Szlachta w „Panu Tadeuszu”: dwór, zaścianek i nowe mody
W „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza szlachta litewska z początku XIX wieku jest bohaterem zbiorowym. Patrzymy na nią z kilku stron: dwór w Soplicowie (Sędzia, Podkomorzy), zubożały zaścianek Dobrzyń, szlachcice bez majątku na służbie u bogatszych oraz modni „Europejczycy” jak Hrabia i Telimena. Mickiewicz opiewa zalety szlachty (gościnność, patriotyzm), a jej wady (kłótliwość, warcholstwo) opisuje z humorem i dystansem.
Szlachta jako bohater zbiorowy
| Grupa | Kto w poemacie | Cechy |
|---|---|---|
| Szlachta dworska, kontuszowa | Sędzia, Podkomorzy | Dba o tradycję i etykietę, ma średni majątek |
| Szlachta zaściankowa | Maciek Dobrzyński i Dobrzyńscy | Zubożała, sama pracuje na roli, dumna z herbu |
| Szlachta bez majątku | Wojski, Gerwazy, Protazy | Pełni urzędy, służy u bogatszych, zna tradycję |
| Szlachta „modna” | Hrabia, Telimena | Naśladuje zachodnie i petersburskie wzory |
Pan Tadeusz to swoista panorama społeczno – historyczna. Mickiewicz przedstawia w drobiazgowy sposób obraz szlachty w dawnej Polsce, utrwalając znaczenie szlacheckiej przeszłości. Uczynił z tej warstwy bohatera zbiorowego, lecz nie zatarł indywidualizmu każdej postaci, rysując na kartach dzieła mocno nakreślone portrety psychologiczne.
Idealizacja szlachty
Ma tu miejsce swoista idealizacja szlachty. Trwa ona w poczuciu patriotyzmu i jest ostoją dawnej tradycji oraz świadectwem świetności minionych czasów. Świat szlachty to świat spokoju, ładu i harmonii. Wszystkie postacie nacechowane są charakterystycznymi dla Polaków wadami i zaletami. Autor przedstawia i niejako opiewa zalety szlachty, natomiast jej wady traktuje w sposób humorystyczny, z dystansem. Wiara we wrodzone poczucie etyki, jakim kieruje się szlachta, wynika z jej dobroduszności i siły wspólnoty. Tylko czasem ów ład zostaje zachwiany przez konflikty i zwady, będące wynikiem pobudliwego charakteru. Wszystko jednak kończy się dobrze, a górę bierze dobrotliwa dusza i gasząca ognisty temperament.
Patriotyzm
Szlachtę cechuje również ogromny patriotyzm i zdolność do największych poświęceń w walce o ukochaną ojczyznę. Walka w obronie kraju nabiera dużego znaczenia, zwłaszcza w obliczu zagrożenia. Wtedy to cała zbiorowość szlachecka, zapominając o prywatnych interesach, walczy ze wspólnych wrogiem.
Wady stanu szlacheckiego
Mickiewicz nie pozostaje jednak obojętny na wady tego stanu. Indywidualizm i popędliwy charakter są jedną z przyczyn upadku planowanego na Litwie powstania. We wszystkie nieomalże wady stanu szlacheckiego została wyposażona szlachta zaściankowa, ze swoim awanturniczym trybem życia, pijaństwem i warcholstwem. To właśnie, tak powszechna dawniej wśród szlachty, „prywata” jest przyczyną zmiany haseł powstania narodowego w prywatne wyrównanie rachunków i zajazd na Soplicowo.
Szlachta a odzyskanie niepodległości
Szlachta w Panu Tadeuszu pozostaje bohaterem, który ma odegrać najważniejszą rolę w odzyskaniu niepodległości. To wśród szlachty ciągle obecna jest wiara w lepsze jutro i odrodzenie całego narodu, nie tylko na płaszczyźnie narodowego patriotyzmu, ale także na płaszczyźnie duchowej. Autor widzi możliwość odrodzenia państwa jedynie poprzez wspólną i wytrwałą pracę.
Szlachta średniozamożna i dwór w Soplicowie
W dziele mamy przedstawicieli szlachty średniozamożnej, kontuszowej, która z pietyzmem pielęgnuje rodzimą tradycję i narodowe obyczaje. Szczególnie widoczne jest to w Soplicowie, które jawi się jako miejsce szczęśliwe i centrum polszczyzny. Sędzia nader wszystko ceni narodową tradycję i przestrzeganie staropolskiej zwyczajowości. Jego dom wypełniony jest pamiątkami, świadczącymi o jego oddaniu ojczyźnie. Na ścianach wiszą obrazy, przedstawiające sceny z przełomowych chwil w historii Polski oraz portrety wielkich Polaków: Kościuszki, Rejtana i Jasińskiego. Ze starego zegara wydobywa się melodia Mazurka Dąbrowskiego.
Wszystko to podkreśla polski, patriotyczny charakter dworu i jego mieszkańców. Sam Sędzia wiedzie „żywot człowieka poczciwego”, dobrego gospodarza, żyjącego w zgodzie z naturą. Dla niego tradycja to przede wszystkim wiedza o obyczaju i etykiecie szlacheckiej, która nadal panuje w jego domu. Podobnym strażnikiem dawnej tradycji jest Podkomorzy, stojący w hierarchii szlacheckiej nieco wyżej niż Sędzia, cieszący się poważaniem ogółu szlachty.
Zagorzałym patriotą był również Stolnik. O nim można powiedzieć, że zmieniał słowo w czyn. Był zwolennikiem Sejmu Czteroletniego i Konstytucji. Przygotowywał powstanie na Litwie, za co jego rodzina została pozbawiona majątku i ukarana represjami ze strony władz.
Szlachta zaściankowa z Dobrzyna
Charakterystyczna w utworze jest szlachta zaściankowa, mieszkająca w Dobrzynie. Dawniej bogaci i zamożni szlachcice, z biegiem lat stracili swój majątek i zubożeli. Osiedli na Litwie około czterysta lat temu, przybywając z Mazowsza. Są bardzo przywiązani do swojej polskości, która odróżnia ich od szlachty litewskiej. Muszą jednak pracować na roli i utrzymywać swój majątek, często przypominając zaciężnego chłopa. Od chłopów odróżnia ich posiadanie herbu, który ma dla nich wartość najwyższą i jest świadectwem ich pochodzenia. Są uosobieniem polskości, patriotyzmu i świadomości narodowej. Głową szlachty zaściankowej i ich przewodnikiem jest stary Maciek Dobrzyński, który jako wytrawny polityk, często kieruje się dobrem narodu.
Dobrzyńscy: wygląd, imiona i przydomki
W Dobrzyniu mieszkała zubożała szlachta słynąca niegdyś męstwem swych mieszkańców i urodą kobiet. Niegdyś brali udział w wojnach, między innymi za króla Jana III Sobieskiego, zaś obecnie pracowali na roli jak chłopi.
Dobrzyńscy nosili białe kapoty w czarne pręgi, zaś w niedziele nakładali szlacheckie kontusze. Wyróżniali się wzrostem i posturą. Pochodzili z Ziemi Dobrzyńskiej, lecz od ponad czterystu lat zamieszkiwali Litwę. Zachowali swą mazurską mowę i dawne obyczaje – polskie tradycje. Popularne wśród nich imiona to Maciej i Bartłomiej, Katarzyna i Maryna. Swoje przydomki brali od zalet lub wad („imioniska”). Między innymi byli to: Maciej Prusak (bo nienawidził Prusaków), Maciej Kropiciel (ze względu na maczugę, którą się posługiwał i nazywał Kropidełkiem), Bartek Brzytewka, Maciej Konewka. Jako przedstawiciele szlachty byli popędliwi i kłótliwi.
Na ich czele stał stary Matyjasz Dobrzyński zwany Kurkiem na kościele ze względu na to, że podczas konfliktów zmieniał często stronnictwa). Przez innych nazywany był Zabokiem (od sposobu trzymania broni), Królikiem lub Maćkiem nad Maćkami. Mieszkał w zniszczonym domu z bramą bez wrót i ogrodem bez płotu. Wszystko wokół było zniszczone i stare. Domostwo nosiło ślady wielowiekowych wojen, w których brali udział jego mieszkańcy (np. stara armatnia kula szwedzka). Można tam było znaleźć zniszczoną broń z różnych okresów wojen Rzeczpospolitej. Maciej i pozostali Dobrzyńscy byli patriotami i na pierwszym miejscu stawiali dobro ojczyzny. Nienawidzili Rosjan.
Podczas narady za namową Gerwazego zdecydowali się za wzięcie udziału w zajeździe na Soplicowo. Po przyłączeniu się do walk Rosjan wzięli udział w odparciu nieprzyjaznych wojsk. Wielu z nich musiało opuścić Litwę i udać się do Księstwa Warszawskiego. Wstąpili tam do polskiego wojska i wraz z nim wkroczyli na Litwę wiosną 1812 roku.
Szlachta bez majątku i jej wykształcenie
Na kartach występują również szlachcice bez majątku, którzy sprawują urzędy i pozostają na służbie u bogatszych panów. Takim szlachcicem jest Wojski, sprawujący w Soplicowie urząd nadzorcy i będący jednocześnie przyjacielem domu. Podobny status mają Gerwazy i Protazy. Ci szlachcice cieszą się poszanowaniem, wynikającym z ich wiedzy i przywiązania do tradycji.
Bardzo często szlachcic nie ma odpowiedniego wykształcenia, choć i ta sytuacja zaczyna się zmieniać, kiedy młodzież podejmuje nauki w szkołach. Starsi uczyli się zazwyczaj służąc u zamożniejszych szlachciców. Ich poglądy bywają często archaiczne i przybierają formę komicznych wywodów (Wojskiego wykład o astronomii).
Strój, herb i nowe mody
Ważnym wyrazem tradycji szlacheckiej jest noszenie staropolskiego stroju i przywiązanie do herbu. Strój służy pokazaniu szlachectwa. Składa się z kontusza, żupana i bogato zdobionego pasa. Herb to jedna z oznak szlachetnego urodzenia i wyraz przynależności do tego stanu. Tradycja i wszystko, co z nią związane, nie uniknęło jednak następstw nowych mód i czasów nawet w tak hermetycznym środowisku, jakim jest Soplicowo. Szlachta coraz częściej odchodzi od polskości i narodowych obyczajów i zaczyna hołdować modzie, przenikającej z wielkiego świata. Wychwalają jej zalety i niejaką wyższość nad rodzimą tradycją. Taki kosmopolityzm prezentuje w utworze Hrabia, który nosi się z angielska i swoją służbę nazywa „dżokejami” oraz Telimena, zachwycona salonowym życiem Petersburga i modą francuską.
Szlachta w Panu Tadeuszu ukazana jest w sposób idylliczny. Jej życie na dworze, tradycja i obyczaje stają się esencją polskości. Soplicowo urasta do roli zamkniętego świata i małej ojczyzny, gdzie szlachecki ład i porządek przenikają wszystkie sfery życia.
Pytania i odpowiedzi
Jak nazywano Macieja Dobrzyńskiego i dlaczego?
Dawniej „Kurkiem na kościele”, bo zmieniał stronnictwa jak kurek na wieży chorągiewkę. Po 1794 roku przybrał przydomek Zabok, Dobrzyńscy mówią o nim Królik, a Litwini Maćko nad Maćkami (Księga VI).
Jak ubierali się Dobrzyńscy na co dzień i w niedzielę?
W tygodniu nosili białe kapoty w czarne pręgi, w niedzielę zakładali kontusze. Szlachcianki chodziły w drylichach lub perkaliczkach.
Co to są „imioniska”?
Przydomki, które Dobrzyńscy brali od zalet lub wad, bo wiele osób nosiło te same imiona (Maciej, Bartłomiej). Z czasem naśladowała ich cała okoliczna szlachta.
Skąd pochodzą Dobrzyńscy i od kiedy mieszkają na Litwie?
Wywodzą się z Ziemi Dobrzyńskiej i mieszkają na Litwie od ponad czterystu lat, ale zachowali mazurską mowę i zwyczaje (Księga VI).
Szybki test
Jedną z przyczyn upadku planowanego na Litwie powstania był:
Poprawna odpowiedź: c) indywidualizm i popędliwy charakter szlachty
Szlachta w „Panu Tadeuszu”:
Poprawna odpowiedź: b) wszystkie odpowiedzi są poprawne
Do szlachty bez majątku należą:
Poprawna odpowiedź: d) Wojski, Gerwazy i Protazy