„Pan Tadeusz”: podstawowe informacje o lekturze
„Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie” to epopeja narodowa Adama Mickiewicza z epoki romantyzmu, wydana w Paryżu w 1834 roku. Poemat ma dwanaście ksiąg i jest napisany trzynastozgłoskowcem. Akcja trwa pięć dni w 1811 roku, a dwie ostatnie księgi dzieją się w 1812 roku. Toczy się w szlacheckim Soplicowie na Litwie, niedaleko Nowogródka. Głównymi bohaterami są Tadeusz Soplica, Zosia, Telimena, Sędzia, Hrabia i Jacek Soplica, który jako ksiądz Robak ukrywa swoją przeszłość.
Karta lektury
Autor: Adam Mickiewicz
Tytuł: Pan Tadeusz czyli Ostatni Zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem
Czas i miejsce akcji: historia szlachecka z roku 1811 – 1812, rzecz dzieje się w szlacheckim majątku – Soplicowie oraz jego okolicach (zamek Horeszki, Dobrzyn), położonym kilkadziesiąt kilometrów na południe od powiatowego miasta, Nowogródka
Rodzaj literacki: epika
Gatunek literacki: epopeja narodowa (epos)
Epoka literacka: romantyzm
Pierwsze wydanie utworu: ukazało się w Paryżu w roku 1834
Bohaterowie: pierwszoplanowi to: Jacek Soplica, Sędzia, Tadeusz, Zosia, Telimena, Hrabia, drugoplanowi to: Wojski Hreczecha, Podkomorzy, Gerwazy Rębajło, Protazy Brzechalski, Rejent Bolesta, Asesor, Maciej Dobrzyński, Jankiel, Nikita Nikitycz Ryków, Major Płuta, Bartek Prusak, Horeszko
Temat: obraz polskiej szlachty, patriotyzm, miłość Tadeusza i Zosi, ostatni zajazd na litwie, historia Jacka Soplicy, powstanie na Litwie
Struktura: dwanaście ksiąg, pisanych trzynastozgłoskowcem
Tytuł, wydanie i budowa poematu
„Pan Tadeusz” został wydany w Paryżu w 1834 roku. Jego treść zasygnalizował autor w dwóch podtytułach: 1) „Ostatni Zajazd na Litwie”. 2) „Historia szlachecka z roku 1811 i 1812”.
Utwór napisany wierszem trzynastozgłoskowym. Składa się z dwunastu ksiąg. Oto tytuły niektórych z nich: 1) Księga I - „Gospodarstwo” 2) Księga II - „Zamek” 3) Księga VI - „Zaścianek” 4) Księga VIII - „Zajazd” 5) Księga XII - „Kochajmy się”.
Księgi mają własne tytuły. Cały układ wygląda tak:
| Księga | Tytuł | Księga | Tytuł |
|---|---|---|---|
| I | Gospodarstwo | VII | Rada |
| II | Zamek | VIII | Zajazd |
| III | Umizgi | IX | Bitwa |
| IV | Dyplomatyka i łowy | X | Emigracja. Jacek |
| V | Kłótnia | XI | Rok 1812 |
| VI | Zaścianek | XII | Kochajmy się |
• pełny tytuł: „Pan Tadeusz, czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem” (około dziesięciu tysięcy wersów),
• prace nad epopeją trwały od 1831 (1832) roku, zaś utwór ukazał się w 1834 r. w Paryżu („Epilog” został dodany po śmierci autora w 1860 r.),
Dlaczego Mickiewicz napisał poemat
• Mickiewicz tworzył dzieło przebywając na emigracji, w atmosferze zniechęcenia, marazmu i sporów po klęsce powstania listopadowego (atmosfera „Przeklęstw i kłamstwa, niewczesnych zamiarów, Zapóźnych żalów, potępieńczych swarów!”),
• „Pan Tadeusz” miał przynieść pociechę i przywrócić wiarę w możliwość odzyskania niepodległości dzięki wspólnym wysiłkom (narodowa psychoterapia),
• to wyraz tęsknoty za ojczyzną, do której nie mógł wrócić i chęć przywołania idealnego obrazu kraju lat dziecinnych i próby zachowania go,
• pomnik polszczyzny i pomnik kultury literackiej.
Akcja i wątki
Akcja toczy się w latach 1811 i 1812. Miejscem jej jest dworek w Soplicowie. Jego mieszkańcy z całą Litwą oczekują wejścia wojsk napoleońskich.
Wątek walki narodowowyzwoleńczej splata się z takimi jak: 1) wątek miłości Tadeusza i Zosi; 2) spór o zamek między Soplicami a Horeszkami; 3) historia Jacka Soplicy. Główne wątki akcji wzbogacone są przez epizody, np. 1) zaloty Hrabiego i Telimeny; 2) romans Tadeusza i Telimeny.
Spór o zamek i miłość Tadeusza
- wątek Jacka Soplicy – jego awanturnicze młodzieńcze życie, miłość do Ewy, pycha i morderstwo Stolnika, posądzenie o narodową zdradę, przywdzianie pokutniczego habitu zakonnego- ks. Robak, praca na rzecz narodu (zesłanie, zasługi na polach bitew, misja emisariusza, działalność spiskowa), uratowanie ostatniego z Horeszków, oddanie życia za Gerwazego, w bohaterze dokonuje się przemiana moralna i duchowa,
- wątek młodego Tadeusza Soplicy – powrót z Wilna z nauk, rozterki miłosne i poszukiwanie drogi życiowej, wstąpienie w szeregi wojsk Henryka Dąbrowskiego, ślub z Zosią, uwłaszczenie chłopów, jego decyzje symbolizują nowy nadchodzący ład i rodzący się nowoczesny patriotyzm,
- spór o zamek między Horeszkami i Soplicami, który doprowadza do ostatniego zajazdu na Litwie, Mickiewicz pokazuje, że dawne czasy, przemijają, dlatego hasło „ostatni” pojawia się na kartach utworu często – dawna generacja wraz ze swą tradycją – odchodzi,
- spór Asesora z Rejentem dotyczący chartów: Kusego i Sokoła, rozwiązany w pokojowy sposób dzięki sprytowi Wojskiego.
Ksiądz Robak i jego tajemnica
Od pierwszej księgi nasze zainteresowanie budzi postać ks. Robaka. Aż do momentu spowiedzi nie wiemy, że jest to Jacek Soplica brat Sędziego zakochany w Ewie Horeszkównie , ojciec Tadeusza, zabójca Stolnika Horeszki. Po dokonaniu zbrodni stara się okupić swą winę. Prowadzi tajną działalność polityczną. Jest emisariuszem, przygotowuje powstanie na Litwie.
Ostatni zajazd, przyroda i muzyka
Wspaniałe sceny zbiorowe: 1) polowanie na niedźwiedzia, 2) polonez charakteryzują środowiska szlacheckie. Ale epoka szlachecka kończy się. Podkreśla to poeta używając epitetu „ostatni” np. 1) „ostatni, co tak poloneza wodzi” 2) „ostatnia uczta staropolska” 3) „ostatni woźny trybunału”. Nowy dziedzic Tadeusz podczas uroczystości zaręczynowej dokonuje ważnego aktu uwłaszczenia chłopów.
Utwór urozmaicają wspaniałe opisy przyrody: 1) świt; 2) zachód słońca; 3) dwa stawy. Szczególnym pięknem wyróżniają się dwa koncerty: Jankiela na cymbałach i Wojskiego na rogu . Utwór nie tylko uczy i wzrusza, ale także bawi.
Dlaczego to epopeja narodowa
Czytając „Pana Tadeusza” dokładnie poznajemy „kraj lat dziecinnych” poety. Bohaterowie lektury żegnają nas staropolskim tańcem - polonezem. Tak bogaty w treść utwór Adama Mickiewicza obrazujący dzieje narodu lub jego reprezentacyjnej warstwy na tle ważnej chwili dziejowej nazywamy epopeją narodową.
Pytania i odpowiedzi
Ile ksiąg ma „Pan Tadeusz” i czym jest epilog?
Poemat ma dwanaście ksiąg, od „Gospodarstwa” do „Kochajmy się”. Osobno stoi epilog, w którym Mickiewicz mówi o własnych wspomnieniach i o życiu na emigracji. Autor nie przygotował go do druku razem z poematem, więc trafił do wydań dopiero później.
Co znaczy „zajazd” w tytule?
Zajazd to dawny zwyczaj szlachecki: uzbrojeni ludzie wjeżdżali na cudzy majątek, żeby wymusić wykonanie wyroku albo odebrać sporną ziemię. W poemacie Hrabia, Gerwazy i szlachta z Dobrzyna wjeżdżają tak na Soplicowo w księdze VIII.
Jakim wierszem napisano „Pana Tadeusza”?
Trzynastozgłoskowcem, czyli wersem o trzynastu sylabach, rymowanym parami. Ten sam rozmiar wiersza ma cały poemat, od inwokacji po ostatnie księgi.
Którzy bohaterowie są najważniejsi?
Pierwszoplanowi są Tadeusz, Zosia, Telimena, Hrabia, Sędzia i Jacek Soplica. Ważną rolę mają też Wojski, Gerwazy, Podkomorzy, Rejent z Asesorem i Jankiel.