Pan TadeuszAdam Mickiewicz

Koncert Jankiela w „Panu Tadeuszu”: motywy, historia i środki stylistyczne

Koncert Jankiela to scena z Księgi XII „Pana Tadeusza” („Kochajmy się”), rozgrywająca się w 1812 roku na dziedzińcu zamku Horeszków, w dniu zaręczyn Tadeusza i Zosi. Jankiel, karczmarz z Soplicowa, gra na cymbałach pięć motywów z historii Polski: Polonez Trzeciego Maja, Targowicę, rzeź Pragi, pieśń o żołnierzu tułaczu i Mazurek Dąbrowskiego. Słucha go między innymi generał Dąbrowski. To jedna z najsłynniejszych scen poematu, bo cały czas opisuje muzykę, a nie wydarzenia.

Kto gra i okoliczności koncertu

Na dziedzińcu zamku stoją już pary gotowe do poloneza, ale Sędzia prosi generała, by wojskowa kapela jeszcze poczekała. W jego rodzinie obowiązuje zwyczaj zaręczania się przy wiejskiej muzyce, więc najpierw grają skrzypak, kobeźnicy i cymbalista. Brakuje jednak prawdziwego mistrza cymbałów. Jankiel całą zimę nie wiedzieć gdzie bawił i zjawił się nagle z głównym sztabem wojska.

Początkowo Jankiel odmawia, bo twierdzi, że ręce mu zgrubiały. Wtedy podchodzi Zosia, podaje mu drążki i mówi: „Wszak to me zaręczyny: zagrajże Jankielu!”. Jankiel bardzo ją lubi, więc kiwa brodą na znak zgody.

Jankiel był arendarzem karczmy Sopliców. Słynął z muzycznego talentu i umiłowania polskości. W swoim koncercie na cymbałach stary Żyd przypomniał najważniejsze wydarzenia z najnowszej historii Polski. Ukazują zarówno wydarzenia triumfalne, jak i tragiczne. Jankiel rozpoczyna koncert tryumfalnym taktem, jednak okazuje się że to tylko próba i prawdziwy koncert dopiero się rozpoczął.

Przebieg koncertu

Plan wydarzeń

1. Prośba Zosi skierowana do Jankiela o zagranie na jej weselu. 2. Zgoda starego Żyda. 3. Strojenie instrumentu przez uczniów. 4. Pierwsze takty muzyki. 5. Rozpoczęcie improwizowanego koncertu. 6. „Polonez Trzeciego Maja”. 7. Targowica. 8. Rzeź Pragi. 9. Piosenka „Idzie żołnierz...”. 10. „Mazurek Dąbrowskiego”. 11. Polonez – oficjalne rozpoczęcie uczty.

Opis koncertu

Pierwsze dźwięki przypominały brzęczenie much. Jankiel wzniósł oczy do nieba, jakby oczekiwał natchnienia. Słuchacze zdziwili się, gdy z instrumentu rozległ się dźwięk, jakby grała go cała orkiestra. Usłyszeli dźwięk dzwonków, czyneli i bębenków. Skoczne dźwięki to „Polonez Trzeciego Maja”. Młodzi słuchacze już wyrywali się do tańca, zaś starsi wspominają uchwalenie Konstytucji i wiwaty na cześć króla, narodu i wszystkich stanów.

Nagle pojawił się fałszywy akord, który przejął wszystkich dreszczem. Niektórzy pomyśleli, że muzyk się pomylił. Jednak nierówne takty były zagrane specjalne. Miały zniszczyć radosny nastrój przypominając zdradę – Targowicę. Takt się miesza urywa, dźwięki narastają. Słychać jeden wielki hałas, w którym można odnaleźć dźwięki wojny: wystrzałów i jęki matek oraz dzieci. W ten sposób Jankiel ukazał „Rzeź Pragi”, czyli ostatnią bitwę powstania kościuszkowskiego i zdobycie Warszawy przez wojska rosyjskie. Na koniec cymbalista wydał potężny dźwięk i uciszył instrument.

Muzyka ponownie się zmieniła. Słychać było lekkie i ciche brzęczenia, kilka jęków, które łączą się w „akordów legiony”. Jest to nawiązanie do powstania Legionów Polskich pod dowództwem Dąbrowskiego. Żałosna nuta przypomina piosenkę znaną tułaczom – legionistom „Idzie żołnierz borem, lasem...”. Piosenkę tę doskonale znali żołnierze i wspominają czasy, gdy ich ojczyzna znajdowała się pod zaborami, a oni walczyli na wielu innych frontach w różnych stronach świata.

Na koniec takt się zmienił – przyspieszył. Rozległo się potężne uderzenie przypominające dźwięk trąb. Był to tryumfalny marsz - „Mazurek Dąbrowskiego”. Zebrani pochwycili jego słowa. Jankielowi wypadły drążki z dłoni, twarz zakrył rękoma i zapłakał nad losem ukochanej ojczyzny – Polski. Zwrócił się do generała Dąbrowskiego, że Polacy tak długo czekali na jego przyjście, jak długo Żydzi czekali na przyjście Mesjasza.

Pięć motywów i ich tło historyczne

Podczas koncertu Jankiela możemy usłyszeć pięć motywów muzycznych. Każdy z nich związany jest z doniosłym wydarzeniem z nieodległej przeszłości Polski.

Na początku słyszymy radosne dźwięki poloneza Konstytucji 3 Maja, następnie groźne, wywołujące trwogę tony, które na myśl przywołują Targowicę. Kolejne dźwięki nawiązują do obrony Warszawy podczas powstania kościuszkowskiego i rzezi Pragi. Następna melodia odnosi się do utworzenia legionów polskich i tułaczego losu polskiego żołnierza. Koncert kończy „Mazurek Dąbrowskiego” - dający nadzieję na odzyskanie przez Polskę niepodległości.

Konstytucja 3 Maja

Konstytucja 3 Maja -

Konstytucję uchwalił Sejm Wielki 3 maja 1791 roku, za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. W poemacie starzy słuchacze przypominają, jak w ratuszowej sali fetowano króla zgodzonego z narodem i śpiewano „Wiwat król kochany!”.

Targowica

Targowica - konfederacja targowicka – po przyjęciu przez Rzeczpospolitą Konstytucji III Maja sąsiednie państwa (głównie Prusy) widziały w tym zagrożenie. Także caryca Rosji, Katarzyna II, pragnęła cofnięcia reform. Część szlachty przeciwna reformom zawiązała antysejmową konfederację w Targowicy wiosną 1792 roku. Zwrócili się o pomoc do Rosji. Doprowadziło to do wybuchu wojny polsko-rosyjskiej w obronie Konstytucji 3 Maja. W trakcie walk do targowiczan przystąpił król Stanisław August Poniatowski. Wojna zakończyła się ona II rozbiorem polski. Magnaci popierający konstytucję często utracili swoje majątki (tak jak Stolnik Horeszko w „Panu Tadeuszu”) i musieli udać się na emigrację.

Gdy muzyka staje się fałszywa, jako pierwszy rozpoznaje ją Gerwazy: zakrywa twarz ręką i krzyczy: „Znam! znam głos ten! to jest Targowica!”.

Rzeź Pragi

Rzeź Pragi - inaczej – obrona Pragi, wydarzenie z czasów powstania kościuszkowskiego. ostatnie starcie zbrojne insurekcji stoczone w obronie Warszawy w listopadzie 1794 roku. Nazwa wzięła się stąd, że Rosjanie, po przełamaniu oporu obrońców, dokonali masakry ludności cywilnej. W wyniku tego obrońcy zmuszeni byli skapitulować, a powstanie zakończyło się ostateczną porażką.

Legiony polskie

Powstanie i rola legionów polskich - w czasach porozbiorowych wielu Polaków opuściło kraj i udało się na emigrację. Zwycięstwa Napoleona i jego obietnice przywrócenia Polsce niepodległości spowodowały, że Polacy zaczęli się skupiać w formacjach zwanych legionami. Pod wodzą Dąbrowskiego legiony utworzono we Włoszech. Zanim przyszło im się bić o ojczyznę polskie wojska ginęły na wielu frontach walk toczonych przez Napoleona. Wykazywali się męstwem i odwagą. Walczyli w imię hasła „Za wolność Waszą i Naszą”. Żyli nadzieją, że w niedługiej przyszłości dotrą do granic dawnej Rzeczpospolitej i będą mogli walczyć o Polskę. W takich nastrojach postał przywołany przez Jankiela „Mazurek Dąbrowskiego” ze słowami o przyjściu polskich wojsk „z ziemi włoskiej do Polski” i „złączeniu z narodem”.

Mazurek Dąbrowskiego

Słowa „Mazurka Dąbrowskiego” napisał w 1797 roku we Włoszech Józef Wybicki. W poemacie Jankiel kończy koncert tą melodią, a słuchacze rozpoznają ją i śpiewają. Poeta nazywa ją „marszem tryumfalnym” i przytacza początek: „Jeszcze Polska nie zginęła!”.

Jak Mickiewicz opisuje muzykę słowami

Muzyki nie da się zapisać słowami, dlatego poeta posługuje się dźwiękami wyrazów, rytmem i obrazami. Poniżej zebrano najważniejsze środki z tej sceny z przykładami.

- epitety - „skoczne dźwięki”, „zdradziecka struna”, „obce ludy”, „śpiew narodowy”, „żałosna nuta”, „marsz tryumfalny”; - zdrobnienia - „konik”; - porównania - „buchnął dźwięk, jakby cała janczarska kapela”, „drżą drążki tak lekkimi ruchy, / Jak gdyby zadzwoniło w strunę skrzydło muchy”; „kilka - przerzutnie - „Skoczne dźwięki / radością oddychają”; - personifikacje (ożywienia) - dźwięki „radością oddychają”; - przenośnie - „buchnął dźwięk”, „myśli z dźwiękiem w przeszłość się uniosły”, tony „akordów łączą legijony”, „piosenka ku niebu wionęła”, „Ojczyzna w grobie”;

- wyliczenia - „Z dzwonkami, z zelami, z bębenki.”; - wyrazy dźwiękonaśladowcze - „drżą drążki”; - wykrzyknienia - „Wiwat król kochany! / Wiwat Sejm, wiwat Naród, wiwat wszystkie Stany!”, „Marsz Dąbrowski do Polski!”; - nagromadzenie rzeczowników „Takt marszu, wojna, atak, szturm; słychać wystrzały, / Jęk dzieci, płacze matek; - pytania retoryczne - „czy instrument niestrojny? Czy się muzyk myli”.

Po koncercie i miejsce sceny w poemacie

Po ostatnich dźwiękach Jankiel upuszcza drążki, zakrywa twarz rękami i płacze. Zwraca się do Dąbrowskiego, że Litwa czekała na niego tak długo, jak Żydzi czekają na Mesjasza. Potem Podkomorzy prowadzi do poloneza Zosię i zaczyna się zabawa.

Koncert jest ostatnim wielkim monologiem poematu opowiedzianym bez słów. Wcześniej podobnie, ale w mniejszej skali, występuje muzyka w Księdze IV, gdy Wojski gra na rogu (zobacz „Pan Tadeusz”: grzybobranie, polowanie na niedźwiedzia i koncert Wojskiego). O tym, jak ta scena wpisuje się w ideę epopei narodowej, przeczytasz w artykule „Pan Tadeusz” jako epopeja narodowa: cechy gatunku.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego Jankiel gra na zaręczynach Tadeusza i Zosi?

Poprosiła go o to sama Zosia, która przypomniała mu, że obiecywał zagrać na jej weselu. Dodatkowo Sędzia chciał zachować rodzinny zwyczaj zaręczania się przy wiejskiej muzyce, zanim wystąpi kapela wojskowa.

Co oznacza zły akord w środku koncertu?

To Targowica, czyli konfederacja szlachty, która w 1792 roku wezwała na pomoc Rosję przeciw Konstytucji 3 Maja. Jankiel celowo szarpie fałszywą strunę, a Gerwazy od razu rozpoznaje, co ona znaczy.

Co przedstawia piosenka o żołnierzu tułaczu?

To pieśń legionistów, którzy po upadku państwa wyjechali z kraju i walczyli u boku Napoleona. Słuchający żołnierze przypominają sobie lata marszów po obcych krajach.

Co mówi Jankiel do generała Dąbrowskiego?

Mówi, że Litwa czekała na niego tak długo, jak Żydzi na Mesjasza. Płacze przy tym i zapewnia, że zawsze kochał Polskę jak rodowity Polak.