Kompozycja i struktura „Ślubów panieńskich”
„Śluby panieńskie” to komedia w pięciu aktach, pisana wierszem. Pierwszy akt ma dziesięć scen i pełni rolę ekspozycji, drugi dziewięć, trzeci sześć, czwarty dziewięć, a piąty osiem. Akcja rozwija się wokół jednej intrygi i ma kształt litery U: zaczyna się od kłopotów, a kończy radosnym finałem. Obok wątku głównego, czyli planu Gustawa, jest wątek poboczny Albina i Klary.
Intryga i napięcie
Komediodramat Aleksandra Fredry jest literackim dowodem na mistrzostwo pióra pisarza i poety, który nie miał sobie równych w budowaniu komediowej akcji, a jego dzieła na trwałe zapisały się w polskim dorobku kulturalnym dzięki takim cechom, jak skomplikowana i inteligentna intryga, nie mająca sobie równych kreacja postaci, wartka akcja czy dowcipne i błyskotliwe dialogi.
Akcja pięcioaktowego komediodramatu rozgrywa się wokół skomplikowanej intrygi, a napięcie dramatyczne oparte jest na wielu konfliktach, ujawniających się w świecie przedstawionym.
Utwór „wciąga” czytelnika, który od pierwszej sceny jest ciekawy dalszych losów Gustawa i innych mieszkańców oraz gości dworku pani Dobrójskiej. Przyczyny dużego zainteresowania, jakim cieszyła i cieszy się komedia, tkwią jej odmienności w porównaniu z utworami innych romantycznych klasycznych dramatów.
Uważam, że współcześni Fredrze, jak również obecni odbiorcy Ślubów byli po prostu zmęczeni konfliktami tragicznymi, w jakie uwikłani byli bohaterowie „Dziadów” czy „Nie-Boskiej komedii”. Choć w omawianym utworze także występują odmienne racje i pragnienia postaci, to jednak nikt nie buntował się przed zaplanowanym przez „dorosłych” małżeństwem, co było charakterystycznym motywem romantycznych dramatów. Cieszy to, że brak u Fredry istotnych, niemożliwych do rozwiązania konfliktów moralnych, majątkowych, politycznych, a jedynymi barierami były te ukształtowane przez spuściznę romantyzmu, czyli mylne rozumienie pojęcia miłość czy małżeństwa.
Fredro położył duży nacisk na wierne ukazanie psychicznej strony ludzkiej natury. Akcja utworu jest zawiązana wokół zmiany nastawienia głównych bohaterek do spraw miłości i małżeństwa, z naciskiem na psychologizm. W komedii dokładnie śledzimy narodziny i dojrzewanie do miłości, co jeszcze bardziej podnosi wartość dzieła.
Akcja w kształcie litery U
Rozwój akcji komedii intrygi i charakterów można graficznie przedstawić w kształcie litery U. Utwór rozpoczyna się w momencie, gdy decyzja o małżeństwie Gucia i Anieli została podjęta przez Radosta i Dobrójską, bez pytania o zdanie młodych. Mamy więc do czynienia na początku z wydarzeniami o negatywnym charakterze. Na szczęście potem wszystkie ujemne emocje opadają, by ustąpić miejsca faktom coraz pogodniejszym. Zakończenie dramatu jest pomyślne. Radosny finał jest możliwy, ponieważ przeszkody i zakazy są pozorne. Brak jest negatywnych czynników zewnętrznych (występują jedynie przeszkody wewnętrzne, tkwiące w człowieku, a nie na przykład różnicach społecznych). Bohaterowie dojrzewają, są dynamiczni, odrzucają fałszywe i mylne poglądy o miłości i małżeństwie na rzecz zaufania i wiary w szczęście.
Struktura: akty, sceny i wątki
Komediodramat liczy pięć aktów, z których pierwszy składa się z dziesięciu scen (pełni rolę ekspozycji dramatu), drugi – dziewięć, trzeci – sześć, czwarty – dziewięć, a piąty – osiem scen.
Wątki akcji związane są z kreacjami bohaterów i rozwijają się wokół postaci. Wątek główny zawiązany został wokół poczynań Gustawa, zmierzającego do złamania ślubów dziewcząt i przekonania, że małżeństwo to nie „zakucie w kajdany”. Wątek poboczny to losy płaczliwego zalotnika Albina i przekornej Klary oraz kilkakrotne wspomnienie niespełnionej miłości Radosta i Dobrójskiej (rozdzielonych w młodości decyzją rodziców).
Konflikty: walka płci, pokoleń i dwa modele miłości
Składnikiem zawiązującym akcję jest odwieczny motyw walki płci, który pisarz unowocześnił i jeszcze bardziej skomplikował. Gustaw na początku dzieła jest reprezentantem rozsądnego działania, podczas gdy panienki kierują się emocjami i ślubami. Obecny jest również odwieczny konflikt pokoleń, lecz w nowej wersji. W porównaniu na przykład z komediami Moliera, w których młodzi musieli przełamywać opór dorosłych, by się pobrać, konflikt fredrowski jest mniej tragiczny. Radost i Dobrójska są przychylnie nastawieni do Gucia i Anieli, cierpliwie czekając, aż młodzieniec oficjalnie się oświadczy.
W Ślubach Fredro ukazał dwa odmienne modele miłości:
Tradycyjny, w którym miłość nie zawsze wiąże się z małżeństwem. Pary były kojarzone, jak Gustaw i Aniela, przez dorosłych. O przyszłym związku decydowała podobna pozycja majątkowa, status społeczny, a nie uczucia (jeżeli para się kochała, to dobrze, jeżeli nie – to trudno).
Sentymentalny będący następstwem romantycznych lektur, w których zakochani, aby być razem, zdolni byli do podwójnego samobójstwa. „Namiętna miłość ponad wszystko!” – takie było przykazanie sentymentalistów. Spadkobiercami miłości sentymentalnej są w utworze początkowo Gucio, Aniela i Klara. Mylnie wierzą, że małżeństwo niszczy miłość, wieje nudą (Gustaw) i powoduje uprzedmiotowienie kobiety (panienki).
Bohaterowie jako pary kontrastów
Postaci bohaterów są zarysowane z dbałością o ukazanie temperamentów i osobowości. Aby jeszcze bardziej uwidocznić najważniejsze cechy bohaterów, Fredro zestawił te najbardziej kontrastowe w wielu scenach. Gustaw i Albin zawiązują swoiste „przymierze”, choć są całkowicie różni. Pierwszy energiczny i pomysłowy, drugi bierny i płaczliwy, pierwszy – przekonany o swej męskości, drugi – zniewieściały. Aniela i Klara również są całkowicie różne. Posiadaczka „anielskiego” imienia jest dobroduszna i łatwowierna, podczas gdy ukochana Albina – przekorna, złośliwa i buntownicza. Widoczne jest, że Aniela cechami bardziej przypomina Albina, a Klara – Gucia.
Pytania i odpowiedzi
Ile aktów i scen ma komedia?
Pięć aktów. Pierwszy ma dziesięć scen, drugi dziewięć, trzeci sześć, czwarty dziewięć, a piąty osiem.
Co oznacza, że akcja ma kształt litery U?
Że zaczyna się źle (małżeństwo bez miłości i dwa śluby), potem napięcie opada, a w drugiej połowie zdarzenia stają się coraz pogodniejsze i kończą się szczęśliwie.
Jaki jest wątek główny, a jaki poboczny?
Główny to intryga Gustawa, który chce złamać śluby panien i zakochać w sobie Anielę. Poboczny to losy Albina i Klary oraz dawna, niespełniona miłość Radosta i pani Dobrójskiej.
Jakie dwa modele miłości przeciwstawia Fredro?
Tradycyjny, w którym o małżeństwie decydują rodzice i majątek, oraz sentymentalny, wzorowany na romansach, w którym liczą się łzy i wielkie wyznania. Komedia pokazuje trzecią drogę: uczucie rodzące się powoli.
Szybki test
Rozwój akcji komedii intrygi i charakterów można graficznie przedstawić w kształcie litery:
Poprawna odpowiedź: b) U
Komediodramat liczy:
Poprawna odpowiedź: d) pięć aktów
W komedii Fredry:
Poprawna odpowiedź: b) dokładnie śledzimy narodziny i dojrzewanie do miłości