Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie „Potopu” Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
W „Potopie” wojna ze Szwedami sprawdza charaktery. Jedni bohaterowie wykazują się odwagą, jak Kmicic, ksiądz Kordecki czy Czarniecki, inni tchórzostwem lub zdradą, jak Janusz Radziwiłł albo szlachta pod Ujściem. Odpowiedź pokazuje, że w powieści odwaga oznacza gotowość do służby ojczyźnie, a tchórzostwo słabość wobec własnych interesów.
Teza
Sienkiewicz zestawia ludzi, którzy w chwili próby stają po stronie ojczyzny, z tymi, którzy ją opuszczają. Odwaga w „Potopie” to nie tylko waleczność na polu bitwy, ale też umiejętność przyznania się do błędu i naprawienia go. Tchórzostwo to nie tylko strach przed śmiercią, ale także wygoda, ambicja i zdrada. Wojna pokazuje, kim ludzie naprawdę są.
Argument pierwszy: Andrzej Kmicic, odwaga i przemiana
Kmicic jest odważny od początku, ale jego odwaga bywa lekkomyślna. Jako zawadiaka bierze udział w bójkach i szarżach, a potem służy księciu Januszowi Radziwiłłowi, nie wiedząc, że ten zdradza ojczyznę. Gdy odkrywa prawdę o zdradzie, odwaga nabiera dla niego nowego sensu. Pod nazwiskiem Babinicz jedzie na Jasną Górę, a po rozmowie z księdzem Kordeckim postanawia służyć Polsce. W czasie oblężenia rozsadza szwedzką kolubrynę i zostaje ciężko ranny.
Prawdziwa odwaga Kmicica polega więc na wyborze: zamiast szukać zemsty, wybiera służbę ojczyźnie. Przyznaje się do dawnych win i naprawia je czynami, a to wymaga większej odwagi niż sama walka.
Argument drugi: szlachta pod Ujściem i zdrada Radziwiłła
Obok bohaterów powieść pokazuje ludzi słabych. Pospolite ruszenie szlachty zbiera się pod Piłą, Ujściem i Wieleniem, ale zamiast przygotowywać obronę, szlachta czeka, aż przyjdą następni, urządza uczty, kłótnie i pijaństwo. Gdy Szwedzi się zjawiają i wygrywają pierwszą bitwę, wojewodowie Opaliński i Grudziński przyjmują warunki kapitulacji. Obozy rozjeżdżają się, bo pilne są żniwa.
Jeszcze większą słabość pokazuje książę Janusz Radziwiłł. Hetman wielki litewski zawiera układ ze Szwedami i oddaje się pod protekcję króla Karola Gustawa. Powieść ocenia to jako zdradę ojczyzny z powodu ambicji. Do tej samej grupy należy zdrajca Radziejowski, który jedzie ze szwedzkimi wojskami.
Argument trzeci: obrona Jasnej Góry i wierni żołnierze
Najpiękniejszym przykładem odwagi zbiorowej jest obrona Jasnej Góry. Mimo że Szwedzi ściągają kolubryny, zakonnicy i garstka żołnierzy bronią klasztoru. Ksiądz Kordecki nie poddaje się i wysyła listy do króla i do szwedzkiego wodza, a załoga wierzy w pomoc Matki Bożej. Odwagą wykazują się też Michał Wołodyjowski, Zagłoba i Stefan Czarniecki, który nie przestaje ścigać Szwedów, mimo że inni wolą ucztować.
Ci bohaterowie łączą odwagę z rozsądkiem. Zagłoba wykazuje się sprytem, odbijając polski pałac w Warszawie, a Czarniecki widzi, że nieostrożność Sapiehy pozwoliła Szwedom uciec.
Kontekst historyczny: potop szwedzki
Potop szwedzki to najazd Szwecji na Rzeczpospolitą w latach 1655 do 1660. Rywalizacja polsko-szwedzka o Bałtyk trwała od początku XVII wieku, a w 1655 roku król Karol X Gustaw uderzył na Polskę, wykorzystując jej słabość. Wielu magnatów i szlachty przeszło na stronę Szwedów, bo liczyło na zyski. Opór zaczął się dopiero po obronie Jasnej Góry, która stała się symbolem odrodzenia. Wtedy społeczeństwo zjednoczyło się wokół króla Jana Kazimierza.
Sienkiewicz napisał „Potop” w latach 1884 do 1886 jako powieść „ku pokrzepieniu serc”. Pokazywał przeszłość, w której Polacy byli w jeszcze gorszej sytuacji, a mimo to wygrali. W tym kontekście widać, że odwaga i tchórzostwo w powieści mają znaczenie narodowe, a nie tylko osobiste.
Podsumowanie
W „Potopie” odwaga polega na służbie ojczyźnie, a tchórzostwo na stawianiu własnych interesów ponad wspólnotę. Kmicic przechodzi drogę od lekkomyślnej waleczności do świadomej służby, Kordecki i obrońcy Jasnej Góry pokazują odwagę zbiorową, a Radziwiłł i szlachta pod Ujściem tchórzostwo i zdradę. Powieść uczy, że o wartości człowieka decyduje jego postawa w chwili próby.
Pytania i odpowiedzi
Kto w „Potopie” wykazuje się największą odwagą?
Andrzej Kmicic, który rozsadza kolubrynę podczas obrony Jasnej Góry, oraz ksiądz Kordecki, który nie poddaje klasztoru. Odważni są także Wołodyjowski, Zagłoba i Czarniecki.
Kto jest przykładem tchórzostwa lub zdrady?
Książę Janusz Radziwiłł, który oddaje się pod protekcję Szwedów, zdrajca Radziejowski i szlachta, która poddaje się Szwedom pod Ujściem.
Jak zmienia się Kmicic?
Z lekkomyślnego zawadiaki staje się obrońcą ojczyzny. Przemianę zaczyna po odkryciu zdrady Radziwiłła i rozmowie z księdzem Kordeckim.
Jak odpowiedzieć na pytanie o kontekst?
Najlepiej opisać potop szwedzki jako sprawdzian dla Polaków i pokazać, że w tym kontekście odwaga i tchórzostwo miały znaczenie narodowe.