Poetyka „Pana Tadeusza”: budowa, wiersz, styl i gatunki
„Pan Tadeusz” składa się z dwunastu ksiąg i Epilogu, a napisano go trzynastozgłoskowcem z rymami parzystymi (aa bb cc). Poemat łączy liryczne partie narratora, epicką fabułę i sceny zbliżone do dramatu, a w jednym tekście mieszają się sielanka, gawęda, satyra i komedia. Cechy epopei omawia „Pan Tadeusz” jako epopeja narodowa: cechy gatunku. Tutaj chodzi o samą budowę poematu, jego wiersz i styl.
Budowa: dwanaście ksiąg i epilog
• 12 ksiąg oraz „Epilog”, z którego dowiadujemy się o genezie dzieła,
Każda księga ma tytuł i streszczenie w formie wyliczenia, które poprzedza tekst. Tytuły układają się w opowieść o całym poemacie:
| Księga | Tytuł | Księga | Tytuł |
|---|---|---|---|
| I | Gospodarstwo | VII | Rada |
| II | Zamek | VIII | Zajazd |
| III | Umizgi | IX | Bitwa |
| IV | Dyplomatyka i łowy | X | Emigracja. Jacek |
| V | Kłótnia | XI | Rok 1812 |
| VI | Zaścianek | XII | Kochajmy się |
Opowieści przerywane i dygresje
Mickiewicz często zatrzymuje akcję, żeby coś opisać albo opowiedzieć. W księdze IV Wojski zaczyna opowieść o pojedynku Dowejki z Domejką, którą przerywa szczucie kota. W księdze V jego opowieść o Rejtanie i księciu Denassów zostaje przerwana, bo rozmowa przy stole schodzi na inny temat. Takie przerwy wprowadzają do poematu obraz sposobu mówienia szlachty.
Wersyfikacja: trzynastozgłoskowiec i rym
Utwór pisany wierszem sylabicznym, trzynastozgłoskowcem, ze średniówką po siódmej sylabie i ze stałym akcentem na przedostatnią sylabę każdego wersu. „Wtem, usłyszeli odgłos rogów i psów granie” [Ks. IV, 90] _’ _ _ _’ _ _’ _ | _’ _ _’ _ _’ _
Mickiewicz zastosował rym żeński, parzysty aa bb cc.
„Wtem, usłyszeli odgłos rogów i psów granie: {a} Zgadują, że się ku nim zbliża polowanie, {a} I pomiędzy gałęzi gęstwę, pełni trwogi, {b} Zniknęli nagle z oczu jako leśne bogi. {b} W Soplicowie ruch wielki. Lecz ni psów hałasy, {c} Ani rżące rumaki, skrzypiące kolasy” {c} [Ks. IV, 90-95]
• napisany regularnym trzynastozgłoskowcem, wierszem sylabicznym (jednakowa liczba sylab w wersach, stały akcent na przedostatniej sylabie),
Styl i środki stylistyczne
• różnorodność stylistyczna – drobiazgowe opisy szczegółu (tabakiera) i abstrakcyjne opisy mitologizujące przyrodę, dzięki czemu poznajemy Soplicowo z różnych perspektyw – patrząc niczym okiem kamery, która raz przybliża się, raz oddala,
• nagromadzenie środków stylistycznych, głównie: epitetów, porównań, metafor,
• liczne onomatopeje, aliteracje i instrumentacje brzmieniowe (dźwięki natury, koncerty),
• personifikacja przyrody z jednej strony, animizacja ludzi z drugiej sprawiają, że granica między naturą a światem spraw ludzkich zaciera się,
• bogata aforystyka i dygresyjność eposu,
Przykłady środków stylistycznych
1. apostrofa – to bezpośredni i patetyczny zwrot do bóstwa, osoby, upersonifikowanej idei lub przedmiotu. W Panu Tadeuszu to pierwsze słowa inwokacji: „Litwo! Ojczyzno moja!” [Ks. I, 1]
2. porównanie – uwydatnienie jakiejś właściwości opisywanego zjawiska przez wskazanie na jego podobieństwo do innego, np. „Porwał się i Tadeusz jak żądłem ukłuty” [Ks. V, 233]
3. porównania homeryckie – to rozbudowana forma porównania do rozmiaru samodzielnego obrazu, np.: „Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie I wionęła ogrodem, przez płotki, przez kwiaty” [Ks. I, 124-125]
4. antropomorfizacja – polega na przypisaniu zjawiskom natury cech i zachowań właściwych człowiekowi, np. „szepnęły wiotkim skrzydłem nietoperze” [Ks. VIII, 21]
5. epitety – wyrazy określające rzeczowniki, np. „młoda dziewczyna”, „wysmukła postać”, „Żyd stary”
6. archaizm – wyrazy, które już wyszły z powszechnego użycia, np. „zaiste”, „mopanku”
7. metafora – zestawienie wyrazów obcych znaczeniowo, by pokazać ich podobieństwo, np. rozbudowany opis stawów porównanych do pary kochanków w Księdze VIII
8. personifikacja – nadanie przedmiotom bądź zjawiskom postaci ludzkiej, np.
„Między stawami w rowie młyn ukryty siedzi; Jako stary opiekun, co kochanków śledzi, Podsłuchał ich rozmowę, gniewa się, szamoce, Trzęsie głową, rękami, i groźby bełkoce” [Ks. VIII, 623-626]
Liryka, epika i dramat w jednym poemacie
Pan Tadeusz stanowi swoiste połączenie głównych gatunków literackich: liryki, epiki i dramatu. Charakterystyczne dla liryki wewnętrzne przeżycia, emocje i przekonania jednostki można odnaleźć w inwokacji, epilogu, opisach przyrody i konstrukcji fabuły. Inwokacja jest przesycona tęsknotą podmiotu lirycznego, chęcią przeniesienia się do kraju dzieciństwa i związanymi z nim wspomnieniami. Mamy tu do czynienia z liryką bezpośrednią, w której wyraźnie zaznaczone jest w pierwszej osobie liryczne „ja”. Epilog nacechowany jest refleksjami i bezpośrednimi emocjami podmiotu lirycznego. Opisy przyrody są subiektywną wypowiedzią podmiotu lirycznego, który bardzo często, poprzez zachwyt nad pięknem przyrody, przywołuje wspomnienia minionych czasów. Sam utwór pisany jest wierszem.
Elementy dramatu można odnaleźć w scenach opisujących radę w Dobrzyniu, gdzie dominuje charakterystyczny dla tego gatunku dialog. Natomiast epickość utworu przejawia się w fabularnym ujęciu świata przedstawionego, we wprowadzeniu osoby narratora, który pozostaje poza przedstawionym w dziele światem, ale jest jego współuczestnikiem i relacjonuje wydarzenia. Epicka jest również narracja, oparta w dużej mierze na opisach i zdarzeniach, przy dość niewielkim wprowadzeniu fragmentów dialogowych.
Epilog i Inwokacja to najbardziej liryczne partie, a sceny narad (Rada w Dobrzyniu, księga VII) są prawie dialogiem w postaci dramatu. Narratora opisuje osobny artykuł: Narrator w „Panu Tadeuszu”: kto opowiada poemat.
Gatunki literackie w poemacie
Wybrane gatunki z przykładami
Na kartach utworu można odnaleźć liczne rodzaje literackie:
a) Sielanka – utwór tematycznie związany z życiem chłopów i pasterzy, w Panu Tadeuszu przejawia się poprzez utrzymany w dziele idylliczny nastrój i wiejskość, arkadyjską wizję Soplicowa jako świata, gdzie rytm życia wyznaczany jest porami roku, pracą na roli i wschodami i zachodami słońca. Natura oddziałuje na życie bohaterów, wyznacza ich miejsce i żyje z nimi w zgodzie.
b) Poemat opisowy – którego zasadniczym elementem są opisy i motywy statyczne, ujawniające się w dziele we fragmentach, poświęconych sztuce rolniczej, życiu wiejskiemu, krajobrazowi, zabytkom kultury (wywód Hrabiego o architekturze gotyckiej).
c) Elementy powieści walterskotowskiej, łączącej wątki romansowe z rozbudowanym obrazem wydarzeń i obyczajów epoki – przewijające się w utworze wątki miłosne (Jacka Soplicy i Ewy Horeszkówny, Tadeusza i Zosi) są wpisane w wydarzenia z historii Polski w okresie po Sejmie Czteroletnim, kampanii napoleońskiej i dają szeroki obraz panującym wówczas obyczajom szlacheckim.
d) Poemat heroikomiczny – kontrast pomiędzy treścią „wysoką” a „niską” tak charakterystyczny dla tego rodzaju epickiego występuje w księdze VIII.
e) Gawęda – stylizowane na opowieść ustną historie Wojskiego, z częstymi zwrotami do słuchaczy i swobodnym prowadzeniem wątków.
f) Satyra – ośmieszająca krytyka, wyrażająca szlachecki sprzeciw wobec nowinek ze świata i kosmopolityzmu niektórych jej przedstawicieli. W Panu Tadeuszu mamy do czynienia z satyrycznie potraktowanymi poglądami Hrabiego, jego angielskim sposobem bycia oraz francuszczyzną, której sekunduje Telimena.
g) Powieść poetycka – luźno i fragmentarycznie przedstawiona historia Jacka Soplicy, nacechowana dramatyzmem i subiektywnymi emocjami postaci.
h) Legenda – jej elementy można odnaleźć w historii zamku Horeszków.
i) Mit z baśnią – opowieść o mateczniku, nabierająca elementów fantastycznych i podlegająca baśniowej stylizacji.
j) Komedia – sytuacje komiczne i żartobliwe, które towarzyszą romansowi Tadeusza i Telimeny. Już sam początek ich znajomości i omyłka Tadeusza jest początkiem całej serii zdarzeń, które nabierają charakteru śmieszności.
k) Anegdota – krótkie opowiadanie o pojedynczym zdarzeniu, często komiczne w swej treści. W utworze jest to opowieść Telimeny o jej pobycie w Petersburgu, podczas której straciła swojego ukochanego pieska.
l) Aforyzmy – zwięźle ujęte w formę jednego zdania treści o charakterze filozoficznym bądź moralnym, odznaczające się błyskotliwością, na przykład: „A co Francuz wymyśli, to Polak polubi” [Ks. I, 480]
m) Pogadanka – mowa Sędziego o grzeczności.
n) Opowiadanie – cechujące się swobodną kompozycją i wielowątkowością zdarzeń. W Panu Tadeuszu takie cechy ma historia Gerwazego o Jacku Soplicy i Horeszkach.
o) Humoreska – opowiadanie o zabawnym zdarzeniu, zwykle zamknięte dowcipną puentą. W dziele to spór o psy, zakończony zwycięstwem obu stron i słowami „Niech zgoda między nami kwitnie” [Ks. XI, 573].
p) Obrazek – swoista scenka rodzajowa, mająca charakter plastycznego opisu sytuacji. W utworze takimi barwnymi scenkami są posiłek i grzybobranie.
[w oparciu o Słownik terminów literackich]
Ten sam podział w drugim ujęciu
• poemat opisowy – opis pracy na roli, krajobrazów czy obyczajów, • sielanka – arkadyjska wizja Soplicowa, gdzie rytm życia wyznaczają pory roku i zajęcia gospodarskie, obraz dawnych szlacheckich obyczajów, kreacja Zosi na pasterkę, • awanturniczo-historyczna powieść walterskotowska – uczuciowe perypetie bohaterów na tle wydarzeń historycznych, piękna nieznajoma – Zosia, romans Zosi i Tadeusza, konflikt między rodami, szczęśliwe zakończenie, • powieść poetycka – dramatyzm losów Jacka Soplicy, • gawęda szlachecka – opowieści Wojskiego, • poemat heroikomiczny – błahej tematyce towarzyszy patetyczny styl, parodia w opisie zajazdu i zachowaniu szlachty Dobrzynieckiej, kontrasty tonacji i nastroju, groteska tragikomiczna, • komedia – komizm sytuacyjny (Telimena i mrówki, polowanie Wojskiego na muchy, opowieść o Domejce i Dowejce), • oświeceniowa satyra – obnażenie wad szlacheckich: pychy, porywczości, kłótliwości, warcholstwa, brawury, • legenda i ludowa baśń – personifikacja sił przyrody, obraz matecznika, jako królestwa zwierząt, optymistyczny wydźwięk eposu, szczęśliwe zakończenie.
Ton poematu
• fragmenty nacechowane emocjami (spowiedź ks. Robaka) i ekspresyjne (gawędy Wojskiego),
• komediowy schemat – połączenie tragizmu, komizmu i liryzmu.
Pytania i odpowiedzi
Jaką miarą wiersza napisano „Pana Tadeusza”?
Trzynastozgłoskowcem, czyli wersem o trzynastu sylabach, z przerwą po siódmej i akcentem na przedostatniej sylabie. Rymy są parzyste (aa bb cc).
Ile ksiąg ma „Pan Tadeusz”?
Dwanaście, a po nich następuje Epilog. Pierwsza księga nosi tytuł „Gospodarstwo”, ostatnia „Kochajmy się”.
Co oznacza, że poemat ma synkretyzm rodzajowy?
Że łączy w sobie cechy liryki (Inwokacja, Epilog), epiki (fabuła i narrator) oraz dramatu (dialogi, np. w scenie narady w Dobrzyniu).
Co to jest porównanie homeryckie?
Rozbudowane porównanie, które rozrasta się w samodzielny obraz. Przykładem jest opis jesiennej chmury w księdze III: „Pełznie jak żółw leniwa, ulewą brzemienna”.
Który fragment poematu jest heroikomiczny?
Księga VIII, w której zajazd na Soplicowo opisano wzniosłym językiem, choć jego przyczyną są drobne porachunki między szlachcicami.
Szybki test
Elementy dramatu w „Panu Tadeuszu” można odnaleźć w scenach opisujących:
Poprawna odpowiedź: b) radę w Dobrzyniu
Elementy powieści walterskotowskiej w epopei Mickiewicza związane są z:
Poprawna odpowiedź: b) wątkami miłosnymi
„Pan Tadeusz” stanowi swoiste połączenie:
Poprawna odpowiedź: b) liryki, epiki i dramatu