„Pan Tadeusz” jako epopeja narodowa: cechy gatunku
„Pan Tadeusz” (Paryż 1834) to epopeja narodowa Adama Mickiewicza, czyli długi poemat o życiu całej wspólnoty w przełomowej chwili dziejów. Ma dwanaście ksiąg, a akcja toczy się w Soplicowie na Litwie w latach 1811 i 1812, gdy Polacy czekają na Napoleona. Tu omawiamy cechy gatunku i ich odpowiedniki w poemacie, a budowę, wiersz i styl omawia Poetyka „Pana Tadeusza”: budowa, wiersz, styl i gatunki.
Czym jest epopeja
Epopeja (epos) to gatunek literacki wywodzący się z antyku. Zazwyczaj to rozbudowany utwór, który odnosi się do mitów, wierzeń, podań, baśni, ukazuje ważne wydarzenia historyczne i narodowe, utrwala pamięć o nich. Często jej bohaterami są postacie wybitne. Odwołuje się także do zbiorowych wartości wyznawanych przez wspólnotę.
Epopeja – utwór poetyczny kreślący życie narodu w pewnej chwili dziejowej.
Cechy epopei i ich odpowiedniki w poemacie
Zestawienie cech z przykładami
1. utwór wierszowany - utwór pisany wierszem, trzynastozgłoskowcem, stylizowanym na mowę potoczną, gawędziarską,
2. dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów - jako bohater zbiorowy szlachta jest jednocześnie wpisana w historię narodu polskiego jako warstwa społeczna, która przez wiele wieków tworzyła historię Polski,
3. tło wydarzeń przełomowe dla danej społeczności narodowej - tłem wydarzeń są próby wywołania powstania na Litwie oraz wybuch wojny, która niosła ze sobą nadzieje na odzyskanie niepodległości,
4. bohaterowie powiązani ze środowiskiem społecznym i z jego obyczajowością - bohaterowie dzieła są przedstawicielami stanu szlacheckiego i wszystkiego, co się z nim wiąże (zwyczaje, obyczaje, stroje, tradycja),
5. charakterystyka psychologiczna postaci - każdy bohater jest silnie zindywidualizowany, posiada charakterystyczne cechy osobowe, które wpływają na jego postępowanie, kierują jego działaniem i są swoistym sumieniem,
6. czyny bohaterów podlegają kwalifikacjom etycznym - postępowanie bohaterów Pana Tadeusza jest nacechowane poczuciem dobra i zła oraz podlega ocenie nie tylko ogółu ale przede wszystkim sumieniu postaci,
7. inwokacja, odwołująca się do Muzy z prośbą o natchnienie - utwór rozpoczyna inwokacja, w której podmiot liryczny zwraca się do Matki Boskiej z prośbą o odzyskanie utraconej ojczyzny i przeniesienie do kraju dzieciństwa,
8. narrator wszechobecny i obiektywny - narrator dzieła jest wszechobecny i obiektywny, uczestniczy we wszystkich wydarzeniach i je relacjonuje,
9. realistyczny i drobiazgowy styl opisu - drobiazgowe opisy szlacheckiego ubioru, przedmiotów życia codziennego, realistyczne opisy natury i przyrody,
10. patetyczny styl opowiadania - utwór opowiada o rzeczach ważnych i wzniosłych, dotyczących przeszłości narodu, bieżących wydarzeń,
11. opisy scen batalistycznych - niezwykle plastyczny i dynamiczny opis potyczki, stoczonej z Moskalami w Księdze IX Bitwa,
12. opisy wstrzymujące akcję, charakterystyka postaci lub sytuacji - bardzo obszerne opisy przyrody ojczystej, dworu i postaci, wstrzymujące rozwój akcji,
13. rozbudowane porównania homeryckie - Mickiewicz stosuje rozbudowane nieraz na kilka czy kilkanaście wersów opisy zjawisk: „Bo każda chmura inna: na przykład jesienna Pełznie jak żółw leniwa, ulewą brzemienna, I z nieba aż do ziemi spuszcza długie smugi Jak rozwite warkocze, to są deszczu strugi” [Ks. III, 641-644],
14. miara wiersza – heksametr - trzynastozgłoskowiec, będący odpowiednikiem antycznego heksametru,
15. podział na księgi - podział treści dzieła na dwanaście ksiąg,
16. wielowątkowość fabuły - w Panu Tadeuszu wyszczególnić można kilka wątków głównych: miłosny, patriotyczny, spór o zamek oraz liczne wątki poboczne, miedzy innymi spór o psy.
Ta sama lista w skrócie
• utwór wierszowany - utwór pisany wierszem stylizowanym na mowę potoczną, gawędziarską, • dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów, • bohater zbiorowy przedstawiony na tle wydarzeń przełomowych dla społeczności narodowej,
• bohaterowie powiązani ze środowiskiem społecznym i z jego obyczajowością, • charakterystyka psychologiczna postaci – brak schematyzmu, • występowanie tragizmu, • czyny bohaterów podlegają kwalifikacjom etycznym,
• inwokacja, odwołująca się do Muzy z prośbą o natchnienie, • narrator wszechobecny i obiektywny – zachowuje dystans wobec przedstawianych wydarzeń, • realistyczny i drobiazgowy styl opisu (ważne i charakterystyczne przedmioty), • opisy scen batalistycznych,
• opisy wstrzymujące akcję, charakterystyka postaci lub sytuacji, • styl podniosły, wysoki, patetyczny, występują rozbudowane porównania homeryckie , • miara wiersza – heksametr - trzynastozgłoskowiec, będący odpowiednikiem antycznego heksametru,
• podział na księgi, • wielowątkowość fabuły, • wpływ na ukształtowanie polskiej tożsamości narodowej.
Dalsze przykłady z poematu
- rozpoczyna się inwokacją, czyli uroczystym zwrotem (apostrofą) do muzy lub bóstwa z prośbą o duchową opiekę nad dziełem (Mickiewicz zwraca się do rodzinnego kraju - „Litwo! Ojczyzno moja!”); - charakter narracyjny, przedstawia konkretną opowieść; - na fabułę składa się wiele wątków (wątek walki narodowowyzwoleńczej, wątek miłosny, wątek sporu o zamek), często pojawiają się epizody, czyli wątki poboczne niezwiązane z główną osią wydarzeń (spór Domejki i Dowejki); - narracja trzecioosobowa, - wszechwiedzący narrator ma obiektywny stosunek do przedstawianych wydarzeń, dystansuje się od nich;
- ukazuje portrety mitycznych lub historycznych postaci (portrety na ścianach Soplicowa, Napoleon) na tle wydarzeń przełomowych dla epoki (uchwalenie Konstytucji 3 Maja, rzeczywistość porozbiorowa, wkroczenie wojsk napoleońskich na Litwę); - bohater zbiorowy (np. szlachta zaściankowa w „Panu Tadeuszu”); - bieg wydarzeń przerywają szczegółowe opisy: wyglądu postaci, krajobrazu (np. świt), poszczególnych przedmiotów (np. zastawa serwisowa);
- pisany trzynastozgłoskowcem (w „Panu Tadeuszu” oprócz spowiedzi Jacka Soplicy); - patos – podniosły styl; - występowanie porównań homeryckich; - zaburzone zostaje chronologiczne ułożenie zdarzeń (młodość Jacka Soplicy); - postaci zbudowane są często na zasadzie kontrastu (np. Telimena i Zosia); - główny wątek skupiony jest wokół jednej postaci (Jacek Soplica).
Epopeja Homera a „Pan Tadeusz”
Gatunek pochodzi z antyku. Wzorem jest „Iliada” Homera, a Mickiewicz używa tych samych środków: inwokacji, rozbudowanych porównań i podniosłego tonu. Różnice widać już w temacie.
| Cecha | „Iliada” | „Pan Tadeusz” |
|---|---|---|
| Temat | Gniew Achillesa podczas wojny trojańskiej | Spór dwóch rodów szlacheckich o zamek i przygotowania do powstania |
| Bohaterowie | Herosi i bogowie | Szlachta z dworu i zaścianka, ksiądz, karczmarz Żyd, żołnierze |
| Inwokacja | Prośba do bogini o opiewanie gniewu Achillesa | Zwrot do Litwy i do Matki Boskiej (Ks. I, 1-22) |
| Ton | Podniosły | Podniosły, ale z żartem, np. w sporze o charty Kusego i Sokoła |
| Zakończenie | Pogrzeb Hektora | Zaręczyny, uczta i polonez |
Mickiewicz nie pisze o bogach ani herosach. Bohaterami są ludzie, których autor dobrze zna z wspomnień z dzieciństwa, a wielka historia wchodzi do poematu przez ich codzienne sprawy.
Dlaczego to epopeja narodowa
Poemat pokazuje cały naród ukryty w jednej okolicy. Szlachta jest bohaterem zbiorowym: od Sędziego i Podkomorzego po ubogich Dobrzyńskich z zaścianka. Obok nich występują ksiądz Robak, karczmarz Jankiel i żołnierze. W finale stoją razem w polonezie szlachta, żołnierze i wieśniacy.
Tło tworzą wydarzenia ważne dla Polaków: czas po rozbiorach i wkroczenie wojsk francuskich na Litwę w 1812 roku, opisane w księdze XI. Ostatnia uczta kończy się toastem „Napoleona, wodzów, Tadeusza, Zosi”. Poemat powstał na emigracji, więc wielu Polaków uczyło się z niego, jak wyglądał ich dawny kraj. Z tego powodu mówi się, że wpłynął na ukształtowanie polskiej tożsamości.
Pytania i odpowiedzi
Czym epopeja różni się od zwykłego poematu?
Epopeja opowiada o ważnych dla całej wspólnoty wydarzeniach, ma inwokację, narratora, który zachowuje dystans, wielu bohaterów i podniosły styl. Zwykły poemat może opisywać dzieje jednej osoby albo jeden nastrój.
Kto jest bohaterem „Pana Tadeusza”?
Tytułowy Tadeusz otwiera i zamyka akcję, ale poemat jest też opowieścią o Jacku Soplicy, którego dzieje wyjaśniają źródło sporu. Bohaterem zbiorowym jest szlachta.
Jakie wydarzenia historyczne są tłem poematu?
Konstytucja 3 Maja, rozbiory, legiony Dąbrowskiego we Włoszech i wkroczenie wojsk napoleońskich na Litwę w 1812 roku. Wiele z nich pojawia się we wspomnieniach postaci.
Czy w „Panu Tadeuszu” występują bogowie jak w „Iliadzie”?
Nie ma tu bogów, którzy wpływają na przebieg wydarzeń. Mickiewicz zwraca się w inwokacji do Matki Boskiej, a o wierzeniach ludowych opowiadają bohaterowie, np. Wojski w księdze VIII.
Szybki test
Utwór opowiada o rzeczach dotyczących przeszłości narodu w sposób:
Poprawna odpowiedź: b) patetyczny
Tło wydarzeń w „Panu Tadeuszu” stanowią:
Poprawna odpowiedź: c) chwile przełomowe dla narodu polskiego
Występowanie w „Panu Tadeuszu” kilku wątków głównych oraz licznych wątków pobocznych świadczy o:
Poprawna odpowiedź: b) wielowątkowości fabuły