Obraz społeczeństwa egipskiego w „Faraonie”
Społeczeństwo egipskie w „Faraonie” dzieli się na chłopów, rzemieślników, urzędników, żołnierzy, arystokrację i kapłanów, a na szczycie stoi faraon. Herhor porównuje je do piramidy, której podstawą jest lud. W czasach Ramzesa XII ten stary porządek słabnie pod ciężarem biedy, wyzysku i napływu cudzoziemców.
Piramida społeczna Herhora
Bolesław Prus w powieści przedstawił obraz społeczeństwa Starożytnego Egiptu. Podział społeczności państwa opierał się na wielowiekowej tradycji. Na straży panującego porządku stała władza świecka i duchowa.
Podział mieszkańców kraju nad Nilem wspaniale obrazuje wypowiedź Herhora, który porównał całą ludność do piramidy: „Wyrysuj, panie, na ziemi kwadrat i połóż na nim sześć milionów głazów – one przedstawią lud. Na tej warstwie połóż sześćdziesiąt tysięcy kamieni ociosanych – to będą twoi niżsi urzędnicy. Na tym ułóż sześć tysięcy kamieni wygładzonych – to będą wyżsi urzędnicy. Na tym postaw sześćdziesiąt sztuk pokrytych rzeźbą – to będą twoi najbliżsi doradcy i wodzowie, a na szczycie połóż jedną bryłę ze złotym wizerunkiem słońca – a będziesz ty sam.”
W zachowaniu porządku ważna była jedność całego państwa. Oznacza to, że każdy człowiek miał swoją niezmienną i ściśle przypisaną rolę. Zachowanie jedności było możliwe dzięki silnej władzy, która stała na straży i dbała o utrzymanie stałych stosunków społecznych.
Jak stwierdził Herhor, podstawą społeczeństwa był lud. Ta najliczniejsza grupa pozostawała wewnętrznie zróżnicowana. W jej obrębie znajdowali się chłopi, liczni niewolnicy oraz cenieni rzemieślnicy. Mimo swej liczebności warstwa ta była najbardziej wyzyskiwana. Przedstawiciele ludu szczególnie dotkliwie odczuwali kryzys państwa i wewnętrznego rozkładu.
Lud: chłopi, niewolnicy i rzemieślnicy
Chłopi stanowili podstawę egipskiej gospodarki. Zajmowali się pracą od świtu do nocy, wykonywali najcięższe zajęcia, żyli w biedzie i głodzie. Ich główną powinnością było uprawianie pól i zbieranie plonów. Podstawowym obowiązkiem wobec państwa było terminowe płacenie podatków. Ci niewykształceni ludzie swą ciężką i wyniszczającą pracą utrzymywali inne grupy społeczne, szczególnie zaś faraona i kapłanów. Jedyną rzeczą, jaka odróżniała ich od niewolników było posiadanie prawa o samostanowieniu. Życie chłopów koncentrowało się wokół rolnictwa, a rytm pracy wyznaczały kolejne przypływy i odpływy Nilu.
W czasach Ramzesa XII chłopi byli wychudzeni, brudni, z grzbietami poranionymi razami kijów. Nie posiadali wołów ani osłów, a pługi ciągnęły kobiety lub dzieci. Ich motyki i łopaty były drewniane. Nie posiadali żadnej odzieży, jedynie kobiety chodziły ubrane w grube koszule. Żywili się skromnie: jęczmieniem, suszonymi rybami, ziarnem lotosu. Mieszkali w nędznych lepiankach. Dzieci chłopskie często chorowały i umierały lub były sprzedawane Fenicjanom za podatek.
Niewolnicy pozostawali ludźmi bez prawa decydowania o sobie. Pracowali na rzecz swego właściciela, który w pełni kontrolował i wpływał na ich losy. Zazwyczaj spełniali rolę służących i pomocników. Przykładem niewolnika w Faraonie jest nieszczęśliwy staruszek, który przez dziesięć lat na rozkaz pana w każdej wolnej chwili kopał kanał, za co miał uzyskać wolność dla siebie i dzieci oraz skrawek ziemi.
Jedynymi przedstawicielami ludu, których poważano i szanowano byli rzemieślnicy. Wytwarzali wykorzystywane przez całe społeczeństwo narzędzia i przedmioty. Ceniono zwłaszcza pracę wytwórców ubrań i biżuterii. Ubrani byli jak chłopi, od których różnili się jedynie cieńszymi płachtami i wąziutkimi fartuszkami, pokrytymi różnobarwnym haftem. Lud, wewnętrznie zróżnicowany, stanowił ciemną i łatwą do manipulowania klasę. Pozostawał pod wpływem i kontrolą reszty społeczeństwa.
Urzędnicy, wojsko i arystokracja
Warstwą, która stała w hierarchii wyżej niż lud, byli urzędnicy i żołnierze. Urzędnicy dzielili się na wyższych i niższych. Tworzyli bardzo silną i rozbudowaną organizację administracyjną. Kontrolowali wszystkie dziedziny życia oraz procesy, zachodzące w państwie: począwszy od budowy kanałów na sądownictwie kończąc. Tworzyli rodzaj samonapędzającej się machiny, gdyż wspierali się podejmowanymi decyzjami. To właśnie oni odpowiadali za reprezentowanie i egzekwowanie władzy świeckiej.
W czasach Ramzesa XII byli dość zamożni, zdrowi, dobrze ubrani. Ich żony nosiły złote bransolety i zausznice. Podróżowali na koniach lub w lektykach. Jedli syto i pili wyłącznie wino. Najwyższym urzędnikiem w państwie faraona był nomarcha. To właśnie on zarządzał dużymi jednostkami terytorialnymi – nomesami. Głównym zadaniem nomarchów było zbieranie podatków, dostarczanie ich faraonowi oraz kontrola podległych urzędników. Zbierając podatki, sami się bogacili, nieuczciwie zatrzymując dla siebie część państwowych danin. Nomarchowie często wywodzili się z książęcych bądź królewskich rodów. Ubierali się w szaty oblamowane purpurową taśmą. Na głowach nosili korony.
Ważną pozycję w Egipcie zajmowało wojsko. Armia składała się z dowódców i innych wysokich dygnitarzy, których rekrutowano ze środowiska arystokracji. Zwykli żołnierze pochodzili najczęściej z ludu lub byli najemnikami z innych krajów. Wojsko spełniało rolę obronną. Przy pomocy żołnierzy utrzymywany był porządek i powstrzymywano bunty. Podstawową funkcją wojska było prowadzenie wojen i łupieżczych wypraw. Najwyżsi oficerowie ubierali się w czepce i kaftany w różnobarwne pasy. Najbogatsi nosili mosiężne pancerze. Urzędnicy i wojskowi byli narzędziem w rękach prawdziwych władców – kapłanów i faraona.
Szczególnie uprzywilejowaną warstwą w Egipcie była szlachta. Ta najzamożniejsza klasa społeczna spędzała czas na ucztach i zabawach. Arystokraci ubierali się w białe, długie szaty i nosili na głowach peruki. Często kąpali się i nacierali ciało wonnymi olejkami. Zajmowali również ważne stanowiska urzędnicze i wojskowe.
Kasta kapłańska
Kasta kapłańska była kolejnym i najważniejszym elementem społeczeństwa egipskiego. Duchowni byli przedstawicielami władzy religijnej w państwie. Ta elitarna grupa zajmowała silną i uprzywilejowaną pozycję. Kapłani jako jedyni mieli dostęp do nauki, wiedzy, która była przekazywana od wielu pokoleń wyłącznie w obrębie tego stanu. Zajmowali się między innymi leczeniem chorych, kształceniem dzieci szlacheckich, regulowaniem przypływów Nilu.
Przez lud postrzegani byli jako ci, którzy wyzyskują biednych i bogacą się ich kosztem. Posiadana wiedza pozwalała im sprawnie manipulować i kierować pospólstwem oraz urzędnikami państwowymi i faraonem. Arcykapłani bardzo często kontrolowali decyzje faraona i w czasach Ramzesa XII to właśnie oni mieli decydujący wpływ na gospodarkę kraju i sojusze z sąsiednimi państwami. Posiadali własne, najbogatsze w państwie majątki, własne wojsko i robotników. Wewnętrznie kapłaństwo dzieliło się na kapłanów niższych, wyższych i arcykapłanów. Wyróżniali się ogolonymi głowami i skórą pantery, noszoną na plecach. W rzeczywistości kasta kapłańska sprawowała nie tylko władzę religijną, ale także świecką, mając tym samym faktyczną kontrolę nad Egiptem.
Faraon na szczycie piramidy
Na szczycie egipskiej piramidy społecznej stał faraon - ziemskie wcielenie boga Ozyrysa. Otoczony boskim kultem władca sprawował w państwie władzę absolutną. To od jego woli i zamysłu zależały losy kraju. Zamiar faraona musiał być zrealizowany bezwarunkowo i natychmiast. Jego faktyczne panowanie było jednak bardzo ograniczone. Uzależnienie od arcykapłanów Ramzesa XII sprawiało, że władza faraona była marną kopią potęgi wcześniejszych władców Egiptu. Pozostawał marionetką w ich rękach, a jego wpływy były znikome. Egipski władca w rzeczywistości był ubogi, a jego państwo miało słabe podwaliny – zmęczony pracą i wyzyskiem lud. Szczególnie mocno odczuł to młody faraon, Ramzes XIII, który nie potrafił pogodzić się z władzą arcykapłanów, ich wpływem na losy kraju i pustym skarbcem państwa.
Egipt, który zaprezentował w swym wywodzie Herhor, w czasach Ramzesa XII był już jedynie obrazem, należącym do przeszłości. Państwo nie było już silne, a nadrzędna rola faraona została ograniczona. Rządy Ramzesa XII i krótkie panowanie jego syna to okres upadku Egiptu i jego wielowiekowej struktury społecznej, targanej wewnętrznymi konfliktami i biedą. W strukturę tę stopniowo wdzierali się cudzoziemcy, którzy udzielali pożyczek i zagarniali dzierżawione w zamian majątki. Jedność państwa, opierająca się na wielowiekowej tradycji, została zachwiana przez napływ obcych kultur i religii.
Pytania i odpowiedzi
Jak Herhor opisuje społeczeństwo Egiptu?
Porównuje je do piramidy: sześć milionów głazów to lud, sześćdziesiąt tysięcy ociosanych kamieni to niżsi urzędnicy, sześć tysięcy wygładzonych to wyżsi urzędnicy, sześćdziesiąt rzeźbionych to doradcy i wodzowie, a bryła ze złotym słońcem na szczycie to faraon.
Jak żyją chłopi w czasach Ramzesa XII?
Są wychudzeni, mieszkają w lepiankach i jedzą jęczmień, suszone ryby i ziarno lotosu. Nie mają zwierząt pociągowych, więc pługi ciągną kobiety lub dzieci, a niektóre dzieci sprzedaje się Fenicjanom za podatek.
Kim są nomarchowie?
Najwyższymi urzędnikami państwa, którzy zarządzają nomesami. Zbierają podatki dla faraona i kontrolują podległych urzędników, ale część danin zatrzymują dla siebie.
Szybki test
Herhor porównał całą ludność do:
Poprawna odpowiedź: d) piramidy
Najwyższym urzędnikiem w państwie faraona był:
Poprawna odpowiedź: d) nomarcha
Jak stwierdził Herhor, podstawą społeczeństwa jest:
Poprawna odpowiedź: b) lud