Soplicowo w „Panu Tadeuszu”: dwór, sad i portraty bohaterów
Soplicowo to szlachecki dwór Sędziego Soplicy na Litwie, niedaleko Nowogródka, w którym toczy się większość akcji „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza (rok 1811 i 1812). Dwór stoi nad ruczajem, na niewielkim pagórku w brzozowym gaju, ma drewniane ściany na kamiennej podmurówce i wielką stodołę. Czytelnik poznaje go w Księdze I razem z Tadeuszem, który wraca ze szkoły, a sad opisany jest w Księdze II. Dla Mickiewiczowskich bohaterów i dla samego narratora Soplicowo jest „centrum polszczyzny”, małą ojczyzną, za którą tęskni się na emigracji.
Dwór i gospodarstwo
Wygląd dworu opisuje Mickiewicz na początku Księgi I. Cały obraz buduje kilka szczegółów: pagórek, brzozowy gaj, białe ściany, otwarta brama, stodoła i stogi zboża.
Dworek w Soplicowie poznajemy w Księdze I „Gospodarstwo”, kiedy mody Tadeusz powraca ze szkoły z „dalekiego miasta” do rodzinnego domu. Był to typowy dworek średniozamożnej szlachty.
Dwór w Soplicowie stał pośród pól, nad potokiem. Położony był na niewielkim wzniesieniu i otoczony był brzozami. Wykonany był z drzewa, lecz stał na podmurówce. Jego białe ściany wyróżniały się na tle ciemnej zieleni topól chroniących dom przed jesiennym wiatrem. Nie był zbyt duży, ale zadbany. Do dworku wjeżdżało się przez bramę, która była otwarta, co świadczyło o gościnności właścicieli: „Brama na wciąż otwarta przechodniom ogłasza, / że gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza.”
Wewnątrz domu na ścianach wisiały portrety bohaterów narodowych – Kościuszki, Rejtana, Korsaka i Jasińskiego. Stał także stary zegar z kurantem, który wygrywał melodię „Mazurka Dąbrowskiego”. Sprzęty te świadczyły o patriotyzmie gospodarzy.
Obok domu stała wielka stodoła i trzy stogi ze zżętym zbożem. Okoliczne pola były podzielone, jak grządki w ogródku. Obok nich stały równo ułożone snopki ze zbożem. Wygląd gospodarstwa świadczył o tym, że gospodarz dba o porządek. Rankiem na podwórzu słychać było dźwięki ptactwa domowego – kur, gęsi i kaczek. Obok domu znajdował się ogródek, w którym rosły mięta, „angielskie trawy” i wonne kwiaty. Otaczał go drewniany płotek. Osobno znajdował się sad i ogród warzywny, w którym obok maków i słoneczników rosły kapusta, marchew, bób, buraki, kukurydza i ogórki.
Nieopodal gospodarstwa znajdował się folwark.
Pierwszy obraz dworu w poemacie
Dom, który obserwujemy w pierwszych wersach księgi I także jawi się nam jako oaza spokoju i polskości.
Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju,
Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,
Stał dwór szlachecki, z drewna, lecz podmurowany;
Świeciły z daleka pobielane ściany, [...].
Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi,
I stodołę miał wielką, i przy niej trzy stogi
Użątku, co pod strzechą zmieścić się nie może; [...].
Sad i ogród warzywny
Opis sadu odnajdujemy w Księdze II „Zamek”. W sadzie w rzędach rosły drzewa owocowe. Pod nimi znajdowały się grządki warzywne. Rosła tam kapusta, która „sędziwe schyla łysiny”, obok niej marchew z zielonymi warkoczami liści. Dalej bób, którego dojrzałe strąki z nasionami przypominają oczy, złote kolby kukurydzy i pękate arbuzy na długich łodygach i czerwone buraki.
Między grządkami poprowadzone są ścieżki. Poszczególne kwatery z warzywami od żmij i szkodników chronią rzędy prostych i zielonych konopi (w dawnej Polsce wytwarzano z nich tkaniny i wyplatano sznury). Dalej rosną maki, na których przysiadają stada motyli. Pośród nich widać słoneczniki, które obracają swoje kwiaty w stronę słońca.
Pod płotem na wąskich, długich i wypukłych pagórkach w pełni słońca rosną rzędy ogórków. Mają wielkie i rozłożyste liście, którymi zakrywają całą grządkę.
Środki stylistyczne w opisie sadu
epitety - „szerokie pole”, „zielone warkocze”, „wąskie, długie, wypukłe pagórki”, „liściem wielkim, rozłożystym”; metafory - „podnosi złotą kitę kukuruza”; „mak źrenicę mami; personifikacje (uosobienie) – „kapusta, sędziwe schylając łysiny”; „otyły harbuz” „wtoczył się jak gość”, „bob obraca na nią tysiąc oczu”; porównania - „wtoczył się jak gość między buraki”, krągły słonecznik, „jak pełnia pomiędzy gwiazdami”, „stoją jakby na straży w szeregach konopie”, [ogórki] „okryły grzędy jakby kobiercem fałdzistym”; peryfrazy (omówienia) - „konopie, / cyprysy jarzyn”.
Wnętrze dworu i portrety bohaterów narodowych
Wnętrze domu Tadeusz ogląda zaraz po przyjeździe, bo dwór jest pusty. Wita go te same sprzęty i obrazy, które znał z dzieciństwa.
Także wnętrze domu sprawia wrażenie przytulnego i ciepłego otoczenia, w którym spotkać można patriotów:
I te same portrety na ścianach wisiały.
Tu Kościuszko w czamace krakowskiej, z oczyma
Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma; [...]
Dalej w polskiej szacie
Siedzi Rejtan żałośny po wolności stracie,
W ręku trzyma nóż, ostrzem zwrócony do łona,
A przed nim leży Fedon i żywot Katona.
Kogo przedstawiają portrety
Soplicowo poznajemy oczami Tadeusza, który przyjeżdża do swojego wuja Sędziego ze studiów. We wnętrzu domu przygląda się ścianom, na których wiszą portrety polskich patriotów. Tadeusz Kościuszko, na którego cześć młody Soplica otrzymał imię, przedstawiony jest w czamarce (sukmanie) krakowskiej. Oczy zwraca ku niebu, a w rękach trzyma oburącz szablę.
Na następnym obrazie widzimy Tadeusza Rejtana z nożem zwróconym w swoją stronę. Przed nim leżą dzieła: „Fedon” - dialog Platona o nieśmiertelności duszy i opis życia Katona, Rzymianina znanego z prawości i nieugiętego charakteru. Kolejne obrazy przedstawiają Jasińskiego i Korsaka – obrońców Pragi, którzy bohatersko odpierali atak wojsk rosyjskich an Warszawę w 1794 roku. Obaj polegli w boju.
Bohaterowie na obrazach to:
Tadeusz Kościuszko - generał, Najwyższy Naczelnik Sił Zbrojnych Narodowych podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku. Ukończył Szkołę Rycerską. W 1775 roku wziął udział w walkach o niepodległość Stanów Zjednoczonych, podczas której uzyskał stopień generała brygady. Podczas wojny polsko-rosyjskiej w 1792 roku odznaczył się w walkach armii koronnej. Wybrany na przywódcę powstania ogłosił jego wybuch 24 marca 1794 roku. Odniósł zwycięstwo pod Racławicami, wydał uniwersał połaniecki, znosząc poddaństwo osobiste chłopów. Poniósł klęskę pod Szczekocinami, latem 1794 roku skutecznie bronił ufortyfikowanej Warszawy. W klęsce pod Maciejowicami został ranny i dostał się do niewoli. Uczestniczył w tworzeniu legionów polskich we Włoszech.
Tadeusz Rejtan - poseł na sejm rozbiorowy w 1773 roku jako reprezentant Nowogródczyzny, nie wyraził zgody na rozbiór. Jego protest uznania konfederacji i marszałka Adama Ponińskiego nie dał skutku. Akt zasłonięcia swoim ciałem wejścia do sali obrad uwiecznił na swoim obrazie Jan Matejko. Rejtan popełnił samobójstwo.
Tadeusz Korsak - podczaszy i skarbnik połocki, sędzia ziemski wileński. Uczestnik i poseł na Sejm Wielki. Podczas insurekcji kościuszkowskiej dowodził pospolitym ruszeniem ziemi wileńskiej. Zginął bohatersko 4 listopada 1794 roku podczas rzezi Pragi.
Jakub Jasiński - polski jakobin, poeta, działacz polityczny, bohaterski generał, dowódca wojsk litewskich podczas insurekcji kościuszkowskiej. Zginął bohatersko 4 listopada 1794 roku podczas rzezi Pragi, broniąc szańca „Zwierzyniec”.
Zbieżność imion trzech bohaterów narodowych i młodego Soplicy nie jest przypadkowa. To właśnie na ich cześć została nazwana jedna z głównych postaci w „Panu Tadeuszu”.
Obrazy, zegar i pamiątki polskiej historii
Przyjrzyjmy się chociażby obrazom wiszącym na ścianach, a znajdziemy tam zapis pięknej historii naszego kraju. Na płótnach znajdowały się między innymi sceny z powstania kościuszkowskiego, powstania Jasińskiego, czy takie postaci jak Rejtan. Szczególną uwagę gości dworku przykuwał zegar kurantowy, wygrywający co godzinę piękną melodię „Mazurka Dąbrowskiego”, która niosła się po całym pałacyku.
Mała ojczyzna i „centrum polszczyzny”
Soplicowo, czyli tradycyjny polski, szlachecki, dziewiętnastowieczny dworek, stał się centrum wydarzeń dziejących się w utworze. Jednocześnie Soplicowo stało się ważnym literackim symbolem.
Po pierwsze, soplicowski dworek jest metaforą małej ojczyzny, jej esencją, centrum polskości. Bartek Prusak - jeden z bohaterów, tak o nim powiedział:
Wpadam do Soplicowa jak w centrum polszczyzny:
Tam się człowiek napije, nadysze Ojczyzny.
Tak ujmowane Soplicowo jest małą ojczyzną, o tyle ważniejszą od tej „dużej”, czyli Polski, że to właśnie w miejscu naszego urodzenia uczymy się patriotyzmu i miłości do całego kraju. Tak więc i dla narratora, i dla bohaterów, dworek w Soplicowie i jego okolice jest miejscem najdroższym i im najbliższym. Jest dla nich ojczyzną, której mogą bezpośrednio doświadczyć.
Soplicowo jest też obrazem typowej polskiej wsi, w której życie płynie sielsko i spokojnie na typowych, zwyczajowych pracach i zabawach.
Dworek szlachecki w Soplicowie odgrywa ważną rolę w „Panu Tadeuszu”. Mickiewicz uczynił z tego miejsca swoistą świątynię polskości.
Niemalże każdy pokój czy mebel znajdujący się w dworku przesiąknięty był patriotyzmem i miłością do ojczyzny. Przede wszystkim jednak duch polskości zawarty był w dziełach sztuki.
Pamiętaj! Kto nazwał Soplicowo centrum polszczyzny?
Wpadam do Soplicowa jak w centrum polszczyzny: Tam się człowiek napije, nadysze Ojczyzny.
Słowa te wypowiedział Bartek Prusak - jeden z bohaterów epopei
Ludzie i tradycje w dworze
Jednak Soplicowo to nie tylko budynek i znajdujące się w nim przedmioty, ale także wspaniali ludzie posługujący się piękną staropolszczyzną. W dworku regularnie gromadzili się prawdziwi patrioci, którzy spotykali się po to, by podtrzymać prawdziwie polskie tradycje i obyczaje. Doskonałym tego przykładem mogą być koncerty Jankiela, którego cymbały przenosiły słuchaczy w czasy wielkich wydarzeń historycznych, decydujących dla losów Polski.
Bardzo ważną osobą w Soplicowie był Sędzia, który był doskonale wszystkim znany ze swojego zamiłowania do etykiety. W ten sposób szlachcic, niejako bezwiednie, uchronił przed zapomnieniem niezliczoną liczbę staropolskich obyczajów i tradycji. Sędzia nie tylko żywo interesował się tymi zagadnieniami, ale wymagał od innych, by postępowali w uświęcony przez tradycję sposób, zgodnie z przekazywanymi z pokolenia na pokolenie prawidłami. Etykieta szlachecka regulowała niemal każdy aspekt życia w Soplicowie. Zgodnie z jej kanonami siadano i wstawano od stołu, rozmawiano, spacerowano, polowano, bawiono się.
Najważniejsi domownicy, czyli Sędzia, Podkomorzy, Wojski i Protazy, dodatkowo przestrzegali staropolskich zasad ubioru. Mężczyźni niejednokrotnie potrzebowali pomocy osób trzecich aby się ubrać czy rozebrać. Na długie żupany nakładali kontusze, przewiązywali się pięknie ozdobionym pasem słuckim, do którego dopinali następnie szablę. Strój wieńczyły specyficzne buty i czapka obszyta futrem.
Nawet pod względem kulinarnym i rozrywkowym dworek można nazwać centrum polskości. Podawano tam wyłącznie dania tradycyjne, do których składniki pochodziły z ogrodu, zagrody lub lasu. Pięknym przykładem pielęgnowanie tradycji czysto polskich jest scena, w której zgromadzeni w Soplicowie szlachcie tańczą poloneza.
Elementem, bez którego wszystkie wymienione zabiegi (majce na celu podtrzymanie przy życiu tradycji i wartości polskich) nie miałyby sensu był jednak patriotyzm. Bezwzględna i szczera miłość do Ojczyzny cechowała absolutnie wszystkich Sopliczan, nawet Żyda Jankiela. Szlachcice byli gotowi poświęcić wszystko, aby Polska i Litwa na nowo odzyskały wolność.
Soplicowo jako idylla
Widziany przez nas świat zdaje się leżeć z dala od zgiełku i problemów kraju. Był to celowy zabieg poety, który miał uczynić z Soplicowa idealne gospodarstwo z XIX wieku. W tym harmonijnym, wręcz idealnym świecie, mieszkańcy kultywują istniejące od wieków porządki i rytuały, jest to świat z nimi zrośnięty i idealnie współgrający.
Tym, kto stał na straży tego odwiecznego porządku obowiązującego w dworku, był Sędzia, który pieczołowicie dbał o to, by jego dom pozostał centrum polskości.
Obraz Soplicowa jest wyidealizowany. Mickiewicz nie chciał pokazywać wad, jakie z pewnością posiadali mieszkańcy dworku i jakie miało wiejskie życie. Całość otoczenia potraktowane zostało z wielką dozą sympatii, z ojcowską czułością.
Mickiewicz celowo nawiązał do widzianego w literaturze staropolskiej wzorca szczęśliwego, sielskiego i spokojnego życia. Korzystając z wzorów wypracowanych przez np. Reja czy Kochanowskiego, nieco je zmodyfikował. Soplicowo nie jest – tak jak Czarnolas – oazą, odizolowaną całkowicie od zewnętrznych wpływów. Na życie w dworku wpływa też sytuacja polityczna w całym kraju, choć to problematyka prywatna i osobiste rozterki bohaterów wysuwają się na pierwszy plan.
W Soplicowie zadbano też o wygodę pracowników: kiedy zachodzi słońce, kończy się praca w polu, bo tak każe Sędzia (Księga I). Gospodarz dba więc zarówno o tradycję, jak i o rytm życia całego folwarku.
Pytania i odpowiedzi
Kto mieszka w Soplicowie na początku poematu?
Gospodarzem jest Sędzia Soplica, stryj Tadeusza. W dworze mieszkają też Telimena i jej podopieczna Zosia, a z domowników Wojski Hreczecha i woźny Protazy. Tadeusz wraca tam ze szkoły w Księdze I.
Jakie portrety wiszą w dworze Sędziego?
Kościuszki w krakowskiej czamarce, Rejtana z nożem skierowanym ku piersi, a obok nich Jasińskiego i Korsaka walczących na szańcach Pragi. Przed Rejtanem leżą „Fedon” Platona i żywot Katona.
Jaką melodię gra stary zegar w dworze?
Zegar kurantowy stoi w drewnianej szafie przy wejściu do alkowy i gra Mazurka Dąbrowskiego. Tadeusz po powrocie z dziecinną radością pociąga za sznurek, żeby go usłyszeć.
Co rośnie w sadzie przy dworze?
Drzewa owocowe w rzędach, a pod nimi grządki z kapustą, marchwią, bobem, kukurydzą, arbuzami i burakami. Dalej rosną konopie, maki, słonecznik i ogórki. Opis jest w Księdze II.