Komedia romantyczna czy antyromantyczna: „Śluby panieńskie”
„Śluby panieńskie” powstały i zostały wydane w czasach romantyzmu, ale ich stosunek do tej epoki jest dwuznaczny. Fredro wyśmiewa cierpiętniczą miłość, zaczerpniętą z romansów, i samobójczy pesymizm romantyków. Zarazem wierzy w siłę uczucia, a przecież to właśnie romantycy rozpropagowali tę wiarę. Dlatego komedię można nazwać antyromantyczną, ale nie całkiem.
Śluby wśród dzieł romantyków
Fredro opublikował swój komediodramat w roku 1834, czyli w szczytowym okresie romantyzmu. Dlatego też stał się obiektem ataków krytyków, którzy chcieli w każdym dziele widzieć elementy patriotyczne i narodowe.
Jednoznaczne zakwalifikowanie dramatu w krąg utworów romantycznych jest niemożliwe tak samo, jak jednoznaczne stwierdzenie, że Śluby są wyłącznie przykładem komedii antyromantycznej.
Cechy komedii romantycznej
Fredro głównego bohatera komedii nazwał tak samo, jak Adam Mickiewicz pierwszoplanową postać IV części Dziadów – Gustaw, co jest wyraźnym nawiązaniem do dzieła polskiego wieszcza narodowego. Nie jest to jednak próba naśladowania czy chociażby rodzaj hołdu, lecz krytyka mickiewiczowskiego bohatera, przeciwstawienie mu swojego pomysłu na romantycznego bohatera – Gucia.
Inną cechą romantycznych utworów, obecną w Ślubach, jest zarysowanie i podkreślenie czułej strony natury człowieka, dbałość o romantyczną stronę charakteru. Takie cechy, jak wrażliwość czy skłonność do kierowania się emocjami są widoczne we wszystkich postaciach komedii. Zarówno Gustaw, jak i Radost, Albin czy Klara w kulminacyjnym momencie dramatu przekonują się o ogromnej sile miłości, która rządzi ludzkim życiem.
Dzieło Fredry nawiązuje tytułem i tematyką do ukształtowanej i popularnej w epoce romantyzmu teorii magnetyzmu, według której człowiek posiada zdolność oddziaływania na innych za pomocą duchowej siły, fluidu. Człowiekiem, który zna i wykorzystuje magnetyzm, jest Gustaw. Uczy Anielę rozpoznania i przeżywania miłości, przy okazji sam wpadając w sidła uczucia. Serca bohaterów łączą się poprzez komunię serc (popularna w romantyzmie teoria Rousseau).
Wiara w siłę i moc uczucia, jakim jest miłość, świadczy o tym, że Fredro nie był całkowicie wolny od poglądów romantyzmu, tak często wyśmiewanych w swych dziełach. Cytaty z wypowiedzi Gustawa świadczą o tym, że był przekonany o sile i twórczej roli miłości (a przecież Fredro, jak każdy pisarz i poeta, ujawniał swe poglądy poprzez słowa stworzonych przez siebie postaci):
„Wierz mi - są dusze dla siebie stworzone. / Niech je w przeciwną los potrąci stronę, / One wbrew losom, w tym lub tamtym świecie, / Znajdą, przyciągną i złączą się przecie; / Tak jak dwóch kwiatów obce sobie wonie / Łączą się w górze, jedna w drugiej tonie” oraz: „Mym zdaniem: kochać jest większą rozkoszą - / Los kilku istot zrobić swoim losem, / Czuć i żyć tylko drogich dusz odgłosem, / Dla dobra innych cenić własne życie, / Dla nich poświęcić każde serca bicie, / Światem uczynić najmniejszą zagrodę, / Tam mieć cel życia i życia nagrodę / I kończąc cicho wytknięte koleje, / Za grób swój jeszcze przeciągnąć nadzieje - / Otóż to szczęścia rzetelne zalety!”.
Choć Fredro nie był romantycznym buntownikiem w dosłownym znaczeniu tego pojęcia, to jednak walczył o to samo, co Byron czy Mickiewicz – o prawo człowieka do decydowania o swoim szczęściu i wyborze partnera.
Cechy komedii antyromantycznej
Pierwszą cechą, świadczącą za zaklasyfikowaniem Ślubów do utworów nieromantycznych, jest forma utworu, czyli gatunek literacki. Komedia bowiem nie była typowym gatunkiem w epoce dramatów, poematów czy ballad. Czytelnicy woleli czytać o cierpieniu i walce, niż śmiać się z perypetii kontrastowych bohaterów, przedstawionych poprzez zgrabne i lekkie dialogi. Fredro, autor najwybitniejszych polskich komedii, przełamał obowiązujący nurt i popełnił dzieło ukazujące śmiesznostki i wady bohaterów, preferując kategorię komizmu w jego znanych postaciach: komizm słowny, komizm postaci, komizm sytuacyjny.
W Ślubach panieńskich nie odnajdziemy typowego bohatera romantycznego. Występuje za to Gucio: nieczujący buntu wobec świata, lecz bunt wobec „umowy”, jaką zawarli Radost i pani Dobrójska. Młodzieniec nie miał zamiaru przeciwstawić się woli „dorosłych”, lecz dokładał wszelkich starań, by opóźnić moment zaręczyn. Buntował się wobec nudy i przewidywalności zalotów, monotonności wiejskiej atmosfery, jednostajnemu, zaplanowanemu życiu przy boku niekochanej, lecz pięknej i mądrej żony. Jego bunt nie przejawiał się brakiem chęci do życia, samobójczymi próbami czy marazmem – Gucio buntował się aktywnie, wymykając się w nocy na bale, hazard oraz zachowując się arogancko i lekceważąco (zasnął w salonie w obecności dam).
Fredro kreacją energicznego, aktywnego i dokładającego starań do osiągnięcia celu ośmieszył romantycznego bohatera: nieszczęśliwego, cierpiącego, bezradnego, czekającego na śmierć kochanka, czego bezpośrednim dowodem może być zestawienie Gucia z Gustawem (IV część Dziadów). Autor zdrabniając imię, chciał dowieść, iż w jego bohaterze nie ma nic z pompatyczności i wyniosłości bohatera mickiewiczowskiego.
Elementem godnym podkreślenia, wskazującym, iż dzieło nie należy do nurtu utworów romantycznych jest również fakt, iż uczucie i małżeństwo Gucia nie napotykają zewnętrznych przeszkód (majątkowych, społecznych, moralnych), lecz opory będące skutkiem ślepego zapatrzenia w przejawy epoki romantyzmu. Aniela z Klarą zawarły śluby, ponieważ wiedziały, iż miłości, o której czytały w romantycznych książkach, nie dostarczy im małżeństwo z Albinem czy Gustawem. Nie zdawały sobie jednak sprawy, że miłość to nie umieranie z rozpaczy czy przeciwstawianie się woli rodziców w imię uczucia, lecz umiejętność kompromisów i codziennego, wspólnego życia, to nauka bycia razem. Komediopisarz stworzył w utworze parę, która miała błogosławieństwo najbliższych, nie musiała uciekać czy popełniać samobójstwa, by być razem, lecz mimo tego nie chciała tego uczynić, ponieważ się nie kochała.
Aleksander Fredro polemizuje na kartach dramatu z romantycznym modelem miłości, sprzeciwia się jej tragicznej wizji, ponieważ uważał, że to uczucie ze swej natury jest uwznioślające i dobre, a nie szare i przygnębiające. Puentując dzieło stwierdził, że miłość jest uczuciem prawdziwym i stałym, a nie sztucznym i ulotnym, jak u romantyków. Gustaw dzięki przeprowadzonej intrydze przekonał Anielę, że może uwierzyć w „komunię serc”, ponieważ ona istnieje. Dziewczyna zrozumiała, że o każde uczucie trzeba dbać, że rodzi się powoli, a nie „spada nagle z nieba”, w co wierzyła po lekturze romantycznych dzieł.
Fredro sprzeciwił się mickiewiczowskiej tezie o miłości od pierwszego wejrzenia, ukazując Gucia, który stopniowo dorastał do kochania, uświadamiając sobie jego siłę i moc. Prawdziwą miłością nie było sentymentalne wzdychanie smutnego, ponurego, płaczliwego, bezradnego i biernego Albina (przypominające postać Wertera z Cierpień młodego Wertera Goethego) – karykatury romantycznego kochanka, romantyczne historie przeczytane przez Klarę i Anielę, lecz to uczucie, o które walczył Gustaw i które miało moc zmieniającą losy bohaterów.
Takie przedstawienie najczęściej opisywanego uczucia sprawiło, że dramat ten można nazwać antyromantycznym. Pisarz chciał przebudzić czytelników i przekonać ich, że o miłość trzeba walczyć. Zwycięży ten, kto coś robi, a nie tylko bezczynnie wzdycha i rozpacza z powodu braku uczucia tak, jak romantyczni twórcy i ich bohaterowie. Dzięki takiemu odczytaniu utworu nabiera on cech uniwersalnych.
Pytania i odpowiedzi
Czy „Śluby panieńskie” to komedia romantyczna?
Tylko częściowo. Mają romantyczne motywy, na przykład wiarę w miłość i modną teorię magnetyzmu, ale kpią z romantycznej pozy i z bohatera, który cierpi z miłości.
Dlaczego Gustaw nosi to samo imię co bohater „Dziadów”?
Fredro świadomie nawiązuje do Gustawa z IV części „Dziadów”, żeby go sparodiować. Jego Gucio jest zdrobniałą, energiczną wersją tamtego cierpiącego kochanka.
Z czym polemizuje Fredro?
Z romantycznym kultem miłości od pierwszego wejrzenia, z uznaniem małżeństwa za koniec miłości i z samobójczymi wyznaniami. Pokazuje, że miłość wymaga czasu i kompromisów.
Szybki test
Bohaterowie Fredry:
Poprawna odpowiedź: b) stopniowo dorastają do kochania
Gustaw nie buntował się wobec:
Poprawna odpowiedź: a) Radosta
Fredro głównego bohatera komedii nazwał tak samo, jak miał na imię bohater dzieła:
Poprawna odpowiedź: d) Adama Mickiewicza