„Faraon” jako powieść historyczna: prawda i fikcja
„Faraon” jest powieścią historyczną nowego typu: Prus osadził akcję w starożytnym Egipcie, ale pokazał w niej problemy własnej epoki i nie ukrywał, że historia jest tylko tłem. Bohater przegrywa i ginie, a wydarzenia i główna postać są wymyślone. Badacze oceniają jednak obraz Egiptu jako dość wierny, z kilkoma drobnymi anachronizmami.
Pozytywizm i powieść
Pozytywizm był epoką literacką, która w szczególny sposób doceniła i uprzywilejowała powieść. Głównymi założeniami tego okresu literackiego były: „praca u podstaw”, „praca organiczna” oraz uwielbienie nauki i wszystkiego, co empiryczne i realistyczne.
Hasła te miały również znaczący wpływ na literaturę. Proza, a przede wszystkim powieść doskonale nadawała się do oddawania charakteru pozytywizmu. Utwory utrzymane były w konwencji naturalistyczno – realistycznej, a tematyka dzieł dotyczyła spraw współczesnych autorowi i była uważana za najlepszą wykładnię otaczającego świata. Dzięki możliwości przekazywania treści intelektualnych oraz często rozrywkowego charakteru powieść przyciągała szerokie grono czytelników.
Bolesław Prus, czołowy przedstawiciel pozytywizmu, świetnie realizował założenia epoki. Jego dzieła, takie jak Lalka, Emancypantki czy Placówka, stały się sztandarowymi utworami polskiego realizmu. Zastanawiającym może być fakt, że w przypadku Faraona zdecydował się sięgnąć do techniki pisarskiej, charakterystycznej dla powieści historycznej.
Czym jest powieść historyczna
Wcześniej wielokrotnie wyrażał się negatywnie o tej formie powieści, uważając ją za anachroniczną i nieodpowiednią dla pozytywizmu. Faraon był jednak nowym modelem powieści historycznej. Rozwinął w pisarzu nowe możliwości prozatorskie i pozwolił tak uchwycić tematykę, by była wyrazem pewnych ogólnych problemów, prawd i zasad.
Prus wobec Sienkiewicza i Kraszewskiego
Takie zagadnienia, jak historycznie, odległe od współczesności czasy czy też hasło „ku pokrzepieniu serc”, były dla Bolesława Prusa skrajnie rozbieżne i niezgodne z programem pozytywizmu. Dlatego też Faraon zyskał całkiem inny charakter niż powieści historyczne Sienkiewicza czy Kraszewskiego. Różnice między powieścią historyczną a modelem powieści, stworzonym przez Prusa były wyraźne na kilku płaszczyznach.
Zarówno Sienkiewicz, jak i Kraszewski, poruszali w swych dziełach tematykę, związaną z historią Polski, wybierając momenty chwały i ważne dla kraju zwycięstwa. Głównego bohatera kreowali jako aktywnego uczestnika autentycznych wydarzeń historycznych i prawdziwego herosa, który odnosi sukces na polu bitwy.
Powieści obu pisarzy miały charakter optymistyczny i opierały się na haśle „ku pokrzepieniu serc”. Faraon Prusa znalazł się w opozycji do twórczości Sienkiewicza i Kraszewskiego. Po pierwsze, pisarz sięgnął do czasów historycznie i kulturowo odległych Polsce – ukazał Egipt w momencie upadku i kryzysu. Główny bohater, Ramzes XIII, to postać tragiczna – nie odnosi wielkich sukcesów i umiera. Dzięki takiej kreacji postaci i miejsca akcji dzieła, powieść zbliżyła się bardziej do nurtu realistycznego niż historycznego. Ta opozycja w stosunku do powieści historycznej jest jedną z charakterystycznych cech Faraona.
Nowy model powieści historycznej
Powieść historyczna Prusa zbliżona była do utworów realistycznych i naturalistycznych i nie prezentowała czystej konwencji historycznej. Jednocześnie stanowiła opozycję do wcześniejszych dzieł pisarza. W Faraonie Prus po raz pierwszy sięgnął do tematyki historycznej w tak obszernej formie. Podszedł do niej rzetelnie i wyczerpująco.
Wykorzystując lukę historyczną umieścił akcję w okresie niepotwierdzonym tekstami źródłowymi i badaniami, stworzył fikcję literacką, a właściwie fikcję historyczną i nadał jej charakter prawdopodobieństwa. W rzeczywistości zdarzenia, opisane w powieści, nie miały miejsca. Również postać głównego bohatera, Ramzesa XIII, jest fikcyjna – badania wykazały, że dynastia dwudziesta skończyła się na faraonie Ramzesie XI. Autor rzetelnie przedstawił zagadnienia, dotyczące Starożytnego Egiptu i jego ówczesnych problemów. W sposób ciekawy i niezwykle rzeczowy sposób przedstawił realia historyczne, społeczne i kulturowe antycznego państwa faraonów. Podobnie jak w typowej powieści historycznej sięgnął do bogatej tematyki obyczajowej, wykorzystał ciekawe zdarzenia (jak zaćmienie słońca) oraz wplótł wątki romansowe.
Pomimo że Faraon mieści się w kanonie powieści historycznej ma wymowę polityczno – publicystyczną. Dzieło jest wielką alegorią życia Polski z drugiej połowy XIX wieku przeniesionej do Egiptu w czasy XI stulecia przed Chrystusem.
Prawda historyczna w powieści
Wśród badaczy literatury szczególne miejsce w analizie utworu zajmują prace, mające na celu rozróżnienie prawdy historycznej w dziele i fikcji literackiej. Powieść historyczna, ze względu na szeroko rozumianą tematykę, jest poddawana takim analizom szczegółowo.
Faraon jako powieść historyczna dla badaczy literatury stanowił niezwykle wartościowy materiał. Obraz Egiptu, ukazany w dziele okazał się dość wierny. Bolesław Prus mistrzowsko i naukowo odzwierciedlił życie Egiptu, jego rozwarstwienie społeczne i obyczaje. W powieści wystąpiły jedynie drobne anachronizmy i sprzeczności, które nie przysłoniły ogólnej wartości literackiej utworu. Warto podkreślić, że pisarz dysponował zupełnie innymi materiałami i mniejszą wiedzą o starożytnym państwie niż współczesna.
Fikcja literacka i anachronizmy
Prus stworzył obraz alternatywnej historii, wykorzystując okres w dziejach państwa egipskiego, niepotwierdzony źródłami historycznymi. Postacie Ramzesa XIII i jego następcy są fikcyjne – późniejsze badania wykazały, że dynastia dwudziesta kończyła się na faraonie Ramzesie XI. Jedyną postacią historyczną jest arcykapłan Amona, Herhor. Autentyczny jest także motyw wzrostu pozycji kapłanów w czasach XIX i XX dynastii. Źródła historyczne mówiły o napływie cudzoziemców i silnej pozycji obcych wojsk w Egipcie, lecz nie byli to, jak podaje Prus, Grecy, a wojska libijskie i nubijskie. Fikcja literacka, a właściwie pewne nieścisłości, jakie wykorzystał w dziele pisarz to:
* Wspomniana fasola i bawełna nie były znane wówczas w Egipcie.
* Przyrząd w postaci kompasu oraz znajomość przewidywania zaćmienia słońca – brak źródeł potwierdzających, aby Egipcjanie posiadali taką wiedzę.
* Talent nie był jednostką monetarną znaną w czasach XX dynastii.
* W Egipcie nie używano koni do jazdy wierzchem.
* Nie używano także machin wojennych oraz nie znano prochu i otwieranych kolumn.
* Sojusz kapłanów egipskich i chaldejskich nigdy nie miał miejsca.
Prus popełniał również liczne błędy w pisowni imion i nazewnictwie miejscowości. Bardzo często w przypisach potwierdzał autentyczność fragmentów napisów nagrobkowych bądź pieśni, które zaczerpnął z tekstów źródłowych.
Przeżycia pisarza i prawa gatunku
Pewne wydarzenia, przedstawione w dziele, były odzwierciedleniem osobistych przeżyć pisarza. Zwiedzanie Labiryntu przez Ramzesa XIII oraz przeżycia Samentu w korytarzach skarbca były inspirowane wycieczką pisarza do kopalni w Wieliczce oraz wyprawami w Tatry. Prus obserwował także zaćmienie słońca w 1887 roku w Mławie.
Powieść historyczna rządziła się własnymi prawami. Jednym z nich było to, że historia stanowiła tło dla przygód bohaterów i rozgrywających się zdarzeń oraz oddawała charakterystyczne właściwości opisywanej epoki. Prus rzetelnie opisał klimat czasów Starożytnego Egiptu, co sprawia, że dzieło stanowi ciekawe studium życia w państwie faraonów, jego obyczajowości i problemów.
Pytania i odpowiedzi
Czym „Faraon” różni się od powieści historycznych Sienkiewicza?
Sienkiewicz i Kraszewski pisali o chwalebnych momentach polskich dziejów i stawiali bohatera na polu bitwy, żeby pokrzepiać serca. Prus wybrał odległy kulturowo Egipt w czasie upadku, a jego bohater ponosi klęskę i umiera.
Jakie anachronizmy pojawiają się w powieści?
Fasola i bawełna nie były wtedy znane w Egipcie, nie znano kompasu ani przewidywania zaćmień, talent nie był jednostką monetarną, a koni nie używano do jazdy wierzchem. Sojusz kapłanów egipskich i chaldejskich nigdy nie istniał.
Dlaczego Prus mógł tak swobodnie tworzyć fikcję?
Wykorzystał lukę historyczną, czyli okres niepotwierdzony tekstami źródłowymi. Mógł więc stworzyć obraz alternatywnej historii, który wygląda wiarygodnie.
Szybki test
Badania wykazały, że dynastia dwudziesta skończyła się na faraonie:
Poprawna odpowiedź: c) Ramzesie XI
Postać głównego bohatera, Ramzesa XIII, jest:
Poprawna odpowiedź: c) fikcyjna
Przed napisaniem „Faraona” Prus za anachroniczną i nieodpowiednią dla pozytywizmu uważał powieść:
Poprawna odpowiedź: c) historyczną