicy ludzi z wyrokami śmierci dla Lykona i Mefresa.

W parę godzin później sześciu tajemniczych kapłanów wyjechał do Memfisu.

Rozdział dwudziesty piąty

Osiemnastego dnia Paofi w Egipcie zapanował chaos. Komunikacja została całkowicie zerwana, handel ustał, a po Nilu krążyły tylko statki strażnice. Na polach pracowali wyłącznie chłopi, należący do kapłanów. Lud bez celu włóczył się po miastach, ucztował, pił i wygrażał kapłanom. Pozamykano wszystkie sklepy. Ludność zaskakiwała przede wszystkim obfitość jadła i wina, które sprzedawano za bezcen lub rozdawano za darmo. Mówiono, że to faraon wyprawia swojemu narodowi ucztę.

W Tebach przeważało stronnictwo kapłanów, w Memfis – faraona. W Tebach mówiono, że władca oszalał i chce sprzedać Egipt Fenicjanom. W Memfis z kolei rozgłaszano, że kapłani chcą otruć Ramzesa XIII i wprowadzić do kraju Asyryjczyków. Prosty lud instynktownie skłaniał się ku faraonowi, lecz była to siła bierna i chwiejna, łatwo ulegająca agitacjom pojawiających się agentów. Szlachta i nomarchowie zjechali do stolicy, żeby błagać o ratune. Ramzes nakazywał spokój i cierpliwość i nie zgromił chłopów. Wówczas arystokracja pojednała się ze stronnictwem kapłańskim. Herhor również kazał by byli cierpliwi, a arcykapłani nadal twierdzili, że faraon jest szalony i należy odsunąć go jak najszybciej od władzy.

W Mefres lud podzielił się na dwie grupy: bezbożników, którzy pili i hałasowali, obrzucając błotem świątynie oraz pobożnych, którzy modlili się i zapowiadali rychłe nieszczęścia.

Faraon, który nie zdołał jeszcze zgromadzić wszystkich wojsk i dowodów przeciwko arcykapłanom, nie dawał hasła do stanowczego napadu na świątynie. Kapłani natomiast zachowywali się tak, jakby na coś czekali.

Osiemnastego dnia Paofi policja powiadomiła Ramzesa, że ubiegłej nocy lud zaczął niszczyć mury, otaczające świątynię Horusa. Władca nakazał, aby ich powstrzymać. Hiram nie wrócił jeszcze z Pi-Bast z listami, a przychylni mu kapłani mieli udzielić pomocy wojsku dopiero za pięć dni. To powstrzymywało go przed wcześniejszym atakiem na świątynie.

Tymczasem wzburzenie ludu narastało. Wieczorem zjawiła się w pałacu królewskim delegacja kapłanów, prosząc, aby ratował bogów i świątynie. To nieoczekiwane zajście napełniło go dumą i radością. Odparł im, że świątynie obronią ustawione wcześniej pułki. Kapłani opuścili faraona, który zwołał natychmiast poufną radę, przekonany, że nawet arcykapłani poddali się jego woli. Zaślepiony pewnością, nie przypuszczał, że delegacja zjawiła się u niego z rozkazu Herhora, ażeby wprowadzić go w błąd.

Przekonany o swojej potędze kazał, żeby atak na świątynie odbył się następnego dnia. Tutmozisowi nie udało się go ubłagać, by poczekał na resztę wojsk i Hirama z listami, oskarżającymi Herhora i Mefresa o potajemne układy z Asyrią. W tej chwili przybył kurier z wiadomością, że lud zaczął napadać na cudzoziemców, wiele sklepów zrabowano a kilka osób zabito. Faraon postanowił, że najpierw należy aresztować arcykapłanów, a później dopiero zająć Labirynt. Doradcy uznali, że decyzja władcy jest mądra i stanowcza.

Była już noc, kiedy przybył goniec z wieścią, że policji udało się ochronić cudzoziemców. Od tej pory, co parę minut, pojawiali się kurierzy z nowymi informacjami. Lud, podążał do Memfisu z całej okolicy. Krążyły pogłoski, że nazajutrz ma nastąpić koniec świata. Hiram donosił, że wkrótce przybędzie do miasta. Nadeszły wieści, że z Górnego Egiptu podąża tłum, wrogo nastawiony do Fenicjan i władcy. Schwytano także przebranych kapłanów, którzy starali się przedostać do pałacu.

Około północy przyszła do syna królowa Nikotris, przynosząc złe wróżby. Posąg Izydy odwrócił się twarzą do ściany, a woda w misie zabarwiła się jak krew. Faraon był przekonany, że wewnątrz pałaców są zdrajcy i to kolejne sztuczki kapłanów. Królowa była pełna obaw i złych przeczuć. Błagała Ramzesa, ażeby okazał miłosierdzie arcykapłanom. Ramzes XIII odparł, że nie drażni go ich mądrość ani pobożność i nie zamierza ich krzywdzić, lecz chce dowieść, że jest panem swego dziedzictwa. Miał prawo upomnieć się o swoje królewskie przywileje. Po jej odejściu wezwał jednak Tutmozisa i rozkazał, ażeby wojsko nie niszczyło świątyń i nie podniosło ręki na żadnego kapłana. Wspomniał manewry w Pi-Bailos, od których minęły już dwa lata. Nie sądził wtedy, że tak szybko zrobi porządek ze znienawidzonymi arcykapłanami. Przypomniał sobie Sarę i małego synka i zapłakał z rozpaczy. Powiedział, że kapłani wiele razy go upokorzyli i wiele razy przez nich płakał.

Rozdział dwudziesty szósty

Dwudziestego dnia miesiąca Paofi ustały w Memfisie wszelkie zajęcia. Cały lud zebrał się na placach lub dookoła świątyń, gdzie stały w luźnym szyku wojska. Między pospólstwem krążyli przekupnie z koszami chleba i winem, częstując wszystkich za darmo. Byli to ludzie kapłanów. W tłum rozesłani zostali agenci. Jedni przekonywali, że kapłani buntują się przeciwko faraonowi i namawiali do ataków na świątynie, inni, że faraon zwariował i w państwie zdarzy się wielkie nieszczęście. Chaos powiększali bigoci, którzy nago przebiegali ulicami, ranili sobie ciało i wołali, że nadchodzi godzina sądu. Wojsko zachowywało się spokojnie, a tłum, zebrany w pobliżu świątyń wahał się, co robić dalej.

Około pierwszej w południe ku świątyni Ptah ruszyła pijana banda, uzbrojona w topory i drągi. Przewodniczył jej rosły robotnik, który zaczął podburzać tłum, przypominając zasługi i obietnice faraona. Ktoś zauważył, że bydło samo wraca z pastwisk, a ptaki siadają na ziemi. W tym samym czasie stała się rzecz nieoczekiwana. Na dworze, pomimo, że było dopiero południe, zaczął narastać mrok. W ogrodach świątyni Ptah zapiały koguty. Rozwścieczony tłum początkowo nie zwracał uwagi na te znaki i zaczął wdzierać się na mury budynku. Wtedy na tarasie ukazał się arcykapłan Herhor, otoczony orszakiem kapłanów i dygnitarzy świeckich. Miał na sobie złoty ornat i infułę Amenhotepa, otoczoną królewskim wężem. Jednocześnie z okna pylonu na olbrzymiego przywódcę bandy wypłynął cieniutki strumyk wody. Mężczyzna zachwiał się i upadł. Tłum zaczął ciskać kamienie w stronę ministra wojny. Ten podniósł do góry ręce i wezwał bogów, którym oddał pod opiekę świątynię. Rozległ się nadludzki głos, oznajmiający, że bóg odwraca swe oblicze od ludu i rzuca na ziemię ciemności.

W tej samej chwili słońce zaszło i nastała noc. Zamiast słońca na niebie był czarny krąg toczony złocistym promieniem. Tłum zaczął krzyczeć z przerażenia. Chłopi upadli na ziemię, a wśród żołnierzy powstało zamieszanie. Rzucali broń i uciekali w popłochu. W ciągu paru minut piętrzyły się wszędzie stosy rannych i trupów. Tak wyglądała klęska młodego faraona. Lud błagał bogów o litość. Stojący na tarasie Herhor zawołał do Ozirisa, by ulitował się nad swymi wyznawcami i ukazał swe oblicze. Znów rozległ się głos, który oznajmił, że po raz ostatni wysłucha modlitw kapłanów i słońce odzyskało blask.

Lud płakał z radości i modlił się. Wszyscy pełzali na kolanach do świątyń, aby całować jej błogosławione mury. Na tarasie wciąż stał Herhor, a dwaj kapłani podtrzymywali jego święte ręce, którymi rozpędził ciemność i uratował lud od zagłady.

Takie same wydarzenia miały miejsce w całym Dolnym Egipcie. W każdym mieście tego dnia od rana zbierał się przed świątyniami lud, a w południe bandy szturmowały bramy budynków. Wszędzie też około pierwszej na tarasie ukazywał się arcykapłan z orszakiem, przeklinał bezbożników i czynił ciemność.

Tego dnia Ramzes XIII wstał o wschodzie słońca i przeniósł się do willi, leżącej najbliżej miasta. Był w doskonałym humorze, wysłuchując przynoszonych przez gońców raportów. Wszyscy błogosławili władcę i czekali na rozkaz do ataku. Kiedy około dziewiątej okazało się, że nic się nie działo, kazał natychmiast rozpocząć szturm na świątynie. Nie zebrały się jednak jeszcze bandy, które miały wyłamać bramy. O dziewiątej rano gwałtem wdarła się do niego królowa Nikotris i z płaczem upadła do stóp syna. Powiedziała, że kapłan przekazał jednej z jej służących, że jeżeli dzisiejszy dzień upłynie Ramzesowi szczęśliwie, będzie żył i panował sto lat, po czym uciekł do Memfisu.

Kiedy kolejny kurier przyniósł wiadomość, że szturm na świątynie nadal nie zaczął się, faraon rozgniewał się. Przybył również Hiram i zarzucił władcy, że Fenicjanie są mordowani i rabowani na rozkaz kapłanów, z którymi Ramzes się pogodził. Opowiadał, że wszędzie zapanował chaos i wojsko nie zdobędzie ani Labiryntu, ani świątyń. Powiedział, że rządy wymknęły się z rąk władcy i przejęli je kapłani. Tutmozis uspokoił go, mówiąc, że wszystko dzieje się zgodnie z postanowieniami faraona. Wtedy Fenicjanin odparł, że tak naprawdę wszystko zostało zaplanowane przez arcykapłanów na tajnym zgromadzeniu w świątyni Ptah i to oni postanowili o dzisiejszym napadzie na świątynie. Do Ramzesa próbował także przedostać się zatrzymany przez żołnierzy Pentuer.

Hiram przekazał listy, oskarżające Herhora i Mefresa o zdradę państwa. Królowa obwiniała Fenicjan, którzy przynieśli nieszczęście na dom władcy i źle mu doradzali. Hiram, odpierając zarzuty, odparł, że w Memfis przebywa naczelnik policji z Pi-Bast, który ściga Lykona. Opowiedział, w jaki sposób arcykapłani wykorzystywali podobieństwo Greka do faraona i o tym, że królowa również go widywała. Nikotris błagała syna, by się zastanowił i doprowadził do pojednania z kapłanami.

Do komnaty wszedł Pentuer. Poinformował Ramzesa, że tego dnia będzie zaćmienie słońca i należało jak najszybciej powiadomić wojsko, żeby żołnierze nie ulegli panice. Wszyscy wyszli na dziedziniec i obserwowali rzadkie zjawisko. Zapadła ciemność. Doradca objaśnił władcy, na czym polegało. Po paru minutach słońce znów zaświeciło na niebie. Hiram zbliżył się do Tutmozisa, mówiąc, że należy jak najszybciej wysłać kurierów do miasta, ponieważ arcykapłani na pewno wykorzystali zaćmienie słońca do swoich celów.

W niespokojniej duszy faraona toczyła się walka. Zrozumiał, że kapłani mają w rękach potężne siły i wiedzę, która dla niego była nieosiągalna.

O godzinie trzeciej zjawił się pierwszy goniec z Memfis. Przyniósł wiadomość, że lud nie zdobył świątyni Ptah, ponieważ bogowie okazali swój gniew i odebrali słońce. Kapłani triumfowali, a pospólstwo uciekło. Wojsko rozbiegło się w panice i żadna siła nie może ich zmusić do ponownego ataku na świątynie. Kapłani natomiast zajęli się opatrywaniem rannych i błogosławili żołnierzy. Tutmozisowi wyznał, że gdyby nie rozkazy faraona świątynie byłyby już rano opanowane.

W tym samym czasie z miasta przybył młody kapłan. Podał faraonowi pierścień, na widok którego władca pobladł. Kapłan przyniósł wieści o śmierci Samentu, który został odkryty w Labiryncie przez Mefresa i Lykona. mówił o pomszczeniu Samentu i ukaraniu zbrodniarzy. Królowa Nikotris płakała, prosząc, aby syn nie słuchał złych doradców.

Zaufani ludzie radzili, aby natychmiast wykorzystać listy, przyniesione przez Hirama i zakończyć walkę z kapłanami. Tutmozis i Kalipos chcieli napaść na świątynię Ptah. Wtedy młody kapłan Seta powiedział, że stronnictwo kapłańskie rozgłasza na ulicach miasta, że faraon oszalał, nie ma święceń kapłańskich i królewskich i należy pozbawić go władzy. Zagniewany Ramzes rozkazał aresztować Mefresa i Herhora, oskarżając ich o zdradę. Podał Tutmozisowi listy i oznajmił, że do czasu zakończenia buntu arcykapłanów na niego przelewa swoją władzę.

Tutmozis zebrał oddanych faraonowi ochotników, na czele których stanął Eunana i pojechał z nimi do Memfis. Dopiero wówczas Hiram pochylił się ku władcy i przyznał się, że mylnie sądził, że był on w spisku z arcykapłanami. Był przekonany, że napad na świątynie zaplanowali kapłani, lecz nie rozumiał, w jaki sposób oszukali Ramzesa, aby zmienił swoje rozkazy. Była piąta po południu.

Rozdział dwudziesty siódmy

W tym samym czasie kapłan, czuwający na pylonie świątyni Ptah, zawiadomił obradujących w komnacie arcykapłanów i nomarchów, że z pałacu faraona zostały wysłane sygnały. Herhor wyszedł na pylon i po chwili wiedział, że młody kapłan wypełnił swoje zadanie, a Tutmozis jedzie do Memfis, aby ich aresztować lub zgładzić. Mefres, wybuchł gniewem, słysząc, że Herhor pomimo groźnej sytuacji, zamierzał bronić młodego władcy, ponieważ obiecał to królowej. Urażony, opuścił zgromadzenie.

Przed szóstą oddział gwardii zbliżył się do świątyni i Tutmozis został wpuszczony na dziedziniec. Wyszedł ku niemu Herhor, ubrany w infułę królewską. Dowódca oskarżył go o zdradę państwa. Minister spokojnie odparł, że Ramzes XIII musi osobiście zgłosić się do rady najwyższej i dopiero wtedy zostanie wysłuchany. Tutmozis wydobył miecz i rzucił się na arcykapłana. W tym samym momencie, stojący za nim Eunana podniósł topór i uderzył nim z całej siły w ulubieńca faraona. Tutmozis upadł, konając. Między żołnierzami rozegrała się krótka walka. Okazało się, że większość ochotników była na żołdzie kapłańskim. Eunana wzniósł okrzyk na cześć Herhora, a wszyscy kapłani upadli przez ministrem, który uniósł ręce i pobłogosławił ich.

Mefres po opuszczeniu zgromadzenia, zszedł do podziemia, gdzie przetrzymywał Lykona. Natychmiast wydobył kryształową kulę, na widok której Grek wpadł w gniew. Po chwili jednak młodzieniec zasnął, a kapłan podał mu cienki sztylet, kazał iść do pałacowego ogrodu i czekać na faraona. Kiedy władca zbliży się do niego, miał się obudzić.

Wyprowadził Lykona z podziemi, a sam udał się na szczyt pylonu. Zaczął dawać znaki w kierunku pałacu królewskiego. Kiedy zadowolony schodził na dół, otoczyło go kilku ludzi w brunatnych opończach. Byli to wysłańcy dozorców Labiryntu. Jeden z nich pochwycił starca i skropił mu twarz przezroczystym płynem. Kiedy Mefres skonał, mężczyźni wsunęli mu w martwą rękę papirus i zniknęli w korytarzach pylonu.

Trzej tak samo ubrani mężczyźni ruszyli za Lykonem. Uśpiony Grek doszedł na brzeg Nilu, odnalazł małe czółno i zaczął przeprawiać się na drugą stronę rzeki. Za nim podążały dwie łodzie. Lykon dotarł na miejsce i skierował się ku pałacowi. Dozorcy Labiryntu zatrzymali trzech innych mężczyzn, którzy również ścigali młodzieńca. Okazało się, że był to naczelnik policji z Pi-Bast ze swoimi setnikami. Grek zniknął im z oczu, postanowili więc czekać na jego powrót do świątyni i działać wspólnie.

Tymczasem po wyjeździe Tutmozisa, królowa Nikotris opuściła syna. Pożegnała się, mając nadzieję, że następnego dnia powita go jeszcze jako faraona, ponieważ zwątpiła w niego, kiedy przekonała się, że słuchał rad szaleńców i zdrajców. Rozstali się zagniewani. Wkrótce władca odzyskał dobry nastrój i czekał na wieści od swojego ulubieńca. Od godziny szóstej zaczął jednak coraz bardziej się niepokoić. Zniknął także kapłan, wysłannik Samentu, co przygnębiło go bardziej.

O zachodzie słońca do Ramzesa przyszedł służący z prośbą od Hebron, która zachorowała i błagała, aby ją odwiedził. Wyszedł do dziewczyny, a dostojnicy zaczęli rozmawiać o zajściach, martwiąc się, że wszystko potoczyło się niekorzystnie.

Ramzes wszedł do komnaty Hebron, która z płaczem rzuciła mu się na szyję. Powiedziała, że boi się o niego. Młodzieniec wyjaśnił, że jeśli Tutmozisowi nie uda się opanować świątyń, sam stanie na czele wojsk i opanuje bunt. Był pewien, że kiedy przybędą nowe pułki, uda mu się pokonać przeciwników. W ramionach kochanki zapomniał o wszystkich troskach.

W godzinę po zachodzie słońca opuścił dom Hebron i wracał do swojego pałacu. Nagle, spomiędzy drzew, wysunął się jakiś człowiek i zastąpił mu drogę. Ramzes rozpoznał Lykona i chwycił go za kark. Jednocześnie poczuł piekący ból z lewej strony brzucha. Z całej siły ścisnął szyję Greka i udusił go.

Odszedł parę kroków dalej i poczuł, że słabnie. Z boku wydobył sztylet. Pod pałacykiem spotkał jednego z oficerów, który przekazał mu wiadomość o śmierci Tutmozisa i zdradzie Eunany. Faraon rozkazał przyprowadzić konia i poczuł, że traci siły. Upadł na ręce żołnierza, prosząc, aby podano mu hełm i miecz. Z pałacu wybiegli oficerowie i służba. Młody Ramzes zmarł wśród ogólnej ciszy.

Rozdział dwudziesty ósmy

Od śmierci Ramzesa XIII aż do dnia jego pogrzebu państwem rządził najdostojniejszy San-amen-Herhor. Jego kilkumiesięczna władza przyniosła Egiptowi spokój. Stłumił bunty pospólstwa i pozwolił chłopom wypoczywać co siódmy dzień. Zaprowadził porządek między kapłanami, otoczył opieką cudzoziemców i zawarł traktat z Asyrią, nie odstępując jednak Fenicji. Zajął się również spłatą długów, obciążających majątki faraona i państwa. Skłonił w tym celu Fenicjan do zrzeczenia się pewnej części sum, a na pokrycie reszty wziął z Labiryntu ogromną kwotę trzydziestu tysięcy talentów. Dzięki tym zabiegom w ciągu trzech miesięcy w państwie zapanował dobrobyt, a ludzie błogosławili rządy Herhora, który uwolnił kraj od klęsk, zadanych mu przez Ramzesa XIII, lekkoducha i łowcę kobiet. Naród zapomniał bardzo szybko, że wszystkie dzieła Herhora były tylko spełnieniem zamiarów młodego, tragicznie zmarłego faraona.

W miesiącu Tobi (październik – listopad) w królewskich pieczarach złożono mumię Ramzesa XIII. Po pogrzebie w świątyni tebańskiego Amona zebrało się zgromadzenie najdostojniejszych osób w Egipcie. Mieli oni rozstrzygnąć najważniejszą sprawę państwową – wybór nowego faraona, który zapoczątkuje nową dynastię. W samo południe dwudziestego piątego dnia Tobi Herhor, ubrany w infułę Amenhotepa, zasiadł na tronie w sali kolumnowej i rozpoczął naradę. Ogłosił, że wraz ze śmiercią Ramzesa XIII zgasła dynastia dwudziesta. Nomarcha memfijski powiedział wówczas, że tron należy do królowej Nikotris.

Po chwili milczenia Herhor oznajmił, że jego małżonka, królowa Nikotris, zrzekła się po śmierci syna, praw do tronu. Nieoczekiwana wiadomość wywołała wrzawę i zamieszanie. Na znak namiestnika, najwyższy sędzia tebański odczytał akt ślubu, zawartego przed dwoma dniami między arcykapłanem Herhorem a królową Nikotris.

Zapadła grobowa cisza. Herhor powiedział, że na nowego władcę należy wybrać człowieka energicznego, dojrzałego i biegłego w sprawowaniu rządów. Zaproponował, aby rządy w państwie objął Nitager, wódz armii wschodniej. Nitager wstał i zrezygnował z korony na rzecz Herhora, po czym wzniósł okrzyk na cześć San-Amen-Herhora, pierwszego faraona dynastii dwudziestej pierwszej.

Obecni powtórzyli okrzyk. Jednocześnie najwyższy sędzia wniósł na złotej tacy dwie czapki: białą – Górnego i czerwoną – Dolnego Egiptu. Kapłani Ozirisa i Horusa uroczyście wręczyli je Herhorowi, który ucałował złote węże i włożył obie czapki na głowę. Rozpoczęła się ceremonia składania hołdów władcy. Spisano także akt, na mocy którego Herhor został rzeczywistym faraonem.

Wieczorem faraon wrócił do swych arcykapłańskich pokojów i zastał Pentuera. Kapłan zmizerniał, był smutny i udręczony. Herhor z uśmiechem rzekł do niego, że nie podpisał wyboru zgromadzenia ani nie złożył mu hołdu i spytał, czy nie zmienił zdania. Pentuer odparł, że postanowił uczyć się mądrości od Menesa, bo zmęczyło go życie dworskie. Dodał, że Ramzes XIII był pierwszym faraonem, który odczuł niedolę ludu. Słowa te rozbawiły faraona. Powiedział, że to Pentuer zwrócił uwagę Ramzesa nie biedę pospólstwa. Przyznał, że gdyby nie list Menesa o zaćmieniu słońca, to pewnie on i Mefres łamaliby teraz kamienie w kopalni. Kazał pozdrowić mędrca i przekazać mu, że spełni każdą jego prośbę. Zapewnił też kapłana, że zawsze będzie miał dla niego odpowiednie stanowisko, jeżeli zdecyduje się wrócić.

Epilog

W miesiącu Mechir (listopad – grudzień) Pentuer przybył do świątyni, w której Menes prowadził badania. Przez kilka dni siedział bez ruchu, wpatrując się w oddalony pałac faraona. Menes początkowo zostawił go w spokoju. Pewnego dnia zapytał kapłana, co się z nim dzieje. Pentuer wyznał, że ma chorą duszę i jest pewien, że gdyby nie opuścił Ramzesa, to młodzieniec by nadal żył.

Menes odpowiedział, że Pentuer nic nie mógł zrobić, aby uratować młodego faraona, który był przede wszystkim władcą wojennym, a Egipt brzydził się wojownikami. Urodził się w czasach upadku państwa. W dawnych kronikach mędrzec znalazł zapiski, z których wynikało, że kiedy Egipt kwitł, sfinks był cały, a gdy kraj chyli się ku zagładzie, posąg sfinksa kruszeje i pęka. Obecnie tajemniczy posąg zaczął znikać, zasypywany piaskiem i pojawiły się na nim głębokie bruzdy.

Po paru dniach Menes i Pentuer wybrali się, żeby zaopatrzyć się w jedzenie i datki dla świątyni. Dawny doradca faraona zauważył, że lud zapomniał już o Ramzesie XIII, a ludzka wdzięczność trwa bardzo krótko. Menes odparł, że takie jest właśnie życie pospólstwa.

Po powrocie z miasta, udali się na szczyt pylonu, gdzie Menes pokazał mu marmurową kulę, na której zaznaczył złotymi punktami położenie kilkuset gwiazd. Pentuer przez całą noc obserwował ruch księżyca i był tak bardzo wzruszony, że upadł na twarz i zapłakał.

Po kilku dniach zjawił się u nich bogaty dzierżawca, prosząc, aby wyznaczyli mu i wykopali kanał. Z zamian ofiarował żywność na czas robót. Menes zgodził się i poszli na pole.

Pewnego wieczoru do pobliskiej wsi przyszedł z małym chłopcem kapłan. Chodzili od lepianki do lepianki, błagając o jałmużnę. Nagle Pentuer, zasłuchany w smutną pieśń kapłana, powiedział, że życie ludzkie nie ma sensu, skoro nawet najbliżsi zdradzają. Matka zostaje żoną mordercy swego syna, kochanka w chwili pieszczot myśli o zdradzie. Źli zyskują potęgę i chwałę, a szlachetni umierają i pamięć o nich ginie. Menes odparł, że życie ludzkie byłoby nudne, gdyby było jednostajne. Każde cierpienie i rozkosz sprawiają, że staje się piękne. Dodał, że jeśli Pentuer zwątpi we wszystko, powinien iść do świątyń i przyjrzeć się obrazom na ścianach. Prostak nie doceni wartości malowideł, ale mędrzec odkryje ich znaczenie, odczytując historię dawnych czasów i tajemnice mądrości.

Bohaterowie: Ramzes, Herhor, Pentuer, Sara i KamaKim są, czego chcą i jak kończą. ok. 1 min

Ramzes XIII następca tronu i faraon

Młody, odważny władca, który chce uleczyć państwo i ulżyć ludowi.

Cechy
szlachetny, porywczy, dumny
Wybory
wypowiada wojnę kapłanom i szuka pożyczek u Fenicjan
Jak kończy
ginie ranny sztyletem Lykona

Herhor arcykapłan Amona i minister wojny

Opanowany przeciwnik Ramzesa, który naprawdę rządzi państwem za starego faraona.

Cechy
przebiegły, cierpliwy, spokojny
Wybory
zawiera tajny układ z Asyrią i wyprzedza ruchy księcia
Jak kończy
zostaje pierwszym faraonem nowej dynastii

Pentuer kapłan z ludu, doradca Ramzesa

Wykształcony kapłan, który widzi w faraonie szansę na poprawę losu biednych.

Cechy
mądry, skromny, o wielkiej pamięci
Wybory
tłumaczy Ramzesowi, dlaczego państwo ubożeje
Jak kończy
odchodzi do mędrca Menesa

Sara Żydówka, matka syna Ramzesa

Łagodna, cierpliwa kochanka księcia, której los kończy się tragicznie.

Cechy
cicha, oddana, dobra
Wybory
bierze na siebie winę za śmierć dziecka
Jak kończy
umiera po poznaniu prawdy

Kama kapłanka bogini Astoreth

Piękna Fenicjanka, którą bankierzy podsuwają księciu, żeby wpłynęła na jego decyzje.

Cechy
próżna, wyrachowana, bezwzględna
Wybory
podsuwa Lykonowi myśl o zabiciu dziecka
Jak kończy
choruje na trąd i trafia na pustynię

Postacie drugoplanowe

  • Ramzes XII: pobożny ojciec Ramzesa, którym rządzą kapłani.
  • Nikotris: królowa, matka Ramzesa, a na końcu żona Herhora.
  • Tutmozis: wierny adiutant Ramzesa, elegant ginący z ręki Eunany.
  • Hebron: córka nomarchy tebańskiego, żona Tutmozisa i kochanka Ramzesa.
  • Mefres i Mentezufis: arcykapłani z kręgu Herhora.
  • Lykon: Grek podobny do Ramzesa, zabójca syna Sary i faraona.
  • Hiram i Dagon: fenicki książę i bankier, pożyczkodawcy Ramzesa.
  • Beroes i Sargon: kapłan chaldejski i poseł asyryjski.
  • Samentu: arcykapłan Seta, który szuka drogi do skarbca Labiryntu.
  • Menes: mędrzec i astronom, nauczyciel Pentuera.

Wszyscy bohaterowie · Ramzes XIII · Herhor · Pentuer i Menes · Sara · Kama · Tragizm Ramzesa · Pozostali bohaterowie

Motywy literackie w „Faraonie” z przykładamiWładza, pieniądz, bunt, zemsta, miłość i inne. ok. 2 min

Motywy „Faraona” układają się w trzy grupy: władza, państwo i pieniądze; rodzina i miłość; bunt, cierpienie i zbrodnia. Wszystkie opierają się na jednym pytaniu: czy władca może uratować państwo, które chyli się ku upadkowi.

  • Władza: w powieści są trzy portrety władców. Ramzes XII jest schorowanym starcem, prawie odsuniętym od rządów. Ramzes XIII to faraon buntownik, który chce silnej i samodzielnej władzy. Herhor wciela w życie jego plany i zyskuje miano rozsądnego władcy.
  • Konflikt: główny wątek powieści to walka faraona z kapłanami o rządy w państwie. Kończy się klęską młodego władcy i jego śmiercią.
  • Państwo: Egipt jest niemal równorzędnym bohaterem. Ramzes i jego otoczenie rozmawiają o jego przyszłości, a skarbiec jest pusty, lud głodny i zmęczony, a cudzoziemcy rosną w siłę.
  • Pieniądz: pusty skarbiec, pożyczki od Fenicjan i odmowa kapłanów, by otworzyć Labirynt, przesądzają o przegranej Ramzesa.
  • Praca i bieda ludu: wychudzeni chłopi, dzieci sprzedawane za podatek i niewolnik, który dziesięć lat kopał kanał, żeby zyskać wolność dla siebie i rodziny.
  • Spisek: kapłani zawierają tajny akt o traktacie z Asyrią, a za plecami faraona przechwytują jego plan ataku na świątynie.
  • Miłość: Sara kocha Ramzesa do końca, choć on odsuwa ją dla fenickiej kapłanki Kamy. Kama jest próżna, a Fenicjanie podsuwają ją księciu, żeby wpływać na jego decyzje.
  • Macierzyństwo: Sara jest matką jego pierworodnego syna, a królowa Nikotris, matka Ramzesa, wie, że jego plany mogą skończyć się klęską.
  • Uczeń i mistrz: w świątyni Hator Ramzes słucha wykładu Pentuera, a w rozmowie Menesa z Pentuerem sfinks służy jako miernik losu państwa.
  • Podróż: podczas manewrów pod Pi-Bailos Ramzes poznaje życie poddanych i odkrywa, że jego naród stoi na nadwątlonej podstawie.
  • Samobójstwo: starzec niewolnik wiesza się, gdy żołnierze zasypują jego kanał, a kapłan Samentu odbiera sobie życie, gdy Lykon odkrywa jego drogę do skarbca.
  • Zbrodnia i zemsta: Kama upokarza Sarę i podsuwa Lykonowi pomysł zabicia chłopca, a Fenicjanie i kapłani szukają sposobu, by pokonać Ramzesa.

Motywy literackie w „Faraonie” · Walka o władzę · Państwo i jego problemy

Powieść historyczna i jej źródłaDlaczego Prus napisał powieść historyczną i skąd czerpał wiedzę. ok. 1 min

Prus uważał powieść historyczną za sprzeczną z pozytywizmem, bo kojarzył ją z hasłem „ku pokrzepieniu serc” i z powieściami Sienkiewicza oraz Kraszewskiego. W „Faraonie” wybrał epokę odległą od Polski, pokazał państwo w upadku i bohatera, który przegrywa i umiera. Akcja toczy się w okresie niepotwierdzonym źródłami, a Ramzes XIII jest postacią fikcyjną.

Wiedzę o Egipcie Prus czerpał z opracowań dostępnych w Polsce, między innymi z „Historii Starożytnego Egiptu” Ignacego Żagiełły i prac francuskiego archeologa Gastona Maspero. Od Georga Ebersa wziął główny temat, czyli walkę faraona z kapłanami o władzę. Z powieści „Córka króla egipskiego” pochodzi motyw poznania księcia z Sarą i wyprawy na manewry, a z „Uardy” postać kapłana Pentuera.

Geneza powieści · Faraon jako powieść historyczna · Prus i Faraon

Egipt za Ramzesa XII: kraj, ustrój i ludWstęp powieści i podział społeczeństwa. ok. 1 min

We wstępie Prus opisuje Egipt jako żyzny wąwóz między pustynią Libijską i Arabską, którym płynie Nil. Od końca czerwca do końca września rzeka zalewa kraj i zostawia muł, więc Egipcjanin może mieć trzy zbiory w roku. Budowa kanałów i tam wymagała wielkiej organizacji: lud pracował, faraon kierował, a kapłani układali plany. Do czasów Ramzesa XII ta zgoda się rozpadła, bo wojny zmniejszyły lud, napłynęli cudzoziemcy, a faraon i kapłani zaczęli walczyć o władzę.

Herhor porównuje społeczeństwo do piramidy: u podstawy leży lud, wyżej niżsi i wyżsi urzędnicy, potem doradcy i wodzowie, a na szczycie sam faraon. Chłopi są wychudzeni, nie mają zwierząt pociągowych i płacą podatki, a ich dzieci bywają sprzedawane Fenicjanom. Arystokracja ucztuje, a wojsko jest najemne.

Czas i miejsce akcji · Obraz społeczeństwa egipskiego · Słowniczek pojęć egipskich

Kapłani i faraon: kto naprawdę rządziWiedza, majątek i kontrola nad władcą. ok. 1 min

Kapłani są w powieści najbardziej uprzywilejowaną kastą i faktycznie rządzą Egiptem. To zamknięta grupa, która strzeże wiedzy niedostępnej ludowi: regulują przypływy Nilu, leczą, wytyczają grunty, uczą siać i zbierać plony, wyznaczają szlaki dla okrętów i przewidują zaćmienia słońca.

Mają własne wojsko, robotników i najbogatsze folwarki, a zasady korzystania z dóbr Labiryntu ustalili sami. W świątyniach tworzą nastrój grozy i cudowności: dzięki systemowi kanałów przemawiają do wiernych jako bóstwa, a posągami manipulują. Sami wierzą w jednego boga, Amona, choć lud czci wiele bóstw i święte zwierzęta, co jest też sposobem ochrony pożytecznych zwierząt.

Faraon jest według tradycji synem słońca i wcieleniem Ozyrysa, ale Ramzes XII rządzi zgodnie z wolą kapłanów, a bez zgody najwyższej rady kapłańskiej władca nie może podejmować decyzji. Jego syn nie chce być faraonem pozornym, więc od początku grozi mu starcie z Herhorem.

Rola kapłanów w Egipcie · Walka o władzę · Herhor

Ramzes XIII i Herhor: jak toczy się walka o władzęCele, metody i powody klęski. ok. 1 min

Ramzes chce silnej władzy, ulżyć ludowi i zdobyć pieniądze z Labiryntu. Herhor chce utrzymać porządek, w którym kapłani mają faktyczną władzę, i podporządkować sobie władcę. Ramzes widzi przyczyny upadku: pusty skarbiec, głodujący lud, ogromne koszty dworu i najemnego wojska, a obok biednego faraona bogatych kapłanów z najlepszymi folwarkami.

Młody faraon opiera się na wojsku i miłości ludu, a kapłani na wiedzy, majątku, szpiegach i organizacji. Ramzes przegrywa, bo nie docenia przeciwnika. Kapłani przechwytują jego plan ataku na świątynie, przyspieszają go o trzy dni i wykorzystują zaćmienie słońca. Po śmierci faraona Herhor wprowadza jego reformy i zostaje władcą.

Walka o władzę w Egipcie · Tragizm Ramzesa XIII · Główne wątki

Kryzys państwa i plan reformDlaczego Egipt ubożeje i co chce zmienić Ramzes. ok. 1 min

Do przyczyn kryzysu należą wyniszczające wojny, drogie wojska najemne, mniejsze podatki z biednych wsi, wysokie pożyczki, zbyt wielu urzędników i hojne datki dla świątyń. Rośnie też pozycja kapłanów i cudzoziemców, a kraj ma za małą armię i jest łatwym celem dla innych państw.

Ramzes chce poprawić obronność, polepszyć los ludu i ograniczyć władzę kapłanów. Planuje jeden dzień odpoczynku w tygodniu i kawałek ziemi dla każdej chłopskiej rodziny. Brak pieniędzy sprawia, że plan pozostaje na papierze, a realizuje go dopiero Herhor. Prus pokazuje w ten sposób, że reformy muszą mieć oparcie w finansach państwa i w wiedzy, a nie tylko w dobrych chęciach władcy.

Państwo i przyczyny kryzysu · Plan reform i rządy Herhora

Fenicjanie, Asyria i Libia: Egipt wśród sąsiadówTraktat, pożyczki i wojna nad Jeziorami Sodowymi. ok. 1 min

Fenicjanie są w powieści bankierami i dzierżawcami. Dagon pożycza Ramzesowi pieniądze i w zamian dzierżawi od niego kilka folwarków, a jego urzędnicy siłą odbierają podatki od chłopów. Hiram, członek najwyższej rady Tyru, przekazuje księciu wiadomości o planach kapłanów. Wzrost znaczenia cudzoziemców jest jedną z przyczyn kryzysu państwa.

Kapłani układają się z chaldejskim Beroesem o traktacie z Asyrią, który oddałby Asyryjczykom Fenicję. Zawierają go w tajemnicy w podziemiach świątyni Seta. Fenicjanie, żeby wpływać na decyzje księcia, podsuwają mu kapłankę Kamę, a asyryjski poseł Sargon zabiega o jej względy. Herhor po objęciu władzy zawiera traktat, ale nie oddaje Fenicji. Libijczycy napadają na Egipt, a Ramzes jako naczelny wódz pokonuje ich nad Jeziorami Sodowymi i zdobywa miłość żołnierzy.

Egipt wśród sąsiadów

Sara i Kama: dwie kochanki RamzesaWierność i wyrachowanie. ok. 1 min

Sara jest młodą Żydówką, córką Gedeona, rządcy folwarku, i matką pierworodnego syna Ramzesa. Spotyka księcia po manewrach pod Pi-Bailos, a on odkupuje ją od ojca i oddaje jej folwark do zamieszkania. Jest cicha, pokorna i dobra dla służby. Gdy Nil spóźnia się z wylewem, tłum obwinia ją o to i chce ją ukamienować, a ratuje ją Pentuer. Do końca pozostaje wierna Ramzesowi, choć on odsuwa ją dla Kamy.

Kama, fenicka kapłanka, jest próżna i zachłanna. Fenicjanie podsuwają ją księciu, żeby wpływała na jego decyzje. Ujawnia Ramzesowi, że chłopiec, którego Sara nazywała Seti, jest w rzeczywistości Izaakiem, czyli Żydem. Wściekły książę wypędza Sarę do budynku dla niewolników i każe jej służyć Kamie, a ta ją upokarza. Obok nich występuje królowa Nikotris, matka Ramzesa, i Hebron, żona Tutmozisa i kochanka faraona.

Sara · Kama

Zaćmienie słońca i Labirynt: kulminacja powieściSkarbiec kapłanów i dzień klęski. ok. 1 min

Labirynt to skarbiec kapłanów, który Ramzes chce otworzyć dla państwa. Wolno go naruszyć tylko za zgodą zgromadzenia, ale delegaci stanów odrzucają prośbę faraona. Wtedy Ramzes planuje atak na świątynie i przejęcie Labiryntu.

Kapłan Samentu szuka drogi do skarbca, lecz odkrywa ją Lykon i Samentu popełnia samobójstwo. Gdy tłum atakuje świątynie, następuje zaćmienie słońca. Kapłani wiedzą o nim wcześniej i wykorzystują je, by przestraszyć ludzi. Według Herhora wiedzę dał im list Menesa: gdyby nie on, kapłani łamaliby kamienie w kopalni. Wiedza kapłanów okazuje się więc silniejsza od siły faraona i wojska.

Rozdziały tomu drugiego · Plan wydarzeń

Prawda historyczna i fikcjaCo jest wymyślone, a co prawdziwe. ok. 1 min

Powieść powstawała od 1894 roku i była drukowana w „Tygodniku Ilustrowanym” w latach 1895 do 1896. Z postaci historyczny jest tylko arcykapłan Amona Herhor. Ramzes XIII jest wymyślony, bo dwudziesta dynastia kończy się historycznie na Ramzesie XI. Akcja toczy się w okresie niepotwierdzonym źródłami.

Prus popełnia drobne anachronizmy: w jego Egipcie pojawiają się kompas, talent jako jednostka monetarna i jazda konna wierzchem, a sojusz kapłanów egipskich i chaldejskich nigdy nie istniał. Autentyczny jest jednak rosnący wpływ kapłanów w czasach XIX i XX dynastii. Badacze oceniają obraz Egiptu jako dość wierny.

Prawda historyczna a fikcja literacka · Realizm Faraona

Symbole w powieściNil, sfinks, piramida i zaćmienie. ok. 1 min
  • Nil: wyznacza rytm życia Egipcjan. Od końca czerwca do końca września rzeka zalewa kraj i zostawia muł, a opis stanu rzeki poprzedza wydarzenia i nadaje powieści ciągłość.
  • Sfinks: w rozmowie Menesa z Pentuerem jest miernikiem losu państwa. Gdy kraj kwitnie, sfinks jest cały, a gdy chyli się do upadku, kruszy się i zasypuje go piasek.
  • Piramida: w opowieści Herhora oznacza hierarchię społeczną: u podstawy leży lud, wyżej urzędnicy niżsi i wyżsi.
  • Zaćmienie słońca: pokazuje, że wiedza daje kapłanom władzę nad tłumem.

Budowa i narrator · Pentuer i Menes

Wymowa powieści i ekranizacjaUniwersalne przesłanie i film Kawalerowicza. ok. 1 min

Powieść przekazuje ogólne prawdy o państwie. Według Prusa podstawą państwa jest lud, a o wartości władzy decyduje tylko to, czy poprawia jego los, nie jej kształt. Prus przestrzega przed gwałtownymi zmianami: reformy mają być rozmyślne, systematyczne i długoterminowe. Promuje też aktywną postawę człowieka, który działa według celu i planu, a nie pod wpływem impulsu.

Egipt Ramzesa XII przypomina polskie społeczeństwo drugiej połowy XIX wieku, ale problem władzy i egoizmu rządzących jest uniwersalny. Powieść sfilmował w 1965 roku Jerzy Kawalerowicz. Ramzesa zagrał Jerzy Zelnik, a konsultantem egiptologicznym był profesor Kazimierz Michałowski. Film kończy się w chwili śmierci Ramzesa XIII.

Uniwersalna wymowa Faraona · Faraon na ekranie · Prus i Faraon · Bibliografia

Pytania i odpowiedzi

Kto napisał „Faraona” i kiedy?

Bolesław Prus, właściwie Aleksander Głowacki. Pracę zaczął w 1894 roku, a skończył 2 maja 1895 roku. Powieść drukowano w odcinkach w „Tygodniku Ilustrowanym” w latach 1895 do 1896.

Ile tomów i rozdziałów ma „Faraon”?

Trzy tomy po 25, 24 i 18 rozdziałów oraz epilog, czyli 67 rozdziałów. W późniejszych wydaniach powieść ma dwa tomy: pierwszy z 39 rozdziałami, drugi z 28 rozdziałami i epilogiem.

Gdzie i kiedy dzieje się akcja?

W starożytnym Egipcie w XI wieku przed naszą erą, pod koniec dwudziestej dynastii. Najważniejsze wydarzenia rozgrywają się w Memfis, Pi-Bast i Tebach.

Czy Ramzes XIII istniał naprawdę?

To postać wymyślona, bo historycznie dwudziesta dynastia kończy się na Ramzesie XI. Jedyną prawdziwą postacią spośród głównych bohaterów jest arcykapłan Herhor.

Dlaczego „Faraon” nazywany jest powieścią historiozoficzno-polityczną?

Opowiada o dawnych dziejach, ale mówi o prawach rządzących państwami i o polityce. Egipt z czasów Ramzesa XII ma przypominać Polskę drugiej połowy XIX wieku.

Co warto wiedzieć na maturę z „Faraona”?

Konflikt Ramzesa XIII z kapłanami, przyczyny kryzysu państwa, rolę Herhora, Pentuera i Fenicjan, tragizm głównego bohatera, wymowę powieści oraz jej różnicę wobec powieści historycznych Sienkiewicza.

Szybki test

Najpiękniejsza pora roku dla Egiptu to:

Ramzes XIII został naczelnym wodzem w wojnie z:

Po powrocie z Teb stary faraon mianował księcia namiestnikiem: