Państwo egipskie w „Faraonie”: kryzys i jego przyczyny
Państwo egipskie jest w „Faraonie” niemal równorzędnym bohaterem powieści. Za Ramzesa XII i jego następcy Egipt chyli się ku upadkowi: skarbiec jest pusty, lud zmęczony i głodny, kapłani mają faktyczną władzę, a cudzoziemcy rosną w siłę. Ramzes odkrywa to w podróży po kraju i próbuje temu zaradzić.
Państwo jako bohater powieści
Egipt za czasów panowania Ramzesa XII i jego następcy staje się równorzędnym bohaterem powieści. Główny bohater, Ramzes XIII to człowiek, należący do określonej społeczności i pełniący wyznaczoną funkcję polityczną – jest następcą tronu, a następnie władcą państwa w okresie jego upadku.
Momentem przełomowym w życiu młodego księcia jest jego skupienie na sprawach państwowych.
Ramzes, jako doskonały obserwator, dostrzegł przyczyny upadku państwa egipskiego.
W tej chwili państwo urasta do roli nadrzędnej i jest obecne w rozważaniach i rozmowach nie tylko Ramzesa, ale także jego ojca, Pentuera, Herhora i innych osób. Szeroko pojęte państwo stanowi o ich sensie życia, a pozbawieni możliwości oddziaływania na nie, tracą swój cel. Wszyscy bohaterowie powieści żyją w obrębie Egiptu, pełnią określone funkcje w społeczeństwie i doskonale znają granicę, za którą zaciera się interes własny, a zaczyna się potężne oddziaływanie spraw państwowych.
Egipt chyli się ku upadkowi
Egipt tych czasów jest państwem chylącym się ku upadkowi. Dostrzega to Ramzes po pierwszym zetknięciu z życiem swych poddanych podczas manewrów pod Pi-Bailos. Rozumie krzywdę, wyrządzoną niewolnikowi, wieszającemu się z rozpaczy, kiedy żołnierze zniszczyli kanał, który kopał nocami przez dziesięć lat, aby zyskać wolność dla siebie i dla swojej rodziny. Ramzes odkrywa, że jego naród stoi na nadwątlonej podstawie – zmęczonym, biednym i głodującym ludzie pracującym.
Wkrótce przekonuje się, że biedny lud to także biedny faraon. Królewskiego syna, nie stać na to, żeby hojnie wynagrodzić oddanych mu żołnierzy. Nie ma również środków na zaspokajanie własnych zachcianek. Widzi ludzi, którym siłą odbierane są podatki. Swoją wiedzę o państwie, które ma objąć jako następca tronu, zdobywa, gdy z polecenia ojca szuka odpowiedzi na pytanie: dlaczego z każdym rokiem skarbiec państwa ubożeje? Kiedy własne obserwacje mu nie wystarczają, udaje się do świątyni, żeby tam poszukać odpowiedzi. Wówczas sytuację państwa przedstawia mu w plastyczny sposób Pentuer i wymienia przyczyny stopniowego upadku Egiptu. Okazuje się, że władcy, zajęci wyniszczającymi wojnami, doprowadzili do kryzysu własne państwo i jego mieszkańców.
Kolejną przyczyną nieszczęść kraju jest utrata jedności etnicznej i napływ cudzoziemców. Poważny problem stanowi również rozwój kasty urzędniczej, która bogaci się, zabierając część wpływów do skarbca faraona. Ponadto Egipt traci żyzne ziemie pod piaskami pustyni i nie ma rąk do pracy, które by je odzyskiwały. Lud jest zmęczony, nie ma żadnych praw i żyje w nędzy.
Dwanaście przyczyn kryzysu
Faraon Bolesława Prusa ukazuje Egipt w dobie kryzysu. Przyczyny takiego stanu rzeczy są różnorodne i złożone. Należy tu wymienić:
1. wyniszczające wojny, które przyczyniły się do spadku ludności i pociągały za sobą ogromne koszta,
2. wojska najemne były drogie w utrzymaniu,
3. ubytek rąk do pracy sprawiał, że zmniejszyły się tereny uprawne,
4. konsekwencją pogorszenia się sytuacji rolników i rzemieślników były mniejsze podatki, wpływające do skarbca państwa,
5. kapłani przejmowali znaczną część skarbów faraona, domagając się datków na świątynie,
6. utrzymanie olbrzymiego dworu królewskiego było bardzo kosztowne,
7. zaciągane pożyczki były wysoko oprocentowane,
8. liczba urzędników przekraczała potrzeby administracyjne państwa,
9. lud był wyniszczony pracą, zmęczony i głodujący,
10. wzrastała pozycja kapłanów, którzy z czasem sprawowali faktyczną władzę w Egipcie,
11. wrastała pozycja cudzoziemców, a w szczególności Fenicjan, którzy byli bankierami możnych i dzierżawili ich majątki, pobierając podatki dla siebie,
12. państwo miało zbyt małą armię i stanowiło łatwy cel dla innych krajów.
Wykład Pentuera i błędna wizja państwa
Wykład Pentuera uporządkował przemyślenia Ramzesa i rozpoczął kolejny etap w jego życiu. Od tej pory zaczął szukać sposobów rozwiązania kryzysu w państwie. Potwierdziła się swoista nicość jednostki wobec potęgi, jaką jest państwo. Ramzes przekonuje się, że ludzie, którzy od wielu lat pełnią określone funkcje w państwie, nie rozumieją, jakie spełniają zadania i czemu one służą. W duszy Ramzesa zarysowuje się koncepcja państwa jako dzieła wielu pokoleń, rządzonego odwiecznymi prawami. Taka projekcja pojęcia państwa ulega zniszczeniu po rozmowie księcia z Pentuerem.
Zaczyna rozumieć, że istnieje możliwość naciągania odwiecznych praw do woli możnych. W umyśle Ramzesa utrwala się przekonanie, że jego wola jest potężniejsza niż prawa rządzące państwem. W tym momencie następuje mylna interpretacja pojęcia państwa. Następca tronu opacznie rozumie ideę państwa i reguł nim sterujących. Ramzes sformułował błędną wizję państwa, która stała się podstawą jego następnych poczynań.
Biurokracja i słabość faraona
Upadające państwo to także wynik działania ogromnej machiny biurokratycznej, której musiał ulec również Ramzes. Kiedy zrozumiał błędne oskarżenie osób odpowiedzialnych za napad na folwark Sary, poinformowano go, że nie może nic zrobić, ponieważ nadano już sprawie odpowiedni bieg państwowy. Biurokracja jest silniejsza niż sprawiedliwość. Państwo stanowi potężną machinę, napędzaną przepisami i ustawami oraz władzą faraona, kapłanów, urzędników. Odchodzący faraon, Ramzes XII, przegrał walkę i w młodym synu widzi odpowiedniego kontynuatora, który jest zdolny do poprawienia struktury państwa i odbudowania jego dawnej świetności.
Ten pozornie uległy władca, rozmodlony i pozostający pod przemożnym wpływem kapłanów, faktycznie martwi się o stan swojego kraju i pragnie oddać władzę w młode, sprawniejsze i silne ręce. Przygotowuje Ramzesa do tego, z czym będzie musiał zderzyć się na wstępie – do biedy i braku funduszy.
Plan Ramzesa i odwrócenie się ludu
Młody książę zaczyna rozumieć, że należy uleczyć państwo od podstaw, od klas najbiedniejszych, a kiedy poprawi ich byt, wzniesie się również potężny Egipt. Napotyka jednak opór tych, którzy za wszelką cenę pragną utrzymać panujący porządek, który przede wszystkim zaspokaja ich potrzeby – kapłanów. Nie chcą oni początkowo zniszczyć faraona, pragną jedynie, aby pozostawał władcą pozornym, nie sięgającym po swoje prawa. Ramzes rozumie to doskonale, lecz nie zamierza być marionetkowym faraonem jak jego ojciec.
Pragnie nade wszystko silnej władzy i dzierżenia jej wyłącznie w swoich rękach. Aby to osiągnąć, musi zmierzyć się z kapłanami i pokonać ich. Wie doskonale, że jest to walka na śmierć i życie, ponieważ nigdy nie potrafiłby ugiąć się przed znienawidzonym stanem. Chce całkowitej władzy nad swoim państwem. Zaślepiony dumą i pewny zwycięstwa nie zauważa, że jego sprzymierzeńcy – Fenicjanie, kierują się własnymi interesami. Dbają przede wszystkim o to, aby traktat z Asyrią nie doszedł do skutku, ponieważ zagroziłoby to ich ojczyźnie.
Państwo to naród, a naród szybko odwrócił się od nowego władcy. Ramzes był przekonany, że może liczyć na miłujący go lud i oddanych mu żołnierzy. Początkowo pospólstwo i stronnicy księcia z entuzjazmem i radością przyjęli go jako faraona. Widzieli w nim tego, który zamierza zgnieść znienawidzony przez wszystkich stan kapłański i poważnie myśli o poprawie losu najbiedniejszych. Kiedy jednak obiecane zmiany nie nastąpiły, lud odwrócił się od Ramzesa i uwierzył w pogłoski, że faraon jest obłąkany. Lud okazał się ciemną, bierną i podatną na wpływy masą.
Zderzenie się dwóch stron konfliktu, przechyla szalę zwycięstwa na stronę kapłanów. Zaślepiony dumą i wiarą w swoją potęgę Ramzes XIII nie docenia przeciwnika. Sam staje się narzędziem wielkiej gry politycznej, która ma udowodnić, że nie jest godny tronu, na którym zasiada. Wyłącznymi władcami Egiptu okazują się kapłani. Państwo ma nowego władcę – Herhora, który realizuje w rzeczywistości reformy poprzednika. Lud szybko zapomina o Ramzesie XIII i błogosławi arcykapłana za spokój i dobrobyt. Państwo trwa, a jednostka ponosi klęskę.
Pytania i odpowiedzi
Jak biurokracja przeszkadza Ramzesowi?
Gdy książę chce naprawić błędne oskarżenie osób odpowiedzialnych za napad na folwark Sary, słyszy, że sprawie nadano już bieg państwowy i nic nie można zrobić. Ramzes widzi wtedy, że biurokracja jest silniejsza od sprawiedliwości.
Co Ramzes rozumie po wykładzie Pentuera?
Że państwo ubożeje przez wojny, rozrost urzędników, utratę jedności etnicznej i brak rąk do pracy. Zaczyna też błędnie sądzić, że jego wola jest potężniejsza niż odwieczne prawa państwa.
Dlaczego lud odwraca się od Ramzesa?
Lud przyjął go z entuzjazmem, bo widział w nim wroga kapłanów i obrońcę biednych. Gdy obiecane zmiany nie następują, uwierzył pogłoskom, że faraon oszalał.
Szybki test
Bankierami możnych, których majątki dzierżawili, pobierając podatki dla siebie byli:
Poprawna odpowiedź: c) Fenicjanie
Ubytek rąk do pracy w Egipcie sprawiał, że:
Poprawna odpowiedź: a) zmniejszyły się tereny uprawne
Liczba urzędników w Egipcie:
Poprawna odpowiedź: a) przekraczała potrzeby administracyjne państwa