Pan TadeuszAdam Mickiewicz

Zamek Horeszków i zajazd na Soplicowo w „Panu Tadeuszu”

Spór o zamek Horeszków to oś fabuły „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. Zamek, dawna siedziba stolnika Horeszki, stoi opuszczony niedaleko Soplicowa, a pilnuje go tylko klucznik Gerwazy. Stolnik zginął od kuli Jacka Soplicy, a część jego dóbr dostali Soplicowie. Gdy do kraju wraca Hrabia, ostatni z Horeszków, Gerwazy namawia go do zajazdu, czyli zbrojnego odebrania majątku. Konflikt narasta w Księgach V–VIII, bitwa z Rosjanami opisana jest w Księdze IX, a spór kończy się zaręczynami Tadeusza i Zosi.

Zamek Horeszków

Zamek Horeszków po śmierci ostatniego gospodarza był opuszczony. Rząd po przegranej wojnie w obronie Konstytucji 3 Maja skonfiskował jego dobra. Część dziedzictwa Horeszków przypadła Soplicom. Jedynym jego opiekunem był Klucznik Gerwazy.

Gotyckie zamczysko było „zwaliste”, miało grube mury. Nad budowlą wznosiła się wieża. Znajdował się pod lasem. W środku zachowała się dobrze zachowana, wielka sień i wypukłe sklepienie oparte na filarach. Jedna ze ścian była pęknięta. Okna nie miały szyb. Podłoga włożona była kamieniem. W brukowanej sieni znajdował się chór, na którym, podczas sejmików powiatowych lub imienin gospodarza, przygrywała kapela. Wisiał tam także portret ostatniego z rodu – stolnika Horeszki. W dwóch rogach sieni stały zegary z kurantem, Wśród wielu komnat na zamku wyróżniała się sala lustrzana. Po lustrach pozostały jednak jedynie ramy. Na wprost bramy znajdował się krużganek.

Na ścianach nie było ozdób jednak wisiały tam poroża saren i jeleni. Każde podpisane było imieniem strzelca i datą polowania. Na sklepieniu wisiał herb szlachecki Horeszków – Półkozic.

Zamek posiadał zasobne piwnice.

W sieni zamku wisi herb Horeszków, Półkozic, a w zamkowych piwnicach schowany jest później skarbczyk Stolnika (Księga XII).

Skąd wziął się spór

Właścicielem zamku był stolnik Horeszko. Po tym, jak poparł Konstytucję 3 Maja i przyłączył się do konfederatów Moskale napadli na jego siedzibę. Podczas obrony zamku z rąk Jacka Soplicy, który chciał zemścić się za odmowę oddania mu za żonę Ewy Horeszkówny, strzela i zabija triumfującego Stolnika.

Po przegranej wojnie z Rosją, rząd zajął majątek Horeszków i część wraz z zamkiem oddał Soplicom. Od tej chwili zamku pilnuje ostatni sługa Horeszków – Klucznik Gerwazy. Gdy do Polski z zagranicznych podróży powraca Hrabia Gerwazy opowiada mu historię zamku i zdrady Jacka Soplicy. Początkowo panicz pragnie pogodzić się z Soplicami, jednak nie pozwala mu na to honor. Podczas wieczerzy za zamku przygotowanej przez Protazego, sługę Sędziego, Klucznik wraz z Hrabią wdają się w kłótnię z Soplicami. Tadeusz postanawia pojedynkować się z Hrabią. Z prawnego punktu widzenia ostatnią dziedziczką dóbr Horeszków jest Zosia – córka Ewy Horeszkówny. Ksiądz Robak (Jacek Soplica) dąży by zażegnać spór między rodami, dzięki małżeństwu Tadeusza i Zosi.

Czym był zajazd w dawnej Polsce

Za czasów Rzeczypospolitej Szlacheckiej wykonanie wyroku sądu było bardzo utrudnione. Nie istniała policja, ani inne służby, które mogły zmuszać do przestrzegania prawa. Dodatkowo możni mieli na swych usługach prywatne oddziały zbrojne. Jedną z możliwości egzekwowania wyroku było udanie się z prośbą o pomoc do stanu rycerskiego, czyli szlachty.

Poszkodowany zwracał się o pomoc do rodziny, znajomych, sąsiadów. Z wyrokiem w ręku, w obecności woźnego sądowego zebrani udawali się do dłużnika. Często egzekucja wyroku nie obywała się bez rozlewu krwi. Dłużnik musiał spłacić dług. W innym wypadku zajmowano jego dobra. Zbrojna egzekucja sądowego wyroku nazywała się zajazdem. Zajazdy stały się bardziej powszechne wraz z upadkiem Rzeczpospolitej i stanu szlacheckiego. Często zajazd stawał się pretekstem do „załatwiania” zamierzchłych sporów lub przestępczej grabieży w mocy prawa.

Jak Gerwazy przygotowuje zajazd

Klucznik powołując się na słowa księdza Robaka organizuje zajazd na Soplicowo, czyli zbrojne zajęcie dworu. Do walki przyłączają się Rosjanie i pomagają Sędziemu pokonać szlachtę zaściankową, która brała udział w zajeździe. Dochodzi do walki szlachty litewskiej z wojskami rosyjskimi. Szlachta w obliczu wspólnego wroga godzi się i pokonuje wojska zaborcze. Ci, którzy biorą udział w walkach muszą zbiegać do Księstwa Warszawskiego. Powracają do Soplicowa na wiosnę wraz z wojskami Napoleona.

Kłótnia na zamku i pomysł zajazdu

Powodem zajazdu na Soplicowo był spór Horeszków z Soplicami o zamek. Zamek był pierwotnie rodową siedzibą stolnika Horeszki. Właściciel zginął podczas napadu wojsk rosyjskich od śmiertelnego postrzału Jacka Soplicy. Po zakończeniu wojny rząd odebrał dobra Horeszkom i część wraz z zamkiem przekazał w dowód wdzięczności Soplicom. Zamek od tego czasu niszczał, a jedynym jego opiekunem był dawny sługa Stolnika – klucznik Gerwazy. On opowiedział Hrabiemu całą historię zamku. Hrabia postanowił odzyskać nieprawnie zagrabione dobra. Do kłótni z Soplicami dochodzi podczas wieczerzy na zamku, którą przygotował Protazy, sługa Sędziego. Protazy chciał w ten sposób przekonać wszystkich, że dawna siedziba Horeszków jest we władaniu Sopliców. Po kłótni doszło do bijatyki. Po jednej stronie był Klucznik z Hrabią, po drugiej Podkomorzy, Wojski i inni goście Sędziego. Gdy goście opuścili zamek Gerwazy przedstawia ostatniemu z rodu Horeszków plan zajazdu. Tłumaczy, że na pomoc trzeba wezwać szlachtę z zaścianka w Dobrzyniu i innych miejscowościach, gdzie mieszkańcy są przychylni Horeszkom. Obiecuje zebrać „trzystu wąsatych szlachciców”.

Klucznik organizuje zajazd na Soplicowo, czyli zbrojne zajęcie dworu. Podczas rady w zaścianku Maćka Dobrzyńskiego wspomina dawny szlachecki obyczaj zajazdu oraz słowa księdza Robaka o tym, że najpierw należy „oczyścić swój dom”. Wykorzystał także drobne zatargi, które Dobrzyńscy mieli z dworem w Soplicowie. Mimo sprzeciwu Maćka nad Maćkami przybycie Hrabiego daje impuls do zajazdu.

Narada w zaścianku Dobrzyń

Powodem zajazdu na Soplicowo był spór Horeszków i Sopliców o zamek i dobra rodu tytułującego się herbem Półkozic. Zajad organizuje Hrabia za namową Klucznika Gerwazego, który chce się zemścić na Soplicach. Hrabia zebrał cały swój dwór, zaś Gerwazy udał się do zaścianka w Dobrzyniu i namawia tamtejszą szlachtę zaściankową do słuszności ataku. Podczas rady w zaścianku Maćka Dobrzyńskiego powołał się na dawny szlachecki obyczaj zajazdu oraz słowa księdza Robaka o tym, że najpierw należy „oczyścić swój dom”. Wykorzystał także drobne zatargi, które Dobrzyńscy mieli z dworem w Soplicowie. Mimo sprzeciwu Maćka nad Maćkami przybycie Hrabiego daje impuls do zajazdu.

Przebieg zajazdu i bitwa

Sędziego o zajeździe uprzedza ksiądz Robak. Hrabia przybywa do Soplicowa i najpierw pojmuje Tadeusza, a następnie napada na dwór Sędziego. Więzi gospodarza. Sędzia próbuje pogodzić się z Hrabią, nadbiegają jego słudzy. Mają już rozpocząć obronę Soplicowa, jednak nadjeżdża szlachta z Dobrzynia. Hrabia każe poddać się Sędziemu. Asesor chce aresztować Hrabiego, lecz ten go ogłusza.

Zosia z krzykiem przypada do Sędziego. Telimena błaga Hrabiego i mdleje. Hrabia jest zmieszany i mówi, że nie splami się krwią. Nakazuje zamknąć mieszkańców dworu i ich gości jako więźniów. Szlachta zaściankowa otacza dwór. Ucztują, ciesząc się z łatwego zwycięstwa. Gerwazy zamierza osadzić Hrabiego na nowym dziedzictwie. Chwyta Woźnego Protazego i nakazuje mu, by ogłosił oddanie gruntów na rzecz dziedzica Horeszki. Protazy oznajmia jednak, że wymuszony akt nie będzie miał mocy. Potem ucieka.

Tymczasem szlachta łupi dwór. Później na zamku rozpoczyna się uczta, suto zakrapiana skradzionym alkoholem. Po niej szlachta zasypia. Do Soplicowa przybywa wojsko rosyjskie pod komendą majora Płuta i Polaka Rykowa. Uwalniają więźniów – stronników Sędziego, a zbuntowaną szlachtę każą związać, pozbawić ubrań, skuć i pozostawić na dworze. Wraz z księdzem Robakiem na pomoc Sędziemu do Soplicowa przybywają jego krewni i znajomi, którzy mają z Dobrzyńskimi zatargi.

Podczas poczęstunku we dworze Sędzia chce załagodzić sytuację i przekupić Rosjan. Bernardyn gratuluje rosyjskiemu dowódcy zwycięstwa. Mówi, że zajazd to tylko sąsiedzka sprzeczka. każe także żołnierzy poczęstować spirytusem. Dochodzi do sprzeczki między Rosjaninem, który narzuca się Telimenie. Tadeusz strzela do niego, jednak chybi. Dochodzi do potyczki z wojskami rosyjskimi. Oswobodzona przez księdza Robaka szlachta zaściankowa przyłącza się do bitwy i ostatecznie Polacy wygrywają. Po naradach i ułożeniu się z Rykowem biorący udział w walkach szlachcice muszą opuścić Litwę. Tak kończy się ostatni zajazd na Litwie.

Podsumowanie wydarzeń

Szlachta atakuje i zajmuje dwór w Soplicowie. Do walki przyłączają się Rosjanie i pomagają Sędziemu pokonać szlachtę zaściankową, która brała udział w zajeździe. Dochodzi do walki szlachty litewskiej z wojskami rosyjskimi. Szlachta w obliczu wspólnego wroga godzi się i pokonuje wojska zaborcze. Ci, którzy biorą udział w walkach muszą zbiegać do Księstwa Warszawskiego. Powracają do Soplicowa na wiosnę wraz z wojskami Napoleona.

Jak kończy się spór

Spór o zamek kończy się szczęśliwie. Zosia i Tadeusz zaręczają się. W ten sposób obydwa majątki – Horeszków i Sopliców łączą się. Młodzi postanawiają uwłaszczyć chłopów, nadając im ziemię.

Pytania i odpowiedzi

Jaki herb mieli Horeszkowie?

Półkozic. W zamku wisi pod sklepieniem sieni, a Hrabia, ostatni z rodu, patrzy na niego, gdy nocuje w zamku.

Kim jest Gerwazy?

Klucznikiem zamku Horeszków, ostatnim sługą Stolnika. Nosi za pasem wielki pęk kluczy, był świadkiem śmierci swojego pana i to on opowiada Hrabiemu historię zamku.

Kto jest prawowitą dziedziczką dóbr Horeszków?

Zosia, wnuczka Stolnika. Jej matka, córka Stolnika, została z mężem wywieziona na Syberię i tam umarła, a Zosię wychowywał na polecenie Jacka Soplicy ktoś inny, zanim trafiła do Soplicowa.

Co dzieje się z uczestnikami zajazdu po bitwie?

Musieli opuścić Litwę. W Księdze X zawierają układy z kapitanem Rykowem i wyruszają na emigrację, a w Księdze XI wracają wiosną 1812 roku razem z wojskiem w Księstwie Warszawskim.