Pan TadeuszAdam Mickiewicz

Przyroda w „Panu Tadeuszu”: opisy, barwy i dźwięki

Opisy przyrody są jednym z największych atutów „Pana Tadeusza”. Mickiewicz pisał poemat w Paryżu, na emigracji, i odtwarzał z pamięci krajobraz Litwy: łany zbóż, lasy, dwa stawy przy dworze, zachody słońca i wiosenne poranki. Przyroda wyznacza rytm dnia w Soplicowie, odpowiada na nastroje bohaterów i opisywana jest przy pomocy uosobień, porównań i epitetów.

Przyroda jako część świata przedstawionego

Przyroda w Panu Tadeuszu stanowi integralną część świata przedstawionego. Mickiewicz już w pierwszych słowach dzieła podkreśla wyjątkowość nadniemeńskiego krajobrazu, który jest dla niego wspomnieniem ojczyzny, przechowywanym w sercu przez wiele lat. To kraina, w której przyroda jaśnieje mnogością barw, zapachów, odgłosów. Wszystko jest dynamiczne i pełne sił witalnych. Są tam pola malowane złotem pszenicy i srebrem żyta, odcinające się bielą gryki od zielonych i wijących się niczym wstęga łąk. Soplicowo zostaje wtopione w krajobraz, połączone z nim nierozerwalnymi więzami i trudno powiedzieć, czy to natura stanowi element życia ludzi, czy ludzie wkomponowani zostali w przyrodę.

Mistrzowskie operowanie różnorodnymi środkami stylistycznymi przez poetę sprawia, że przyroda ożywa, urasta do rangi drugiego równorzędnego bohatera utworu. Dzięki wspaniale wykreowanej plastyczności opisów, dochodzi do wizualizacji przyrody, jej iście malarskiego przedstawienia. Mnogość opisów to ogromne możliwości dla wyobraźni czytelnika. Przyroda towarzyszy człowiekowi w jego codzienności, wytycza rytm jego życia poprzez pory roku i pory dnia.

Opisy przyrody w „Panu Tadeuszu”, obok scen pokazujących życie szlachty, decydują o wyjątkowości utworu. Mickiewicz, niczym malarz, potrafił oddać piękno ojczystej przyrody. Opisywał litewskie krajobrazy dobrze znane mu z dzieciństwa i lat młodości. Docenił ją szczególnie przebywając na emigracji.

Piękno ze zwykłych zjawisk

Odczucie piękna litewskiej przyrody i jej opisy mają swoje źródło w tęsknocie za ojczyzną. Pisząc epopeję, wieszcz przebywał na emigracji. Przyroda w poemacie występuje w najrozmaitszych przejawach i odcieniach. Autor ukazuje liczne kształty i barwy natury, opisując je realistycznie. W „Panu Tadeuszu” odnajdziemy obrazy łanów zbóż, lasów i stawów, wschodu i zachodu słońca, mglistego poranka, burzy letniej, pogodnej nocy z rozgwieżdżonym niebem, świątecznego dnia wiosennego. Wszystkie one świadczą o niedoścignionym malarstwie poetyckim Mickiewicza.

W opisach przyrody zachowana została wierność zjawisk. Oddanie wrażeń optycznych i akustycznych sprawiają, że czytając utwór mamy wrażenie rzeczywistości. Widzimy jesienną grę obłoków, „codzienne białe chmurki”, krajobraz leśny „poczciwej brzeziny”. Czujemy woń kwiatów i skoszonych łąk. W opisach przyrody w „Panu Tadeuszu” odnajdujemy nie tylko barwę i kształt, ale zapach i melodię, woń i muzykę ojczystego krajobrazu.

Poeta niesłychany urok piękna przyrody osiąga nie siląc się na przedstawianie wyjątkowych przedmiotów czy niezwykłych okazów w przyrodzie. Poezję natury wydobywa ze zwykłych zjawisk, obok których często przechodzimy obojętnie. Geniusz poety polega na tym, że z codziennych obrazów, które otaczają każdego człowieka potrafił wydobyć głębię. Bogactwo prawdziwego i istotnego piękna możemy między innymi odnaleźć w opisie zachodu słońca: „Słońce ostatnich kresów nieba dochodziło, Mniej silnie, ale szerzej niż we dnie świeciło, Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze Gospodarza, gdy prace skończywszy rolnicze Na spoczynek powraca. Już krąg promienisty Spuszcza się na wierzch boru i już pomrok mglisty, Napełniając wierzchołki i gałęzie drzewa, Cały las wiąże w jedno i jakoby zlewa; I bór czernił się na kształt ogromnego gmachu, Słońce nad nim czerwone jak pożar na dachu. Wtem zapadło do głębi; jeszcze przez konary Błysnęło, jako świeca przez okiennic szpary, I zgasło.”

Dźwięki i barwy: koncert żab

Główne wątki w „Panu Tadeuszu” często przeplatane są ukazaniem coraz to innych i coraz piękniejszych widoków. Obrazy sił natury pojawiają się, jak w kalejdoskopie. Z widokami wiążą się wrażenia akustyczne. Najdobitniej oddaje to fragment przedstawiający koncert żab:

„Na finał szmerów muszych i ptaszęcej wrzawy, Odezwały się chorem podwójnym dwa stawy, Jako zaklęte w górach kaukaskich jeziora, Milczące przez dzień cały, grające z wieczora. Jeden staw, co toń jasną i brzeg miał piaszczysty, Modrą piersią jęk wydał cichy, uroczysty; Drugi staw, z dnem błotnistym i gardzielem mętnym, Odpowiedział mu krzykiem żałośnie namiętnym; W obu stawach piały żab niezliczone hordy, Oba chory zgodzone w dwa wielkie akordy. Ten fortissimo zabrzmiał, tamten nuci z cicha, Ten zdaje się wyrzekać, tamten tylko wzdycha; Tak dwa stawy gadały do siebie przez pola, Jak grające na przemian dwie arfy Eola”

Codzienna i pospolita melodia wieczoru, za sprawą poezji, staje się niezwykłym widowiskiem wzrokowym i słuchowym.

Arfa Eola to instrument, na którym gra wiatr. Mickiewicz porównuje do niej dwa stawy, które „odpowiadają” sobie dźwiękami żab.

Przyroda wyznacza rytm dnia

Wschody i zachody słońca to wyznacznik czasu dla chłopów, pracujących w majątku Sędziego. Słońce ze swoją wędrówką po nieboskłonie wytycza rytm dnia – ludzie budzą się wraz z jego pojawieniem się i kończą dzień, gdy chyli się ku horyzontowi. Słońce tętni mnogością barw, różniących się w zależności od czasu doby. Rankiem jest złociste, muska delikatnymi promieniami twarze śpiących ludzi, wieczorem staje się czerwone. Słońce to gospodarz dnia. To dzięki promieniom słońca postać Zosi nabiera tajemniczości, delikatności i magii. Słońce ozłaca jej włosy, tworzy idylliczny obraz dziewczyny podobnej do nimfy w oczach Hrabiego.

Przyroda i uczucia bohaterów

Przyroda towarzyszy człowiekowi również w jego sferze emocjonalnej. Kiedy w Soplicowie panuje harmonia, a goście spędzają czas na rozrywkach, przyroda emanuje ciepłem, pięknem dnia, spokojem. W chwili, gdy Soplicowo jest zagrożone zajazdem nadciągają chmury i zaczyna padać deszcz, który zamienia się w burzę podczas bitwy z Moskalami. Wiosna i budząca się wraz z nią po zimowym śnie przyroda, zbiega się z powrotem uciekinierów z polskim wojskiem i nadzieją na odzyskanie niepodległości. Wiosenna radość wszystkich stworzeń oraz zjawisk towarzyszy radości ludzi. Przyroda współodczuwa, sama żyje.

Uosobienia i porównania

Mickiewicz dokonuje uosobienia i antropomorfizacji natury, nadając jej cechy fizyczne, psychologiczne i zachowania właściwe człowiekowi. Słońce idzie po niebie, wzdycha ciepłym powiewem, topole bronią dwór od wiatrów. Liczne epitety, świetnie skonstruowane porównania, przenośnie i animizacje, zastosowane przez twórcę dzieła, tworzą malownicze krajobrazy i świat przepełniony ogromem natury.

Dwa stawy w pobliżu dworu przypominają parę kochanków, których dłońmi są splatające się nurty strumyków, a niedaleko, niczym przyzwoitka, stoi stary młyn. Soplicowo i otoczenie dworu, dzięki takiej stylizacji natury, nabiera cech metafizycznych i baśniowych. To świat wyjęty z rzeczywistości, która jest zakłócana przez wojny, spory i zniszczenia. To świat odrealnionego piękna, owa arkadia, do której ucieka zmęczony życiem na emigracji Mickiewicz. To świat otoczony prastarymi puszczami i matecznikiem, w które wpisane są dawne dzieje Litwy. To miejsce nad którym:

Zachód słońca w Księdze XII

„Słońce już gasło, wieczór był ciepły i cichy, Okrąg niebios gdzieniegdzie chmurkami zasłany, U góry błękitnawy, na zachód różany; Chmurki wróżą pogodę, lekkie i świecące, Tam jako trzody na murawie śpiące, Ówdzie nieco drobniejsze, jak stada cyranek. Na zachód obok na kształt rąbkowych firanek, Przejrzysty, sfałdowany, po wierzchu perłowy, Po brzegach pozłacany, w głębi purpurowy, Jeszcze blaskiem zachodu tlił się i rozżarzał: Słońce spuściło głowę, obłok zasunęło I raz ciepłym powiewem westchnąwszy – usnęło.” [Ks. XII, 843-855]

Bo czyż nie potrzeba prawdziwie mistrzowskiego operowania środkami stylistycznymi i słowem, by oddać całą gamę barw paru minut, w ciągu których słońce chowa się za horyzontem? I chociaż opisy przyrody spowalniają akcję, to czymże byłby Pan Tadeusz bez monumentalnego obrazowania natury i jej piękna.

Opinie o przyrodzie w poemacie

Bez wątpienia można się zgodzić ze słowami znawcy twórczości Mickiewicza Stanisława Pigonia: »Obok wizji dawnego obyczaju jest jeszcze druga wartość w „Panu Tadeuszu”, którą sobie poeta szczególnie upodobał, cenił najwyżej: - strona malarska, krajobraz Polski, odbicie tej piękności ziemi ojczystej, którą poeta w pielgrzymstwie dostrzegł był w „całej ozdobie”«

Po ukończeniu epopei wieszcz wyznał: „co tam najlepsze, to obrazki z natury kreślone naszego kraju i naszych obyczajów domowych”. Rzeczywiście, niezwykłe bogactwo i różnorodność opisów przyrody składają się na mistrzostwo całego poematu.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest arfa Eola?

Instrument, na którym gra wiatr. W „Panu Tadeuszu” Mickiewicz porównuje do dwóch takich arf dwa stawy, w których wieczorem odzywają się żaby.

Co dzieje się w polu, gdy zachodzi słońce?

Dźwięk sierpów i grabisk cichnie, bo Sędzia każe kończyć pracę razem ze zmierzchem. Zaraz potem zaczyna się chór żab w obu stawach (Księga VIII).

Gdzie powstawał poemat, w którym tak tęskniono za Litwą?

W Paryżu, na emigracji. Pierwsze wydanie ukazało się w 1834 roku, a obrazy litewskiej przyrody są w nim wspomnieniem ojczyzny.