Budowa „Faraona” i narrator powieści
„Faraon” ma pierwotnie trzy tomy (25, 24 i 18 rozdziałów z epilogiem), a późniejsze wydania dzielą go na dwa tomy (39 i 28 rozdziałów z epilogiem). Fabułę poprzedza popularnonaukowy wstęp o Egipcie, a opowiada ją narrator wszechwiedzący, który patrzy na dawny świat jak człowiek XIX wieku. Tom pierwszy pokazuje, jak Ramzes uczy się rządzić, tom drugi jego walkę z kapłanami i klęskę.
Trzy tomy i dwa wydania
Bolesław Prus stworzył dzieło monumentalne. Autor podzielił fabułę powieści na trzy tomy. Tom pierwszy (25 rozdziałów) obejmuje wydarzenia od mianowania głównego bohatera na następcę tronu do spotkania Fenicjan, na którym postanawiają przekazać Ramzesowi informację o traktacie z Asyrią. Tom drugi (24 rozdziały) obejmuje czasy od pobytu Ramzesa w świątyni Hator do chwili w której Ramzes wraca z wojny i dowiaduje się, że został faraonem. Tom trzeci (18 rozdziałów i epilog) to wydarzenia od wjazdu Ramzesa do pałacu królewskiego aż do objęcia rządów przez Herhora.
Późniejsze wydania są dwutomowe (tom pierwszy składa się z 39 rozdziałów, natomiast tom drugi – z 28 i epilogu). Opisują konflikt młodego faraona z kastą kapłanów i walkę o władzę w Egipcie. Każdy z tomów odpowiada kolejnym etapom sporu oraz przedstawia charakter zmian w osobowości Ramzesa XIII.
Etapy sporu Ramzesa z kapłanami
Pierwszy tom to dzieje księcia od chwili jego mianowania na następcę tronu do wybuchu wojny z Libią. Ukazuje sytuacje, w których Ramzes jako namiestnik ojca i dowódca wojsk przygotowuje się do objęcia władzy, uczy się szeroko pojmowanych spraw państwowych. Dostrzega znikomość swojego dziedzictwa i stopniowy upadek kraju. Zaczyna również rozumieć, jak potężny jest stan kapłański, który ingeruje w każdą sferę jego życia. Kolejny tom obejmuje okres od mianowania Ramzesa naczelnym dowódcą, poprzez objęcie tronu, aż do bezpośredniej walki o władzę w państwie i zwycięstwa kapłanów. Kończy się śmiercią faraona i wyniesieniem na tron jego wroga – arcykapłana Herhora.
Wstęp o Egipcie i porządek zdarzeń
Tak skonstruowana powieść ma również ściśle określony porządek, jeśli chodzi o przedstawianie zdarzeń. Prus stosuje ciekawą i naukową technikę pisarską. Dzieło poprzedza popularnonaukowy wstęp o Egipcie, jego topografii, społeczeństwie. Wprowadza on również czytelnika w czas akcji – XI wiek przed Chrystusem, moment upadku państwa. Schemat opowieści o krótkim panowaniu Ramzesa XIII i jego walce z kapłanami wiąże się z konstrukcją narratora.
Narrator: obserwator i znawca
Narrator zaznacza swój stosunek do świata przedstawionego już we wstępie Faraona. W krótkiej rozprawce naukowej wprowadza informacje merytoryczne, które umożliwią czytelnikowi zrozumienie losów bohaterów. Wykład jest przede wszystkim prowadzony z punktu widzenia człowieka XIX wieku, który spoglądając na mapę, poddaje świat Starożytnych Egipcjan analizie teoretycznej i czyni z niej narzędzie wykładu. Ukazany został również pogląd narratora na istotę upadającego państwa. Dostrzega przyczyny takiego stanu rzeczy: słabość biologiczną, liczebną i ekonomiczną ludu, zachwianie jedności etnicznej, bogactwo możnych i walkę klas uprzywilejowanych o prawo wyzysku ludu.
W toku powieści narrator staje się jednym z bohaterów świata przedstawionego, posługującym się kategoriami pojęciowymi i językowymi Starożytnych Egipcjan. Jest przede wszystkim obserwatorem, informatorem i z dystansem odnosi się do relacjonowanych zdarzeń.
Charakterystyczna jest również absolutna wszechwiedza narratora – wie, co się dzieje w danej chwili i doskonale zna dalszy przebieg powieści. Dysponuje pełną wiedzą historyczną, zna przeszłość Egiptu i dzieje jego kultury. Zna także pośmiertne losy faraonów. Wspomina o tym, że mumia Ramzesa XII została tak dobrze ukryta, że nie odnaleziono jej do dziś, a Ramzes XIII został zapomniany przez potomnych.
Aby ułatwić współczesnemu czytelnikowi zrozumienie świata Egipcjan, wiele zjawisk i rzeczy odnosi do wiedzy współczesnego odbiorcy. Wyjaśnione są na przykład nazwy miesięcy podane w nawiasach, porównania do znanych roślin. Zaznacza się tu wyraźna troska narratora o to, aby czytelnik nie miał kłopotów ze zrozumieniem słów i z wyobrażeniem sobie odległego czasowo i kulturowo świata. Niekiedy narrator wyprzedza akcję, zapowiada wydarzenia, o których bohaterowie powieści dopiero się dowiedzą.
Narrator Faraona jest bez wątpienia człowiekiem XIX wieku. Zna zarówno dzieje minione, jak i późniejsze losy cywilizacji stworzonej na terenie Egiptu w czasach antycznych. Zna przebieg wydarzeń, które opowiada i informuje o ich zakończeniu już we wstępie. Patrzy na świat przedstawiony z intelektualnym i uczuciowym dystansem. Jest zainteresowany nie tylko bohaterami, ale także biegiem dziejów. Woli dopuszczać do głosu bohaterów niż samemu relacjonować wydarzenia. Wykazuje się wiedzą o kulturze i życiu Egipcjan, ich obyczajowości.
Pytania i odpowiedzi
Po co Prus napisał wstęp o Egipcie?
Wstęp jest krótką rozprawą naukową o topografii, społeczeństwie i dziejach Egiptu. Daje czytelnikowi wiedzę potrzebną do zrozumienia losów bohaterów i zaznacza poglądy narratora na przyczyny upadku państwa.
Co wie narrator „Faraona”, czego nie wiedzą bohaterowie?
Zna dalsze losy państwa i faraonów. Mówi na przykład, że mumia Ramzesa XII została tak dobrze ukryta, że nie odnaleziono jej do dziś, a Ramzes XIII został zapomniany.
Jak narrator pomaga współczesnemu czytelnikowi?
Tłumaczy nazwy miesięcy podane w nawiasach i porównuje rzeczy do roślin i zjawisk znanych czytelnikowi z XIX wieku. Czasem wyprzedza akcję i zapowiada wydarzenia, o których bohaterowie dopiero się dowiedzą.
Szybki test
Prus:
Poprawna odpowiedź: b) podzielił fabułę powieści na trzy tomy
Dzieło Prusa poprzedza poświęcony Egiptowi, jego topografii, społeczeństwu:
Poprawna odpowiedź: d) popularnonaukowy wstęp